Brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a enillodd Wladys ferch Brychan gyda help Arthur ym Muchedd Cadog Sant. Eu mab oedd Cadog. Diweddodd ei ddyddiau’n feudwy lle saif Eglwys Gadeiriol Casnewydd.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Gwynllyw Filwr oedd brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a roddodd ei goron heibio i fyw fel meudwy ar y bryn uwchben yr afon lle saif Casnewydd heddiw. Ef yw sylfaenydd a nawddsant Casnewydd a thad Cadog, a’i eglwys ar Allt Stow yw eglwys gadeiriol y ddinas heddiw, Eglwys Gadeiriol Gwynllyw, St Woolos yn Saesneg.FfynonellauGwynllyw (Gundleius, Gunlyu), saint, fl. late 5th – early 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Glywys, rheolwr Glywysing, a gynhwysai rannau o ddwyrain Sir Gaerfyrddin, Morgannwg a Sir Fynwy, a Guaul, merch Ceredig ap Cunedda; y ffynhonnell hynaf yw Buchedd Cadog o ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, gyda Bucheddau Gwynllyw a Thathan o’r ddeuddegfed ganrif; mae llawysgrif o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg a gafwyd yn Gotha yn cadw ei ach; fel yr hynaf o feibion Glywys etifeddodd brif sedd teyrnas ei dad, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a elwir yn Wynllŵg ar ei ôl; enillodd ei gampau mewn brwydr yn ei ieuenctid yr enw Milwr iddo; priododd Wladys, merch Brychan Brycheiniog, a’u mab oedd Cadog, un o’r enwocaf o saint Cymru, gyda Bugi a Chemmeu hefyd wedi’u henwi’n feibion; wedi’u cymell gan Gadog, gadawodd Gwynllyw a Gwladys eu safle bydol am fywyd meudwy, yn gyntaf mewn celloedd cyfagos, yn ddiweddarach ymhell oddi wrth ei gilydd; roedd Cadog a Dyfrig gydag ef wrth iddo farw ac yn rhoi’r cymun olaf iddo; mae eglwys Sant Gwynllyw a phlwyf Pillgwenlli yng Nghasnewydd yn dwyn ei enw, a bu capeli iddo yn Llanelli a Llanegwad; ei ŵyl 29 Mawrth.Gwynllyw ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynllyw Filwr neu Wynllyw Farfog (tua 450 hyd 500), brenin a gŵr sanctaidd Cymreig, brenin Gwynllŵg a sylfaenydd a nawddsant Casnewydd; mae’n ymddangos yn rhestrau brenhinoedd Cymru, a chanai’r beirdd am ei gampau; mab y Brenin Glywys o Glywysing a Gwawl, wyres i Gunedda; yr hynaf a’r cryfaf o feibion Glywys ac arglwydd ar ei frodyr, ac un ohonynt oedd Sant Pedrog; mae Buchedd Gwynllyw yn mynnu ei fod yn rheolwr cyfiawn a theg, ac ynddi gwnaed ei briodas â Gwladys mewn cyfeillgarwch; wedi geni Cadog cafodd ei daro gymaint gan ddewrder Sant Tathan nes iddo anfon ei fab i’w ddysgu yng Nghaerwent; mewn breuddwyd dangosodd angel iddo ych gwyn â smotyn du ar ei dalcen, a lle cafodd hyd iddo cododd feudwyfa bren ar Allt Stow, gan ddweud ‘Dedwydd yw’r lle, dedwyddach yr hwn sy’n trigo ynddo’; bu ef a Gwladys fyw yno mewn ympryd ac ymdrochi yn Wysg haf a gaeaf, a chododd ffynnon ar y bryn pan weddïodd am ddŵr; ei ŵyl 29 Mawrth; wedi ei farw daeth ei gell yn gysegrfa ac yn eglwys, a ailgodwyd o garreg yn y nawfed ganrif, pan oedd adeiladau carreg yn brin yng Nghymru, ac mae ei Chapel Galilea wedi goroesi yn Eglwys Gadeiriol Gwynllyw, yn eglwys gadeiriol ers 1949; iachâi ei ffynnon y rhai a yfai ohoni; anrhydeddodd Normaniaid Casnewydd ef hefyd; mae Ysbyty ac ysgol St Woolos, ac Ysgol Gyfun Gwynllyw, a sefydlwyd ym Mhont-y-pŵl yn 1988, yn dwyn ei enw; saif cerflun Sebastien Boyesen, The Vision of Saint Gwynllyw, yng Nghasnewydd.
Gwynllyw oedd mab hynaf Glywys, brenin Glywysing, teyrnas a ymestynnai ar draws Morgannwg, Gwent a dwyrain Sir Gaerfyrddin. Ei fam oedd Gwawl, wyres i Gunedda. Pan fu farw ei dad rhannwyd y deyrnas rhwng y meibion, a chymerodd Gwynllyw, yr hynaf a’r cryfaf, brif sedd teyrnas ei dad, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a bu’n arglwydd ar ei frodyr, ac un ohonynt oedd Sant Pedrog. Gwynllŵg, Wentloog yn Saesneg, yw enw’r tir hwnnw ar ei ôl byth oddi ar hynny.FfynonellauGwynllyw (Gundleius, Gunlyu), saint, fl. late 5th – early 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Glywys, rheolwr Glywysing, a gynhwysai rannau o ddwyrain Sir Gaerfyrddin, Morgannwg a Sir Fynwy, a Guaul, merch Ceredig ap Cunedda; y ffynhonnell hynaf yw Buchedd Cadog o ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, gyda Bucheddau Gwynllyw a Thathan o’r ddeuddegfed ganrif; mae llawysgrif o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg a gafwyd yn Gotha yn cadw ei ach; fel yr hynaf o feibion Glywys etifeddodd brif sedd teyrnas ei dad, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a elwir yn Wynllŵg ar ei ôl; enillodd ei gampau mewn brwydr yn ei ieuenctid yr enw Milwr iddo; priododd Wladys, merch Brychan Brycheiniog, a’u mab oedd Cadog, un o’r enwocaf o saint Cymru, gyda Bugi a Chemmeu hefyd wedi’u henwi’n feibion; wedi’u cymell gan Gadog, gadawodd Gwynllyw a Gwladys eu safle bydol am fywyd meudwy, yn gyntaf mewn celloedd cyfagos, yn ddiweddarach ymhell oddi wrth ei gilydd; roedd Cadog a Dyfrig gydag ef wrth iddo farw ac yn rhoi’r cymun olaf iddo; mae eglwys Sant Gwynllyw a phlwyf Pillgwenlli yng Nghasnewydd yn dwyn ei enw, a bu capeli iddo yn Llanelli a Llanegwad; ei ŵyl 29 Mawrth.Gwynllyw ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynllyw Filwr neu Wynllyw Farfog (tua 450 hyd 500), brenin a gŵr sanctaidd Cymreig, brenin Gwynllŵg a sylfaenydd a nawddsant Casnewydd; mae’n ymddangos yn rhestrau brenhinoedd Cymru, a chanai’r beirdd am ei gampau; mab y Brenin Glywys o Glywysing a Gwawl, wyres i Gunedda; yr hynaf a’r cryfaf o feibion Glywys ac arglwydd ar ei frodyr, ac un ohonynt oedd Sant Pedrog; mae Buchedd Gwynllyw yn mynnu ei fod yn rheolwr cyfiawn a theg, ac ynddi gwnaed ei briodas â Gwladys mewn cyfeillgarwch; wedi geni Cadog cafodd ei daro gymaint gan ddewrder Sant Tathan nes iddo anfon ei fab i’w ddysgu yng Nghaerwent; mewn breuddwyd dangosodd angel iddo ych gwyn â smotyn du ar ei dalcen, a lle cafodd hyd iddo cododd feudwyfa bren ar Allt Stow, gan ddweud ‘Dedwydd yw’r lle, dedwyddach yr hwn sy’n trigo ynddo’; bu ef a Gwladys fyw yno mewn ympryd ac ymdrochi yn Wysg haf a gaeaf, a chododd ffynnon ar y bryn pan weddïodd am ddŵr; ei ŵyl 29 Mawrth; wedi ei farw daeth ei gell yn gysegrfa ac yn eglwys, a ailgodwyd o garreg yn y nawfed ganrif, pan oedd adeiladau carreg yn brin yng Nghymru, ac mae ei Chapel Galilea wedi goroesi yn Eglwys Gadeiriol Gwynllyw, yn eglwys gadeiriol ers 1949; iachâi ei ffynnon y rhai a yfai ohoni; anrhydeddodd Normaniaid Casnewydd ef hefyd; mae Ysbyty ac ysgol St Woolos, ac Ysgol Gyfun Gwynllyw, a sefydlwyd ym Mhont-y-pŵl yn 1988, yn dwyn ei enw; saif cerflun Sebastien Boyesen, The Vision of Saint Gwynllyw, yng Nghasnewydd.
Enillodd ei gampau mewn brwydr yn ŵr ifanc yr enw Milwr iddo, a chanai’r beirdd amdanynt. Mae ei enw yn rhestrau brenhinoedd Cymru, a dywed ei Fuchedd ei hun ei fod yn rheolwr cyfiawn a theg. Priododd Wladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog, a thyfodd eu mab Cadog yn un o’r enwocaf o holl saint Cymru. Pan ddaeth Sant Tathan o Gaerwent yn eofn ger ei fron, cafodd Gwynllyw ei daro gymaint gan ei ddewrder nes iddo anfon y Cadog ifanc i’w ddysgu ganddo.FfynonellauGwynllyw (Gundleius, Gunlyu), saint, fl. late 5th – early 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Glywys, rheolwr Glywysing, a gynhwysai rannau o ddwyrain Sir Gaerfyrddin, Morgannwg a Sir Fynwy, a Guaul, merch Ceredig ap Cunedda; y ffynhonnell hynaf yw Buchedd Cadog o ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, gyda Bucheddau Gwynllyw a Thathan o’r ddeuddegfed ganrif; mae llawysgrif o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg a gafwyd yn Gotha yn cadw ei ach; fel yr hynaf o feibion Glywys etifeddodd brif sedd teyrnas ei dad, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a elwir yn Wynllŵg ar ei ôl; enillodd ei gampau mewn brwydr yn ei ieuenctid yr enw Milwr iddo; priododd Wladys, merch Brychan Brycheiniog, a’u mab oedd Cadog, un o’r enwocaf o saint Cymru, gyda Bugi a Chemmeu hefyd wedi’u henwi’n feibion; wedi’u cymell gan Gadog, gadawodd Gwynllyw a Gwladys eu safle bydol am fywyd meudwy, yn gyntaf mewn celloedd cyfagos, yn ddiweddarach ymhell oddi wrth ei gilydd; roedd Cadog a Dyfrig gydag ef wrth iddo farw ac yn rhoi’r cymun olaf iddo; mae eglwys Sant Gwynllyw a phlwyf Pillgwenlli yng Nghasnewydd yn dwyn ei enw, a bu capeli iddo yn Llanelli a Llanegwad; ei ŵyl 29 Mawrth.Gwynllyw ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynllyw Filwr neu Wynllyw Farfog (tua 450 hyd 500), brenin a gŵr sanctaidd Cymreig, brenin Gwynllŵg a sylfaenydd a nawddsant Casnewydd; mae’n ymddangos yn rhestrau brenhinoedd Cymru, a chanai’r beirdd am ei gampau; mab y Brenin Glywys o Glywysing a Gwawl, wyres i Gunedda; yr hynaf a’r cryfaf o feibion Glywys ac arglwydd ar ei frodyr, ac un ohonynt oedd Sant Pedrog; mae Buchedd Gwynllyw yn mynnu ei fod yn rheolwr cyfiawn a theg, ac ynddi gwnaed ei briodas â Gwladys mewn cyfeillgarwch; wedi geni Cadog cafodd ei daro gymaint gan ddewrder Sant Tathan nes iddo anfon ei fab i’w ddysgu yng Nghaerwent; mewn breuddwyd dangosodd angel iddo ych gwyn â smotyn du ar ei dalcen, a lle cafodd hyd iddo cododd feudwyfa bren ar Allt Stow, gan ddweud ‘Dedwydd yw’r lle, dedwyddach yr hwn sy’n trigo ynddo’; bu ef a Gwladys fyw yno mewn ympryd ac ymdrochi yn Wysg haf a gaeaf, a chododd ffynnon ar y bryn pan weddïodd am ddŵr; ei ŵyl 29 Mawrth; wedi ei farw daeth ei gell yn gysegrfa ac yn eglwys, a ailgodwyd o garreg yn y nawfed ganrif, pan oedd adeiladau carreg yn brin yng Nghymru, ac mae ei Chapel Galilea wedi goroesi yn Eglwys Gadeiriol Gwynllyw, yn eglwys gadeiriol ers 1949; iachâi ei ffynnon y rhai a yfai ohoni; anrhydeddodd Normaniaid Casnewydd ef hefyd; mae Ysbyty ac ysgol St Woolos, ac Ysgol Gyfun Gwynllyw, a sefydlwyd ym Mhont-y-pŵl yn 1988, yn dwyn ei enw; saif cerflun Sebastien Boyesen, The Vision of Saint Gwynllyw, yng Nghasnewydd.
Wedi’i gymell gan ei fab Cadog, trodd Gwynllyw at Dduw. Mewn breuddwyd dangosodd angel iddo ych gwyn â smotyn du ar ei dalcen. Cychwynnodd, a phan gafodd hyd i’r ych cododd feudwyfa o bren yn y fan, y bryn uwchben Wysg a elwir heddiw’n Allt Stow. ‘Dedwydd yw’r lle,’ meddai, ‘a dedwyddach fyth yr hwn sy’n trigo ynddo.’FfynonellauGwynllyw ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynllyw Filwr neu Wynllyw Farfog (tua 450 hyd 500), brenin a gŵr sanctaidd Cymreig, brenin Gwynllŵg a sylfaenydd a nawddsant Casnewydd; mae’n ymddangos yn rhestrau brenhinoedd Cymru, a chanai’r beirdd am ei gampau; mab y Brenin Glywys o Glywysing a Gwawl, wyres i Gunedda; yr hynaf a’r cryfaf o feibion Glywys ac arglwydd ar ei frodyr, ac un ohonynt oedd Sant Pedrog; mae Buchedd Gwynllyw yn mynnu ei fod yn rheolwr cyfiawn a theg, ac ynddi gwnaed ei briodas â Gwladys mewn cyfeillgarwch; wedi geni Cadog cafodd ei daro gymaint gan ddewrder Sant Tathan nes iddo anfon ei fab i’w ddysgu yng Nghaerwent; mewn breuddwyd dangosodd angel iddo ych gwyn â smotyn du ar ei dalcen, a lle cafodd hyd iddo cododd feudwyfa bren ar Allt Stow, gan ddweud ‘Dedwydd yw’r lle, dedwyddach yr hwn sy’n trigo ynddo’; bu ef a Gwladys fyw yno mewn ympryd ac ymdrochi yn Wysg haf a gaeaf, a chododd ffynnon ar y bryn pan weddïodd am ddŵr; ei ŵyl 29 Mawrth; wedi ei farw daeth ei gell yn gysegrfa ac yn eglwys, a ailgodwyd o garreg yn y nawfed ganrif, pan oedd adeiladau carreg yn brin yng Nghymru, ac mae ei Chapel Galilea wedi goroesi yn Eglwys Gadeiriol Gwynllyw, yn eglwys gadeiriol ers 1949; iachâi ei ffynnon y rhai a yfai ohoni; anrhydeddodd Normaniaid Casnewydd ef hefyd; mae Ysbyty ac ysgol St Woolos, ac Ysgol Gyfun Gwynllyw, a sefydlwyd ym Mhont-y-pŵl yn 1988, yn dwyn ei enw; saif cerflun Sebastien Boyesen, The Vision of Saint Gwynllyw, yng Nghasnewydd.Gwynllyw (Gundleius, Gunlyu), saint, fl. late 5th – early 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Glywys, rheolwr Glywysing, a gynhwysai rannau o ddwyrain Sir Gaerfyrddin, Morgannwg a Sir Fynwy, a Guaul, merch Ceredig ap Cunedda; y ffynhonnell hynaf yw Buchedd Cadog o ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, gyda Bucheddau Gwynllyw a Thathan o’r ddeuddegfed ganrif; mae llawysgrif o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg a gafwyd yn Gotha yn cadw ei ach; fel yr hynaf o feibion Glywys etifeddodd brif sedd teyrnas ei dad, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a elwir yn Wynllŵg ar ei ôl; enillodd ei gampau mewn brwydr yn ei ieuenctid yr enw Milwr iddo; priododd Wladys, merch Brychan Brycheiniog, a’u mab oedd Cadog, un o’r enwocaf o saint Cymru, gyda Bugi a Chemmeu hefyd wedi’u henwi’n feibion; wedi’u cymell gan Gadog, gadawodd Gwynllyw a Gwladys eu safle bydol am fywyd meudwy, yn gyntaf mewn celloedd cyfagos, yn ddiweddarach ymhell oddi wrth ei gilydd; roedd Cadog a Dyfrig gydag ef wrth iddo farw ac yn rhoi’r cymun olaf iddo; mae eglwys Sant Gwynllyw a phlwyf Pillgwenlli yng Nghasnewydd yn dwyn ei enw, a bu capeli iddo yn Llanelli a Llanegwad; ei ŵyl 29 Mawrth.
Daeth Gwladys gydag ef, ac am gyfnod buont yn byw bywyd o ympryd a gweddi gyda’i gilydd, gan ymdrochi yn nyfroedd oer Wysg haf a gaeaf fel ei gilydd. Pan weddïodd Gwynllyw am ddŵr cododd ffynnon ar y bryn, ac yn ddiweddarach iachawyd y rhai a yfai ohoni. Ymhen amser, ar gais Cadog, buont fyw ar wahân, a gwnaeth Gwladys ei meudwyfa ei hun ym Mhencarn. Pan fu farw Gwynllyw, roedd Cadog a Dyfrig wrth ei ochr a rhoesant y cymun olaf iddo.FfynonellauGwynllyw ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynllyw Filwr neu Wynllyw Farfog (tua 450 hyd 500), brenin a gŵr sanctaidd Cymreig, brenin Gwynllŵg a sylfaenydd a nawddsant Casnewydd; mae’n ymddangos yn rhestrau brenhinoedd Cymru, a chanai’r beirdd am ei gampau; mab y Brenin Glywys o Glywysing a Gwawl, wyres i Gunedda; yr hynaf a’r cryfaf o feibion Glywys ac arglwydd ar ei frodyr, ac un ohonynt oedd Sant Pedrog; mae Buchedd Gwynllyw yn mynnu ei fod yn rheolwr cyfiawn a theg, ac ynddi gwnaed ei briodas â Gwladys mewn cyfeillgarwch; wedi geni Cadog cafodd ei daro gymaint gan ddewrder Sant Tathan nes iddo anfon ei fab i’w ddysgu yng Nghaerwent; mewn breuddwyd dangosodd angel iddo ych gwyn â smotyn du ar ei dalcen, a lle cafodd hyd iddo cododd feudwyfa bren ar Allt Stow, gan ddweud ‘Dedwydd yw’r lle, dedwyddach yr hwn sy’n trigo ynddo’; bu ef a Gwladys fyw yno mewn ympryd ac ymdrochi yn Wysg haf a gaeaf, a chododd ffynnon ar y bryn pan weddïodd am ddŵr; ei ŵyl 29 Mawrth; wedi ei farw daeth ei gell yn gysegrfa ac yn eglwys, a ailgodwyd o garreg yn y nawfed ganrif, pan oedd adeiladau carreg yn brin yng Nghymru, ac mae ei Chapel Galilea wedi goroesi yn Eglwys Gadeiriol Gwynllyw, yn eglwys gadeiriol ers 1949; iachâi ei ffynnon y rhai a yfai ohoni; anrhydeddodd Normaniaid Casnewydd ef hefyd; mae Ysbyty ac ysgol St Woolos, ac Ysgol Gyfun Gwynllyw, a sefydlwyd ym Mhont-y-pŵl yn 1988, yn dwyn ei enw; saif cerflun Sebastien Boyesen, The Vision of Saint Gwynllyw, yng Nghasnewydd.Gwynllyw (Gundleius, Gunlyu), saint, fl. late 5th – early 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Glywys, rheolwr Glywysing, a gynhwysai rannau o ddwyrain Sir Gaerfyrddin, Morgannwg a Sir Fynwy, a Guaul, merch Ceredig ap Cunedda; y ffynhonnell hynaf yw Buchedd Cadog o ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, gyda Bucheddau Gwynllyw a Thathan o’r ddeuddegfed ganrif; mae llawysgrif o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg a gafwyd yn Gotha yn cadw ei ach; fel yr hynaf o feibion Glywys etifeddodd brif sedd teyrnas ei dad, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a elwir yn Wynllŵg ar ei ôl; enillodd ei gampau mewn brwydr yn ei ieuenctid yr enw Milwr iddo; priododd Wladys, merch Brychan Brycheiniog, a’u mab oedd Cadog, un o’r enwocaf o saint Cymru, gyda Bugi a Chemmeu hefyd wedi’u henwi’n feibion; wedi’u cymell gan Gadog, gadawodd Gwynllyw a Gwladys eu safle bydol am fywyd meudwy, yn gyntaf mewn celloedd cyfagos, yn ddiweddarach ymhell oddi wrth ei gilydd; roedd Cadog a Dyfrig gydag ef wrth iddo farw ac yn rhoi’r cymun olaf iddo; mae eglwys Sant Gwynllyw a phlwyf Pillgwenlli yng Nghasnewydd yn dwyn ei enw, a bu capeli iddo yn Llanelli a Llanegwad; ei ŵyl 29 Mawrth.
Daeth ei gell yn gysegrfa, a chodwyd eglwys drosti. Yn y nawfed ganrif fe’i hailgodwyd o garreg, ar adeg pan oedd adeiladau carreg yn brin yng Nghymru, arwydd o’r parch mawr iddo. Mae rhan o’r eglwys honno wedi goroesi fel Capel Galilea ym mhen gorllewinol Eglwys Gwynllyw, a ddaeth yn eglwys gadeiriol yn 1949. Rhannai’r Cymry, y Saeson a’r Normaniaid a ddaeth i fyw o gwmpas Casnewydd fel ei gilydd yn y parch iddo.FfynhonnellGwynllyw ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynllyw Filwr neu Wynllyw Farfog (tua 450 hyd 500), brenin a gŵr sanctaidd Cymreig, brenin Gwynllŵg a sylfaenydd a nawddsant Casnewydd; mae’n ymddangos yn rhestrau brenhinoedd Cymru, a chanai’r beirdd am ei gampau; mab y Brenin Glywys o Glywysing a Gwawl, wyres i Gunedda; yr hynaf a’r cryfaf o feibion Glywys ac arglwydd ar ei frodyr, ac un ohonynt oedd Sant Pedrog; mae Buchedd Gwynllyw yn mynnu ei fod yn rheolwr cyfiawn a theg, ac ynddi gwnaed ei briodas â Gwladys mewn cyfeillgarwch; wedi geni Cadog cafodd ei daro gymaint gan ddewrder Sant Tathan nes iddo anfon ei fab i’w ddysgu yng Nghaerwent; mewn breuddwyd dangosodd angel iddo ych gwyn â smotyn du ar ei dalcen, a lle cafodd hyd iddo cododd feudwyfa bren ar Allt Stow, gan ddweud ‘Dedwydd yw’r lle, dedwyddach yr hwn sy’n trigo ynddo’; bu ef a Gwladys fyw yno mewn ympryd ac ymdrochi yn Wysg haf a gaeaf, a chododd ffynnon ar y bryn pan weddïodd am ddŵr; ei ŵyl 29 Mawrth; wedi ei farw daeth ei gell yn gysegrfa ac yn eglwys, a ailgodwyd o garreg yn y nawfed ganrif, pan oedd adeiladau carreg yn brin yng Nghymru, ac mae ei Chapel Galilea wedi goroesi yn Eglwys Gadeiriol Gwynllyw, yn eglwys gadeiriol ers 1949; iachâi ei ffynnon y rhai a yfai ohoni; anrhydeddodd Normaniaid Casnewydd ef hefyd; mae Ysbyty ac ysgol St Woolos, ac Ysgol Gyfun Gwynllyw, a sefydlwyd ym Mhont-y-pŵl yn 1988, yn dwyn ei enw; saif cerflun Sebastien Boyesen, The Vision of Saint Gwynllyw, yng Nghasnewydd.
Mae Pillgwenlli, ar lan yr afon yng Nghasnewydd, yn dwyn ei enw, fel y mae Ysbyty ac ysgol St Woolos, ac Ysgol Gyfun Gwynllyw, yr ysgol Gymraeg a sefydlwyd ym Mhont-y-pŵl yn 1988. Yng nghanol y ddinas saif cerflun Sebastien Boyesen o 1996, The Vision of Saint Gwynllyw, wedi’i ysbrydoli gan ych gwyn ei freuddwyd. Cedwir ei ŵyl ar 29 Mawrth.FfynonellauGwynllyw ↗Wikipedia (Saesneg)Gwynllyw Filwr neu Wynllyw Farfog (tua 450 hyd 500), brenin a gŵr sanctaidd Cymreig, brenin Gwynllŵg a sylfaenydd a nawddsant Casnewydd; mae’n ymddangos yn rhestrau brenhinoedd Cymru, a chanai’r beirdd am ei gampau; mab y Brenin Glywys o Glywysing a Gwawl, wyres i Gunedda; yr hynaf a’r cryfaf o feibion Glywys ac arglwydd ar ei frodyr, ac un ohonynt oedd Sant Pedrog; mae Buchedd Gwynllyw yn mynnu ei fod yn rheolwr cyfiawn a theg, ac ynddi gwnaed ei briodas â Gwladys mewn cyfeillgarwch; wedi geni Cadog cafodd ei daro gymaint gan ddewrder Sant Tathan nes iddo anfon ei fab i’w ddysgu yng Nghaerwent; mewn breuddwyd dangosodd angel iddo ych gwyn â smotyn du ar ei dalcen, a lle cafodd hyd iddo cododd feudwyfa bren ar Allt Stow, gan ddweud ‘Dedwydd yw’r lle, dedwyddach yr hwn sy’n trigo ynddo’; bu ef a Gwladys fyw yno mewn ympryd ac ymdrochi yn Wysg haf a gaeaf, a chododd ffynnon ar y bryn pan weddïodd am ddŵr; ei ŵyl 29 Mawrth; wedi ei farw daeth ei gell yn gysegrfa ac yn eglwys, a ailgodwyd o garreg yn y nawfed ganrif, pan oedd adeiladau carreg yn brin yng Nghymru, ac mae ei Chapel Galilea wedi goroesi yn Eglwys Gadeiriol Gwynllyw, yn eglwys gadeiriol ers 1949; iachâi ei ffynnon y rhai a yfai ohoni; anrhydeddodd Normaniaid Casnewydd ef hefyd; mae Ysbyty ac ysgol St Woolos, ac Ysgol Gyfun Gwynllyw, a sefydlwyd ym Mhont-y-pŵl yn 1988, yn dwyn ei enw; saif cerflun Sebastien Boyesen, The Vision of Saint Gwynllyw, yng Nghasnewydd.Gwynllyw (Gundleius, Gunlyu), saint, fl. late 5th – early 6th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Glywys, rheolwr Glywysing, a gynhwysai rannau o ddwyrain Sir Gaerfyrddin, Morgannwg a Sir Fynwy, a Guaul, merch Ceredig ap Cunedda; y ffynhonnell hynaf yw Buchedd Cadog o ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg, gyda Bucheddau Gwynllyw a Thathan o’r ddeuddegfed ganrif; mae llawysgrif o ddechrau’r bedwaredd ganrif ar ddeg a gafwyd yn Gotha yn cadw ei ach; fel yr hynaf o feibion Glywys etifeddodd brif sedd teyrnas ei dad, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a elwir yn Wynllŵg ar ei ôl; enillodd ei gampau mewn brwydr yn ei ieuenctid yr enw Milwr iddo; priododd Wladys, merch Brychan Brycheiniog, a’u mab oedd Cadog, un o’r enwocaf o saint Cymru, gyda Bugi a Chemmeu hefyd wedi’u henwi’n feibion; wedi’u cymell gan Gadog, gadawodd Gwynllyw a Gwladys eu safle bydol am fywyd meudwy, yn gyntaf mewn celloedd cyfagos, yn ddiweddarach ymhell oddi wrth ei gilydd; roedd Cadog a Dyfrig gydag ef wrth iddo farw ac yn rhoi’r cymun olaf iddo; mae eglwys Sant Gwynllyw a phlwyf Pillgwenlli yng Nghasnewydd yn dwyn ei enw, a bu capeli iddo yn Llanelli a Llanegwad; ei ŵyl 29 Mawrth.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.