
Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion
Y Drydedd Gainc
Manawydan fab Llŷr
Mae niwl yn gwagio Dyfed gyfan. Mae Manawydan, y tywysog amyneddgar, yn ennill ei fara â’i ddwylo dros y ffin, yn colli Pryderi a Rhiannon i gaer sy’n diflannu, ac yn ennill y cwbl yn ôl â llygoden ar grocbren fach.
Llun: Castell Arberth ar ei fryn, gan Alphonse Dousseau · Alphonse Dousseau, CC0 · Wikimedia Commons
| Y chwedl | Trydedd Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Ei phobl | Manawydan fab Llŷr, Rhiannon, Pryderi, Cigfa, Llwyd fab Cil Coed |
| Ei gwlad | Arberth a saith cantref Dyfed; trefi Lloegr, Henffordd yn gyntaf |
| Fe’i cedwir yn | Y Llyfr Gwyn a’r Llyfr Coch; y darnau hynaf yn Llawysgrif Peniarth 6 |
| Ei hysgrifennu | Rhwng tua 1050 a 1120 |
| Ei darllen wedi’i hadrodd | Manawydan a hud ar Ddyfed, ar ein tudalen Chwedlau |
1. Gŵr heb dir
Wedi i’r saith gladdu pen Brân yn y Gwynfryn, edrychodd Manawydan dros Lundain ac ochneidio. Caswallon fab Beli a reolai’r ynys bellach, ac er mai cefnder Manawydan ei hun oedd ef, nid oedd gan Fanawydan dŷ na thir iddo’i hun. ‘Arglwydd,’ meddai Pryderi, ‘paid â bod mor drist. Mae gennyf saith cantref Dyfed, ac mae fy mam Rhiannon yno, ac ni bu hi erioed yn wraig i’w dirmygu. Rhoddaf hi i ti’n wraig, a’r tir gyda hi.’
Aeth Manawydan gydag ef i Ddyfed, a phan gyfarfu â Rhiannon yn y wledd yn Arberth, tybiodd na welsai erioed wraig harddach na doethach ei hymddiddan. Priodwyd hwy, a bu’r pedwar, Manawydan a Rhiannon, Pryderi a’i wraig Cigfa, yn byw gyda’i gilydd yn Arberth, mor hoff o’i gilydd fel nad âi’r un ohonynt i unman heb y lleill. Tybiai Manawydan na welsai erioed wlad well i fyw ynddi, na chyfoethocach ei helfa, ei mêl a’i physgod.
2. Y niwl ar Orsedd Arberth
Un noson, wedi’r wledd, aeth y pedwar i eistedd ar Orsedd Arberth gyda’u cwmni. Daeth twrf taran, a disgynnodd niwl mor drwchus fel na welai neb y llall. Pan gododd a dod y golau’n ôl, nid oedd dim i’w weld: na thŷ, na mil, na mwg, na thân, na dyn. Safai llys Arberth yn wag, a’r neuadd a’r gegin yn anghyfannedd. O holl wlad Dyfed dim ond y pedwar ohonynt oedd ar ôl.
Am ddwy flynedd buont yn byw yn Nyfed ar yr helfa a’r pysgod a’r mêl gwyllt. Yna dywedodd Manawydan na allent fyw fel hyn, ac aethant i Loegr i ennill eu bywoliaeth drwy grefft. Yn Henffordd gwnaethant gyfrwyau, a’u lliwio â chalch lasar mor gain fel na phrynai neb gyfrwy gan yr un cyfrwywr arall. Cynllwyniodd cyfrwywyr y dref i’w lladd. Roedd Pryderi am ymladd. ‘Na,’ meddai Manawydan, ‘caem enw drwg a’n carcharu.’ Symudasant i dref arall a gwneud tarianau, ac yna i un arall a gwneud esgidiau, a phob tro hwy oedd crefftwyr gorau’r dref a phob tro cynllwyniai gwŷr y lle yn eu herbyn. Bob tro ni fynnai Manawydan ymladd, ac aethant ymlaen. Yn y Trioedd fe’i henwir yn un o Dri Eurgrydd Ynys Prydain.
3. Y baedd gwyn a’r gaer sy’n diflannu
Aethant adref i Ddyfed. Un bore roedd Pryderi a Manawydan yn hela pan gododd eu cŵn faedd claerwyn o lwyn. Dilynasant ef at gaer fawr, newydd ei chodi, lle na fu un erioed. Aeth y cŵn i mewn ar ôl y baedd ac ni ddaethant allan. Yn groes i gyngor Manawydan, aeth Pryderi i mewn i chwilio amdanynt. Y tu mewn nid oedd na thŷ, na dyn, na mil: dim ond ffynnon ar ganol y gaer, a gwaith marmor o’i chwmpas, ac uwch ei phen, yn hongian ar bedair cadwyn a âi i fyny o’r golwg, ffiol aur o waith hardd.
Cydiodd Pryderi yn y ffiol. Glynodd ei ddwylo wrthi, glynodd ei draed wrth y llech y safai arni, ac ni allai ddweud gair. Daeth Rhiannon i chwilio amdano, dwrdio Manawydan am ei adael, a mynd i mewn, a chyn gynted ag y cyffyrddodd â’r ffiol digwyddodd yr un peth iddi hithau. Yna, gyda thwrf taran a chwymp niwl, diflannodd y gaer, a Rhiannon a Phryderi gyda hi.
4. Manawydan a Chigfa
Dim ond Manawydan a Chigfa oedd ar ôl. Wylodd Cigfa, gan dybio ei bod ar ei phen ei hun gyda gŵr a allai wneud niwed iddi. ‘Cam yw i ti fy ofni,’ meddai Manawydan. ‘Rhoddaf fy ngair na welaist erioed gyfaill cywirach nag a fyddaf i ti, tra myn Duw i ti fod felly.’ Cadwodd ei air. Aethant i Loegr eto i wneud esgidiau, a dod yn ôl eto, a heuodd Manawydan dri chae o wenith.
5. Y llygoden ar y crocbren
Aeddfedodd y cae cyntaf yn wenith gorau a welsai neb, ac ar fore’r cynhaeaf roedd wedi’i ddiosg yn llwyr, pob tywysen wedi mynd a dim ond y gwellt yn sefyll. Y noson nesaf diosgwyd yr ail gae. Ar y drydedd noson cadwodd Manawydan wyliadwriaeth, ac am hanner nos gwelodd lu o lygod, mwy nag y gellid eu cyfrif, yn tywallt i’r cae. Ymlidiodd hwy, dal un a oedd yn arafach na’r lleill am ei bod yn drom, ei rhoi yn ei faneg, a chyhoeddi y crogai hi yn y bore.
Gosododd ddwy fforch ar ben Gorsedd Arberth a thrawst rhyngddynt. Daeth ysgolhaig heibio mewn hen ddillad treuliedig, y person cyntaf a welwyd yn Nyfed ers saith mlynedd, a chynnig punt am fywyd y llygoden. Gwrthododd Manawydan. Cynigiodd offeiriad ar farch dair punt. Yna daeth esgob a’i holl osgordd a chynnig saith punt, yna pedair ar hugain, yna ei feirch a’r holl bynnau arnynt. Gwrthododd Manawydan y cwbl. ‘Beth a gymeri di, felly?’ meddai’r esgob. ‘Rhyddhau Rhiannon a Phryderi,’ meddai Manawydan, ‘a chodi’r hud oddi ar saith cantref Dyfed.’
‘Fe gei di hynny,’ meddai’r esgob, ‘os gollyngi’r llygoden.’ Ond gofynnodd Manawydan pwy oedd y llygoden. Gwraig yr esgob ei hun oedd hi. Llwyd fab Cil Coed oedd ef, ac roedd wedi bwrw’r hud ar Ddyfed i ddial dros ei gyfaill Gwawl fab Clud, a gurwyd yn y god ym mhriodas Rhiannon ers talwm. Roedd ei osgordd wedi troi’n llygod i gymryd yr ŷd. Gwnaeth Manawydan iddo dyngu na ddielid byth am hynny ar Bryderi, Rhiannon nac arno ef ei hun. Yna roedd Pryderi a Rhiannon yn sefyll o’i flaen. Tra buont i ffwrdd, roedd Pryderi wedi gwisgo morthwyl porth y llys am ei wddf, a Rhiannon fwnwgl yr asynnod wedi iddynt fod yn cludo gwair. Edrychodd Manawydan o’i gwmpas, a gwelodd holl wlad Dyfed wedi’i chyfanheddu eto, a’i thai, ei gyrroedd a’i phobl, fel y bu ar ei gorau. ‘Ac felly y terfyna’r gainc hon o’r Mabinogi.’
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Manawydan yw’r arwr sy’n ennill heb daro’r un ergyd. Mae’n gwrtais, yn amyneddgar, yn grefftwr medrus ac nid yw byth yn colli ei dymer, a chred llawer o ddarllenwyr mai’r Drydedd Gainc yw’r ddoethaf o’r pedair. Cysylltir ei enw â Manaw, hen enw Cymraeg Ynys Manaw, ac ag arglwydd y môr yn Iwerddon, Manannán mac Lir, arwydd o mor agos y rhannai pobloedd Môr Iwerddon eu straeon. Mae’r Trioedd yn ei gofio fel un o Dri Lleddf Unben Ynys Prydain, am na cheisiai dir, ac fel un o’r Tri Eurgrydd.
Rhoddaf fy ngair na welaist erioed gyfaill cywirach.
Manawydan wrth Gigfa
Darllen y chwedl: Manawydan a hud ar Ddyfed → Y llyfrau a gadwodd y chwedlau → Pob chwedl →
Lluniau’r chwedl

Lleoedd y chwedl
4 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.
- Arberth a Gorsedd Arberth
Lle disgynnodd y niwl a gwagio Dyfed, a lle, ar yr un twmpath, y cododd Manawydan ei grocbren fach i’r llygoden.
- Saith cantref Dyfed
Hen deyrnas y de-orllewin, o’r Teifi i Benmaen Dewi a’r môr, a wagiwyd gan hud ac a adferwyd gan Fanawydan.Saith cantref Dyfed
- Henffordd
Y dref gyntaf yn Lloegr lle gwnaeth y pedwar gyfrwyau wedi’u lliwio â chalch lasar. Saif yn hen Ergyng, a fu unwaith yn deyrnas Gymreig.
- Castell Arberth
Mae adfail y castell ar y bryn yn Arberth, a godwyd ymhell wedi’r chwedl, yn sefyll lle cred llawer y safai llys Pwyll a Phryderi.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



