Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Rhiannon

Merch Hefeydd Hen, gwraig Pwyll ac wedyn Manawydan, a mam Pryderi. Gwraig ddoethaf ac amyneddgaraf y Pedair Cainc, y deffrôi ei hadar y meirw.

Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Brenhines Dyfed, arglwyddes y march gwyn Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Rhiannon ar ei march gwyn, gan John D. Batten, 1894
Rhiannon ar ei march gwyn, gan John D. Batten, 1894 · Llun: Wikimedia Commons · John D. Batten, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Rhiannon: ‘brenhines fawr’ yn ôl pob tebyg, o’r Frythoneg Rigantona

Rhiannon ferch Hefeydd Hen yw arglwyddes fawr y Mabinogi. Mae’n marchogaeth i’r Gainc Gyntaf ar farch tal gwyn na all yr un marchog ei ddal, yn dewis ei gŵr ei hun, yn trechu ei gwrthwynebydd, yn dioddef saith mlynedd o fai ar gam yn amyneddgar, ac yn dod drwy bob cam â’i hurddas yn gyfan.

Yn y chwedlauY Gainc Gyntaf a’r Drydedd, a’i henwi yn yr Ail
TadHefeydd Hen
GwŷrPwyll o Ddyfed, yna Manawydan fab Llŷr
MabPryderi

Yr arglwyddes ar y march gwyn#

Gwelodd Pwyll hi gyntaf o dwmpath Gorsedd Arberth, yn marchogaeth yn araf heibio mewn gwisg o eurwe disglair. Ni allai ei farchogion cyflymaf gau’r bwlch, er nad oedd ei march fel petai’n brysio. Pan ofynnodd Pwyll iddi aros o’r diwedd, gwnaeth hynny ar unwaith, a dweud wrtho pam y daethai: roedd ei thad am ei rhoi i ŵr nad oedd hi’n ei ddymuno, ac ni fynnai neb ond Pwyll.

Ei chynllun yn ennill y dydd#

Pan addawodd Pwyll hi’n ddiofal i Wawl fab Clud yn eu gwledd briodas eu hunain, ni ddigalonnodd Rhiannon. Rhoddodd god fach iddo a dweud wrtho’n union beth i’w wneud flwyddyn yn ddiweddarach: dod i wledd Gwawl mewn carpiau, gofyn am lenwi’r god, a phan gamai Gwawl iddi i’w gwasgu i lawr, tynnu’r llinynnau ynghau. Gweithiodd y cynllun i’r llythyren, a phriododd y gŵr a ddewisodd.

Saith mlynedd wrth y porth#

Ar y noson y ganed ei mab diflannodd tra cysgai’r gwragedd a osodwyd i’w wylio. Mewn ofn drostynt eu hunain, lladdasant dorllwyth o gŵn bach, iro Rhiannon â’r gwaed, a thyngu ei bod wedi difetha ei phlentyn. Ni fynnai ddadlau â hwy. Ei phenyd oedd eistedd bob dydd am saith mlynedd wrth yr esgynfaen ym mhorth Arberth, adrodd ei hanes wrth bob dieithryn, a chynnig eu cario ar ei chefn i’r llys. Ychydig a adawodd iddi.

Pan ddaeth Teyrnon o Went â’r bachgen adref o’r diwedd, meddai: ‘Oedd esgor fy mhryder i, pe bai gwir hynny.’ O’r gair pryder, enwyd y bachgen yn Pryderi.

Brenhines gyda Manawydan#

Yn y Drydedd Gainc rhoddodd ei mab hi’n wraig i’w gyfaill Manawydan fab Llŷr, a daeth y ddau i garu ei gilydd yn fawr. Pan ddaeth hud ar Ddyfed, aeth Rhiannon ar ôl ei mab i gaer a gododd dros nos, gosod ei dwylo ar yr un ffiol aur a’i daliai’n gaeth, a diflannu gydag ef. Enillodd Manawydan hwy ill dau yn ôl, a dywed y chwedl i Riannon, tra’r oeddent yn gaeth, wisgo coleri asynnod wedi iddynt fod yn cario gwair.

Adar Rhiannon#

Mae ei hadar yn enwog yn nhraddodiad Cymru. Yn yr Ail Gainc bu’r saith gŵr a gariodd ben Bendigeidfran adref yn gwledda yn Harlech am saith mlynedd tra canai tri aderyn Rhiannon iddynt o bell dros y môr. Yn Culhwch ac Olwen maent yn adar sy’n ‘deffro’r meirw ac yn suo’r byw i gysgu’.

Ei chofio#

Mae llawer o ysgolheigion yn clywed yn ei henw yr hen enw Brythoneg Rigantona, y ‘frenhines fawr’, ac yn gweld yn ei march a’i hamynedd gof am arglwyddes fawr y Brythoniaid. Cariodd cân Fleetwood Mac, Rhiannon, a ysgrifennwyd gan Stevie Nicks wedi iddi ddod ar draws yr enw mewn nofel, yr enw o amgylch y byd, ac yn ddiweddarach darllenodd Nicks y Mabinogi a chael bod ei chân yn gweddu i Riannon Cymru.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf