Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

c. 1330–1378

Owain Lawgoch

Yr olaf o linach frenhinol Gwynedd, capten enwog yn Ffrainc a hawliodd Gymru’n etifeddiaeth ac a hwyliodd i’w hennill.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1330–1378 (wedi’i gofnodi) Owain Lawgoch Cymru Glyndŵr Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Argraff o’r sêl a ddefnyddiodd Owain Lawgoch (Yvain de Galles) ar dderbynneb o 1376
Argraff o’r sêl a ddefnyddiodd Owain Lawgoch (Yvain de Galles) ar dderbynneb o 1376 · Llun: Tipcake, CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Owain Lawgoch: Owain ‘Lawgoch’

Owain Lawgoch

  • Owain ei enw ei hun
  • Law llawo llaw (treiglad meddal: ll → l)
  • goch cocho coch (treiglad meddal: c → g)

Owain Lawgoch oedd etifedd olaf tŷ brenhinol Gwynedd yn llinach y gwrywod, ŵyr i frawd Llywelyn ap Gruffudd a gor-orŵyr i Lywelyn Fawr. Galwai’r Ffrancwyr ef yn Yvain de Galles, Owain o Gymru, a’i gyfrif ymhlith capteiniaid gorau ei oes. Yn 1372 cyhoeddodd ei hawl i Gymru a hwylio gyda llynges Ffrengig i’w hennill, ac ofnai coron Lloegr ef gymaint nes iddi, yn y diwedd, dalu dyn i’w ladd.

Ganedtua 1330, yn Tatsfield yn Surrey
TadTomas ap Rhodri, ŵyr i Ruffudd ap Llywelyn Fawr
Ei enw yn FfraincYvain de Galles
Hawliodd GymruParis, 10 Mai 1372
BuddugoliaethauSoubise, 1372; y rhyfel yn Poitou a Saintonge
Bu farwGorffennaf 1378, yng ngwarchae Mortagne-sur-Gironde
Claddwydeglwys Saint-Léger, ger Mortagne

Etifedd y Llywelyniaid

Ganed Owain tua 1330 ar ystad Seisnig ei dad yn Tatsfield yn Surrey. Ei daid Rhodri oedd brawd ieuengaf Llywelyn ap Gruffudd, ac wedi 1283 llinach Owain oedd yr olaf o dŷ Gwynedd. Aeth i Ffrainc yn ifanc ac i wasanaeth y Brenin Philippe VI, a threuliodd bron weddill ei oes dramor yn arwain milwyr yn Ffrainc, Lombardia, Llydaw, Alsace a’r Swistir. Gwyddai’n dda etifedd pwy ydoedd, a soniai am hynny yn llys Ffrainc.

Yn 1365, mewn cyfnod o gadoediad, daeth i Loegr i hawlio tiroedd ei dad, ac ym mis Mawrth 1366 aeth yn ôl i Ffrainc. Pan dorrodd rhyfel allan eto yn 1369 ymladdodd dros frenin Ffrainc, a chymerodd y Saeson bopeth a oedd ganddo yn Lloegr a Chymru.

1372

Gwelodd y Brenin Charles V o Ffrainc beth allai enw Owain ei wneud yng Nghymru. Ar 10 Mai 1372, ym Mharis, cyhoeddodd Owain ei hawl i wlad ei dadau, a rhoddodd Charles fenthyg arian a llynges iddo. Hwyliodd o Harfleur gyda chwmni o Gymry a milwyr Ffrengig, ac ar y ffordd glaniodd ar Ynys y Garn ac ymladd y Saeson yno, gwrhydri y canodd yr ynyswyr amdano am ganrifoedd. Yna galwodd y brenin ef ymaith i’r rhyfel yn y gorllewin. Yr haf hwnnw, yn Soubise yn Saintonge, drylliodd Owain fyddin o Saeson a Gasgwyniaid a chymryd dau o’i harweinwyr yn garcharorion, Syr Thomas Percy a’r Captal de Buch, un o filwyr enwocaf Ewrop.

sydd ac a ddylai fod yn eiddo i mi drwy hawl olyniaeth

Owain Lawgoch, datganiad ym Mharis, 1372

Yng Nghymru roedd ofn ar y Saeson. Mor gynnar â Rhagfyr 1369 roeddent yn paratoi am oresgyniad, ac yn 1370 condemniwyd gŵr o Ynys Môn am ymwneud ag “Owen Lawgoch”. Dechreuodd beirdd Cymru ganu am waredwr o’r enw hwnnw.

Mortagne

Yn 1375 arweiniodd Owain wŷr dros Enguerrand de Coucy yn ei ryfel yn y Swistir, a thrwy’r 1370au ymladdodd ymlaen yn Poitou a Saintonge. Yn 1377 daeth sôn am ymgyrch newydd i Gymru gyda llongau o Gastîl. Anfonodd coron Lloegr Albanwr o’r enw John Lamb i Ffrainc. Enillodd Lamb ymddiriedaeth Owain a dod yn ysgwïer iddo, ac ym mis Gorffennaf 1378, tra oedd Owain yn gwarchae ar gastell Mortagne-sur-Gironde, trywanodd Lamb ef. Ar 4 Rhagfyr 1378 talodd Trysorlys Lloegr ugain punt i John Lamb am ladd “Owynn de Gales”. Claddwyd Owain yn eglwys Saint-Léger gerllaw, a galarodd y llu a fu’n ymladd wrth ei ochr amdano.

Y cysgadur yn yr ogof

Nid anghofiodd Cymru ef. Cadwodd y beirdd ei enw yn eu daroganau, ac ugain mlynedd yn ddiweddarach cododd Owain Glyndŵr obaith y mab darogan a gariodd Owain. Dywedir yng Ngheredigion a sir Gaerfyrddin fod Owain Lawgoch yn cysgu gyda’i wŷr mewn ogof, ac y bydd, pan ddeffry, yn frenin y Brytaniaid. Llyn Owain Lawgoch oedd hen enw’r llyn yn Aberllefenni. Ar 15 Awst 2003 dadorchuddiwyd cofeb iddo yn Mortagne-sur-Gironde.

Ar y llinell amser

  1. Owain Lawgoch yn hwylio

    Mae Owain Lawgoch, gor-nai Llywelyn ap Gruffudd, yn hwylio o Ffrainc gyda llynges i hawlio Cymru, ac yn cipio Ynys y Garn ar y ffordd.

    Owain Lawgoch yn hwylio

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf