Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 600

Sant Asa

Disgybl gorau Cyndeyrn, a’i dilynodd yn abad ac esgob Llanelwy. Mae’r ddinas gadeiriol yn St Asaph yn Saesneg, ar ei ôl ef.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 600 (cronicl cynnar:Jocelyn, Buchedd Cyndeyrn, tua 1185) Abad ac esgob Llanelwy Oes y Seintiau Saint a ffydd
Sant Asaff mewn gwydr lliw yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi
Sant Asaff mewn gwydr lliw yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi · Llun: Wikimedia Commons · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0

Asa, neu Asaph, oedd esgob Cymreig cyntaf Llanelwy, y ddinas gadeiriol sy’n dwyn ei enw yn Saesneg, St Asaph. Yn dywysog o’r Hen Ogledd a ddaeth at Elwy’n fachgen i ddysgu dan Gyndeyrn, olynodd ei feistr yn esgob a gadael ei enw ar hyd tir Tegeingl, yn Llanasa, Ffynnon Asa a Phantasa.

Bu farw1 Mai 596
Ei dadY Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd
Ei eglwysLlanelwy
Ei athroCyndeyrn
Dydd gŵyl1 Mai, a gedwir ar 5 Mai

Mab o’r Gogledd#

Ni ddaeth Buchedd Gymraeg i Asa i lawr atom, ond mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn fab i’r Brenin Sawyl Penuchel o’r Hen Ogledd, a’i fam Gwenaseth yn ferch i Rufon, a roddodd ei enw i Rufoniog. Mae ei enw’n fyw yn y lleoedd o gwmpas Treffynnon yn Nhegeingl: Onnen Asa, Ffynnon Asa, Pantasa, a Llanasa, yr eglwys a sefydlodd. Maent yn awgrymu bod ganddo feudwyfa yn y wlad honno unwaith.

Tŷ’r 965#

Mae Buchedd Cyndeyrn yn sôn am y fynachlog a gododd yn Llanelwy, yr eglwys ar Elwy, wedi’i gwneud o bren llyfn yn null y Brythoniaid. Roedd naw cant chwe deg a phump o ddisgyblion yn byw yno. Ffermiai tri chant heb ddysg y tir, gweithiai tri chant o gwmpas y fynachlog, a chadwai tri chant chwe deg a phump, un am bob dydd o’r flwyddyn, y gwasanaethau, mewn corau a gymerai eu tro fel na pheidiai moliant Duw ddydd na nos. Yn eu plith roedd y bachgen Asa.

Y marwor yn ei ffedog#

Byddai Cyndeyrn yn aml yn gweddïo yn sefyll yn yr afon rewllyd. Un diwrnod, wedi rhewi at ei esgyrn, anfonodd yr Asa ifanc i nôl pentewyn llosg i’w gynhesu. Daeth Asa’n ôl yn cario marwor byw yn ei ffedog, ac ni losgwyd na’r bachgen na’r brethyn. Felly y gwyddai Cyndeyrn am sancteiddrwydd ei ddisgybl.

Esgob cyntaf Llanelwy#

Wedi brwydr Arfderydd yn 573, galwyd Cyndeyrn adref i’r Gogledd, a gwnaed Asa yn esgob i’w olynu, esgob Cymreig cyntaf yr esgobaeth. Ohono ef y cafodd yr esgobaeth a’r ddinas eu henw Saesneg, St Asaph. Bu farw yn 596.

Ei gofio#

Diwrnod Asa yw 1 Mai, dydd ei farw, ac yn y calendr Catholig i Gymru fe’i cofir bellach ar 5 Mai. Anrhydeddir ef yn yr eglwysi Catholig ac Uniongred, ac mae emyn-dôn yn dwyn yr enw St Asaph.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf