Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1836–1907

George Sholto Douglas-Pennant, ail Arglwydd Penrhyn

Perchennog chwarel y Penrhyn, chwarel lechi fwyaf y byd bryd hynny, drwy’r anghydfod yn 1896–97 a Streic Fawr Bethesda yn 1900–1903.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

1836–1907 (wedi’i gofnodi) Perchennog chwarel y Penrhyn adeg y Streic Fawr Y Gymru Ddiwydiannol Diwydiant a menter
George Sholto Douglas-Pennant, yr ail Arglwydd Penrhyn wedyn, wedi’i engrafu gan George J. Stodart tua 1875 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
George Sholto Douglas-Pennant, yr ail Arglwydd Penrhyn wedyn, wedi’i engrafu gan George J. Stodart tua 1875 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) · Llun: Wikimedia Commons · George J. Stodart, Parth cyhoeddus

George Sholto Gordon Douglas-Pennant, ail Arglwydd Penrhyn, oedd perchennog chwarel y Penrhyn pan oedd yn chwarel lechi fwyaf y byd. Rhedodd hi ei hun o 1885, ac arweiniodd ei wrthodiad i ymdrin â’r chwarelwyr drwy eu hundeb at atal gwaith 1896–97 ac at Streic Fawr Bethesda 1900–1903.

Ganed30 Medi 1836, Linton Spring, Swydd Efrog
Aelod SeneddolSir Gaernarfon, 1866–68 ac 1874–80
Y chwarelAwdurdod llawn yn 1885
Arglwydd PenrhynO 1886
Bu farw10 Mawrth 1907, Llundain

Etifedd y Penrhyn#

Ganed ef ar 30 Medi 1836, mab hynaf Edward Gordon Douglas, a gymerodd yr enw Pennant yn 1841, a Juliana Dawkins-Pennant, cyd-aeres Castell Penrhyn. Cafodd ei addysg yn Eton a Christ Church, Rhydychen, ac yn 1860 cymerodd awenau corfflu reifflau gwirfoddol a godwyd yn bennaf o ddynion chwarel y Penrhyn.

George Sholto Douglas-Pennant, yr ail Arglwydd Penrhyn wedyn, mewn portread wedi’i engrafu gan George J. Stodart tua 1875, o Gasgliad Portreadau Cymreig y Llyfrgell Genedlaethol
George Sholto Douglas-Pennant, yr ail Arglwydd Penrhyn wedyn, mewn portread wedi’i engrafu gan George J. Stodart tua 1875, o Gasgliad Portreadau Cymreig y Llyfrgell Genedlaethol · Llun: George J. Stodart, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Y Senedd#

Fe’i hetholwyd yn aelod Ceidwadol dros Sir Gaernarfon yn 1866 a chollodd y sedd yn 1868; wedi’r golled honno diswyddwyd wyth deg o chwarelwyr am beidio â phleidleisio drosto. Enillodd y sedd eto yn 1874 a’i cholli yn 1880.

Meistr y chwarel#

Yn ei flynyddoedd olaf roedd ei dad wedi gadael i bwyllgor etholedig o’r dynion ddwyn eu cwynion gerbron y rheolwyr. Yn 1885 cafodd George awdurdod llawn dros y chwarel, ac un o’i weithredoedd cyntaf oedd rhoi’r pwyllgor hwnnw o’r neilltu. Daeth yn ail Arglwydd Penrhyn ar farwolaeth ei dad yn 1886, a gwnaeth E. A. Young yn brif reolwr iddo.

Yr anghydfodau mawr#

Ni adawai i’r undeb nac i neb o’r tu allan ddod rhyngddo a’i ddynion. Ym Medi 1896 arweiniodd atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall at anghydfod un mis ar ddeg. Ym mis Tachwedd 1900 cerddodd tua 2,800 o ddynion allan, a bu’r chwarel ar gau nes iddi ailagor ym Mehefin 1901 i’r rhai a ddychwelai ar ei delerau ef; daeth yr anghydfod i ben ym mis Tachwedd 1903 heb i’r undeb gael ei gydnabod.

Yn 1903 enillodd £500 o iawndal mewn achos enllib yn erbyn W. J. Parry ynghylch erthygl yn The Clarion. Yn y Senedd dywedodd Ellis Griffith, aelod Môn, y gallai’r Arglwydd Penrhyn fod yn berchen ar chwarel, ond nad oedd yn berchen ar y dynion.

Chwarel y Penrhyn o Fraich Melyn, wedi’i thynnu gan John Thomas tua 1885.
Chwarel y Penrhyn o Fraich Melyn, wedi’i thynnu gan John Thomas tua 1885. · Llun: John Thomas, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Ei flynyddoedd olaf#

Roedd yn ddirprwy raglaw dros Sir Gaernarfon ac yn gynghorydd sir dros Landygái, a hoffai bysgota, saethu a rasio ceffylau. Yn 1907 rhoddodd fonws o ddeg y cant i’w chwarelwyr wedi i dywydd garw atal y gwaith. Bu farw yn ei dŷ yn Llundain ar 10 Mawrth 1907, a lladdwyd dau o’i feibion yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf