Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1836–1907
Perchennog chwarel y Penrhyn, chwarel lechi fwyaf y byd bryd hynny, drwy’r anghydfod yn 1896–97 a Streic Fawr Bethesda yn 1900–1903.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

George Sholto Gordon Douglas-Pennant, ail Arglwydd Penrhyn, oedd perchennog chwarel y Penrhyn pan oedd yn chwarel lechi fwyaf y byd. Rhedodd hi ei hun o 1885, ac arweiniodd ei wrthodiad i ymdrin â’r chwarelwyr drwy eu hundeb at atal gwaith 1896–97 ac at Streic Fawr Bethesda 1900–1903.FfynonellauGeorge Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 30 Medi 1836 yn Linton Spring, Swydd Efrog, bu farw 10 Mawrth 1907 yn Llundain; addysg yn Eton a Christ Church; AS Ceidwadol dros Sir Gaernarfon 1866–68 ac 1874–80; cafodd awdurdod llawn dros weinyddu’r chwarel yn 1885 a rhoi pwyllgor y gweithwyr o’r neilltu; olynodd ei dad yn 1886; anghydfodau 1896–97 a 1900–1903; enillodd £500 o iawndal enllib gan W. J. Parry yn 1903; cynghorydd sir dros Landygái.Slate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.
| Ganed | 30 Medi 1836, Linton Spring, Swydd Efrog |
|---|---|
| Aelod Seneddol | Sir Gaernarfon, 1866–68 ac 1874–80 |
| Y chwarel | Awdurdod llawn yn 1885 |
| Arglwydd Penrhyn | O 1886 |
| Bu farw | 10 Mawrth 1907, Llundain |
Ganed ef ar 30 Medi 1836, mab hynaf Edward Gordon Douglas, a gymerodd yr enw Pennant yn 1841, a Juliana Dawkins-Pennant, cyd-aeres Castell Penrhyn. Cafodd ei addysg yn Eton a Christ Church, Rhydychen, ac yn 1860 cymerodd awenau corfflu reifflau gwirfoddol a godwyd yn bennaf o ddynion chwarel y Penrhyn.FfynhonnellGeorge Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 30 Medi 1836 yn Linton Spring, Swydd Efrog, bu farw 10 Mawrth 1907 yn Llundain; addysg yn Eton a Christ Church; AS Ceidwadol dros Sir Gaernarfon 1866–68 ac 1874–80; cafodd awdurdod llawn dros weinyddu’r chwarel yn 1885 a rhoi pwyllgor y gweithwyr o’r neilltu; olynodd ei dad yn 1886; anghydfodau 1896–97 a 1900–1903; enillodd £500 o iawndal enllib gan W. J. Parry yn 1903; cynghorydd sir dros Landygái.

Fe’i hetholwyd yn aelod Ceidwadol dros Sir Gaernarfon yn 1866 a chollodd y sedd yn 1868; wedi’r golled honno diswyddwyd wyth deg o chwarelwyr am beidio â phleidleisio drosto. Enillodd y sedd eto yn 1874 a’i cholli yn 1880.FfynonellauGeorge Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 30 Medi 1836 yn Linton Spring, Swydd Efrog, bu farw 10 Mawrth 1907 yn Llundain; addysg yn Eton a Christ Church; AS Ceidwadol dros Sir Gaernarfon 1866–68 ac 1874–80; cafodd awdurdod llawn dros weinyddu’r chwarel yn 1885 a rhoi pwyllgor y gweithwyr o’r neilltu; olynodd ei dad yn 1886; anghydfodau 1896–97 a 1900–1903; enillodd £500 o iawndal enllib gan W. J. Parry yn 1903; cynghorydd sir dros Landygái.Penrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003.
Yn ei flynyddoedd olaf roedd ei dad wedi gadael i bwyllgor etholedig o’r dynion ddwyn eu cwynion gerbron y rheolwyr. Yn 1885 cafodd George awdurdod llawn dros y chwarel, ac un o’i weithredoedd cyntaf oedd rhoi’r pwyllgor hwnnw o’r neilltu. Daeth yn ail Arglwydd Penrhyn ar farwolaeth ei dad yn 1886, a gwnaeth E. A. Young yn brif reolwr iddo.FfynonellauGeorge Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 30 Medi 1836 yn Linton Spring, Swydd Efrog, bu farw 10 Mawrth 1907 yn Llundain; addysg yn Eton a Christ Church; AS Ceidwadol dros Sir Gaernarfon 1866–68 ac 1874–80; cafodd awdurdod llawn dros weinyddu’r chwarel yn 1885 a rhoi pwyllgor y gweithwyr o’r neilltu; olynodd ei dad yn 1886; anghydfodau 1896–97 a 1900–1903; enillodd £500 o iawndal enllib gan W. J. Parry yn 1903; cynghorydd sir dros Landygái.Slate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.
Ni adawai i’r undeb nac i neb o’r tu allan ddod rhyngddo a’i ddynion. Ym Medi 1896 arweiniodd atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall at anghydfod un mis ar ddeg. Ym mis Tachwedd 1900 cerddodd tua 2,800 o ddynion allan, a bu’r chwarel ar gau nes iddi ailagor ym Mehefin 1901 i’r rhai a ddychwelai ar ei delerau ef; daeth yr anghydfod i ben ym mis Tachwedd 1903 heb i’r undeb gael ei gydnabod.FfynonellauSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.The Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.
Yn 1903 enillodd £500 o iawndal mewn achos enllib yn erbyn W. J. Parry ynghylch erthygl yn The Clarion. Yn y Senedd dywedodd Ellis Griffith, aelod Môn, y gallai’r Arglwydd Penrhyn fod yn berchen ar chwarel, ond nad oedd yn berchen ar y dynion.FfynonellauGeorge Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 30 Medi 1836 yn Linton Spring, Swydd Efrog, bu farw 10 Mawrth 1907 yn Llundain; addysg yn Eton a Christ Church; AS Ceidwadol dros Sir Gaernarfon 1866–68 ac 1874–80; cafodd awdurdod llawn dros weinyddu’r chwarel yn 1885 a rhoi pwyllgor y gweithwyr o’r neilltu; olynodd ei dad yn 1886; anghydfodau 1896–97 a 1900–1903; enillodd £500 o iawndal enllib gan W. J. Parry yn 1903; cynghorydd sir dros Landygái.Bethesda (Industrial Dispute), House of Commons, 27 April 1903 ↗Hansard, cyf. 121 cc548-91 (Saesneg)Cynnig Asquith fod rhaid i’r llywodraeth ymyrryd; Ellis Griffith (Môn): ‘Lord Penrhyn may own a quarry, but he does not own the men’; dan bwyllgor y chwarel o 1874 hyd 1885 ni fu’r un streic; gofynnai’r dynion am bwyllgor i ystyried a chyflwyno cwynion, nod cyfreithlon.

Roedd yn ddirprwy raglaw dros Sir Gaernarfon ac yn gynghorydd sir dros Landygái, a hoffai bysgota, saethu a rasio ceffylau. Yn 1907 rhoddodd fonws o ddeg y cant i’w chwarelwyr wedi i dywydd garw atal y gwaith. Bu farw yn ei dŷ yn Llundain ar 10 Mawrth 1907, a lladdwyd dau o’i feibion yn y Rhyfel Byd Cyntaf.FfynhonnellGeorge Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 30 Medi 1836 yn Linton Spring, Swydd Efrog, bu farw 10 Mawrth 1907 yn Llundain; addysg yn Eton a Christ Church; AS Ceidwadol dros Sir Gaernarfon 1866–68 ac 1874–80; cafodd awdurdod llawn dros weinyddu’r chwarel yn 1885 a rhoi pwyllgor y gweithwyr o’r neilltu; olynodd ei dad yn 1886; anghydfodau 1896–97 a 1900–1903; enillodd £500 o iawndal enllib gan W. J. Parry yn 1903; cynghorydd sir dros Landygái.
Ffynonellau a darllen pellach
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf