Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1901–1982

Iorwerth Peate

Yr ysgolhaig o Lanbrynmair a sefydlodd Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan yn 1948, lle cedwir hen adeiladau a chrefftau Cymru’n fyw.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1901–1982 (wedi’i gofnodi) Sylfaenydd Sain Ffagan Cymru’r Ugeinfed Ganrif Ysgolheigion ac athrawon
★ Y Cymro cyntaf Agorodd Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan, 1948
Iorwerth Peate yn Sain Ffagan, yr amgueddfa a greodd, llun gan Geoff Charles
Iorwerth Peate yn Sain Ffagan, yr amgueddfa a greodd, llun gan Geoff Charles · Llun: Wikimedia Commons · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0

Rhoddodd Iorwerth Peate, mab y saer o Lanbryn-mair, Sain Ffagan i Gymru. Breuddwydiodd am amgueddfa lle gellid casglu cartrefi, capeli, gweithdai a chrefftau pobl gyffredin Cymru a’u gweld yn fyw eto, ac yn 1948 agorodd hi, Amgueddfa Werin Cymru, heddiw Amgueddfa Hanes Cenedlaethol Sain Ffagan.

Ganed27 Chwefror 1901, Glan-llyn, Llanbryn-mair
AstudioddAberystwyth, dan H. J. Fleure
Amgueddfa Genedlaethol CymruO 1927
Llyfr mawrThe Welsh House, 1940
Curadur, Amgueddfa Werin Cymru1948 hyd 1971
Bu farw19 Hydref 1982, Sain Nicolas

Mab y saer#

Ganed Iorwerth Cyfeiliog Peate ar 27 Chwefror 1901 yng Nglan-llyn, Llanbryn-mair, Sir Drefaldwyn, mab George Howard ac Elizabeth Peate. Seiri yn yr hen ddull oedd ei dad a’i daid. Magwyd ef yn nhraddodiad radical yr Hen Gapel yn Llanbryn-mair, gyda’i gariad at reswm a rhyddid, a lluniodd hynny ef ar hyd ei oes.

Aberystwyth#

O Ysgol Ramadeg Machynlleth aeth i Aberystwyth yn 1918. Enillodd gadeiriau am farddoniaeth yn eisteddfodau’r coleg a golygodd gylchgrawn y myfyrwyr. Dan yr Athro H. J. Fleure, a chyda T. Gwynn Jones, cafodd bwnc ei fywyd: bywyd gwerin Cymru. Astudiaeth o bobl Dyffryn Dyfi, eu hiaith a’u llên, oedd ei MA yn 1924.

Yno hefyd y cyfarfu â Nansi Davies, a phriodasant ar 9 Medi 1929.

Y casgliadau gwerin#

Yn 1927 ymunodd ag Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd i gatalogio’i chasgliadau o bethau bob dydd bywyd Cymru. Erbyn 1936 ef oedd Ceidwad Adran Bywyd Gwerin newydd. Ysgrifennodd am y crefftwr yng Nghymru, am wneuthurwyr clociau ac oriorau Cymru, ac yn 1942 Diwylliant Gwerin Cymru, a gyhoeddwyd wedyn yn Saesneg fel Tradition and Folk Life.

Roedd ei lyfr The Welsh House, yn 1940, yn astudiaeth arloesol o gartrefi pobl Cymru, ac enillodd ei ddoethuriaeth iddo.

Breuddwyd o Sgandinafia#

Yn y 1920au soniodd cyfaill o Norwy, Alf Sommerfelt, a ddaeth i astudio Cymraeg llafar Cyfeiliog, wrtho am amgueddfeydd awyr agored Sgandinafia, lle tynnid hen adeiladau i lawr a’u codi eto. Breuddwydiodd Peate am un i Gymru.

Sain Ffagan#

Rhoddodd Iarll Plymouth Gastell Sain Ffagan a’i dir ger Caerdydd, ac yn 1948 agorodd Amgueddfa Werin Cymru, gyda Peate wrth y llyw, yr amgueddfa a sefydlodd gyda Cyril Fox. Fel yn Skansen ger Stockholm, dewisodd hen adeiladau o bob rhan o Gymru i’w tynnu i lawr a’u codi eto yno, a chasglodd ei staff eiriau’r crefftau a thafodieithoedd Cymru.

Darlithiodd ledled Cymru ac ysgrifennu i’r papurau i sôn amdani, a rhoddodd cynghorau lleol, ymddiriedolaethau a’r cyhoedd arian i wireddu’r freuddwyd. Bu’n ei harwain hyd 1971.

Bywyd gwerin i’r byd#

Yn 1956 sefydlodd y cylchgrawn rhyngwladol Gwerin, ac yn 1961 daeth yn Llywydd cyntaf y Gymdeithas Astudiaethau Bywyd Gwerin.

Bardd a llais y Gymraeg#

Roedd Peate yn fardd hefyd, gyda phum cyfrol o gerddi, o Y Cawg Aur yn 1928 hyd Cerddi Diweddar yn 1982. Beirniadodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol lawer gwaith, adolygodd lyfrau’n gyson yn Y Cymro, a chododd ei lais dros y Gymraeg yn y wasg ac ar y radio. Ysgrifennai’n rhwydd a chlir, a galwai ar ei ddarllenwyr i adfer rheswm a goddefgarwch i’r byd.

Roedd yn ddyn heddwch, ac yn 1941 cofrestrodd yn wrthwynebydd cydwybodol.

Anrhydeddau a gorffwys#

Derbyniodd ddoethuriaethau er anrhydedd gan Brifysgol Genedlaethol Iwerddon a Phrifysgol Cymru, a Medal y Cymmrodorion yn 1978. Bu farw yn Sain Nicolas ar 19 Hydref 1982. Fel y gofynnodd, gorwedd ei lwch ef a Nansi yng Nghapel Pen-rhiw, yr hen gapel Undodaidd y tu mewn i’r amgueddfa a greodd, ac mae plac glas er anrhydedd iddo yn Rhiwbina.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf