Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

d. 1741

Isaac Carter

Argraffydd a sefydlodd y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn, yn 1718.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1741 (wedi’i gofnodi) Yr argraffydd cyntaf yng Nghymru Oes yr Adfywiad Diwydiant a menter
★ Y Cymro cyntaf Y wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru
Safle’r wasg argraffu gyntaf yng Nghymru, yn Atpar ger Castellnewydd Emlyn, lle argraffodd Isaac Carter yn 1718
Safle’r wasg argraffu gyntaf yng Nghymru, yn Atpar ger Castellnewydd Emlyn, lle argraffodd Isaac Carter yn 1718 · Llun: Wikimedia Commons · ceridwen, CC BY-SA 2.0

I Isaac Carter o Gaerfyrddin y mae’r anrhydedd o sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru. Yn 1718, yn Adpar ar lan afon Teifi, dechreuodd argraffu llyfrau Cymraeg ar ddaear Cymru, ac o’i wasg, a symudwyd wedyn i Gaerfyrddin, daeth caneuon, pregethau a llyfrau ffydd i bobl Cymru.

OGaerfyrddin
Ei grefftArgraffydd a llyfrwerthwr
Diwrnod mawr1718, y wasg gyntaf yng Nghymru
Ei wasg gyntafAdpar (Trefhedyn), ger Castellnewydd Emlyn
Ei wasg wedynCaerfyrddin, o tua 1725
Bu farwCladdwyd 4 Mai 1741, Caerfyrddin

Argraffydd o Gaerfyrddin#

Ychydig a wyddys am fywyd cynnar Isaac Carter. Ymddengys yn bur sicr ei fod yn frodor o dref Caerfyrddin, a gweithiai’n argraffydd ac yn llyfrwerthwr. Ar 11 Ionawr 1721 priododd Ann Lewis yng Nghenarth.

Y wasg yn Adpar#

Yn 1718 sefydlodd Carter ei wasg yn Adpar, a elwir hefyd Trefhedyn, hen fwrdeistref ym mhlwyf Llandyfrïog ar lan Ceredigion i afon Teifi. Hon oedd y wasg argraffu gyntaf yng Nghymru i bara. Hyd y gwyddys, y gweithiau cyntaf a argraffodd oedd dwy gân Gymraeg: Cân o Senn i’w hen Feistr Tobacco gan Alban Thomas, a Chân ar Fesur Triban ynghylch Cydwybod a’i Chynheddfau.

Llyfrau i’r Cymry#

Daeth llyfrau mwy o Adpar cyn hir: Eglurhad o Gatechism Byrraf y Gymanfa yn 1719, Dwysfawr Rym Buchedd Grefyddol yn 1722, ac Y Christion Cyffredin yn 1724. Llyfrau ffydd ac addysg oedd y rhain i Gymry cyffredin, yn eu hiaith eu hunain.

I Gaerfyrddin#

Tua 1725 symudodd Carter ei wasg i Gaerfyrddin. Oddi yno daeth ffrwd gyson o lyfrau Cymraeg: Maddeuant i’r Edifeiriol yn 1725, Gwaith a Gwobr Ffyddlon Weinidogion yr Efengyl a Llythyr Bugeilaidd yn 1729, Y Cyfrif Cywiraf o’r Pechod Gwreiddiol yn 1730 a Tharian Cristnogrwydd yn 1733.

Tad argraffu Cymru#

Claddwyd Isaac Carter yn eglwys San Pedr, Caerfyrddin, ar 4 Mai 1741. Fe’i cofir fel y gŵr a ddaeth â’r wasg argraffu i Gymru i aros.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ar y llinell amser

  1. Argraffu’n dod i Gymru

    Mae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.

    Argraffu’n dod i Gymru

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf