Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

fl. 13th century

Rhiwallon a Meddygon Myddfai

Rhiwallon, meddyg Rhys Gryg, a’i feibion, y cofnodwyd eu meddyginiaethau yn Gymraeg yn yr Oesoedd Canol. Yn ôl traddodiad Cymru eu mam oedd Morwyn Llyn y Fan Fach.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 13th century (wedi’i gofnodi) Iachawyr Myddfai Oes y Tywysogion Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
Yr eglwys ym Myddfai, lle bu’r Meddygon yn byw ac yn gweithio
Yr eglwys ym Myddfai, lle bu’r Meddygon yn byw ac yn gweithio · Llun: Wikimedia Commons · Philip Halling, CC BY-SA 2.0

Llinach o iachawyr a fu’n byw ym mhlwyf Myddfai, dan y Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin, am ryw bum can mlynedd oedd Meddygon Myddfai. Roedd y cyntaf ohonynt, Rhiwallon, a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion yn feddygon i Rys Gryg, arglwydd Deheubarth, yn y drydedd ganrif ar ddeg, ac aeth eu medr yn ddihareb yng Nghymru’r Oesoedd Canol. Mae eu meddyginiaethau, a ysgrifennwyd yn Gymraeg, ymhlith trysorau Llyfr Coch Hergest.

Yn eu blodauO’r 13eg ganrif
CartrefMyddfai, Sir Gaerfyrddin
Y meddygon cyntafRhiwallon a’i feibion Cadwgan, Gruffudd ac Einion
GwasanaethuRhys Gryg, arglwydd Deheubarth
Eu llyfrMeddygon Myddfai, yn Llyfr Coch Hergest
Olaf y llinachJohn Jones, bu farw 1739

Meddygon Rhys Gryg#

Daw’r cofnod cyntaf am y meddygon o’r drydedd ganrif ar ddeg, pan wasanaethai Rhiwallon Feddyg a’i dri mab yn llys Rhys Gryg, mab yr Arglwydd Rhys. Pan glwyfwyd Rhys Gryg mewn brwydr ger Caerfyrddin yn 1234, hwy a ofalodd amdano. Ym Myddfai yr arhosodd y teulu gan feddyginiaethu o genhedlaeth i genhedlaeth.

Llyfr y meddygon#

Dan y teitl Meddygon Myddfai, mae Llyfr Coch Hergest, a ysgrifennwyd ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn cadw casgliad o ddysg yn enw Rhiwallon: sut i ddeall a darllen arwyddion afiechyd, sut i drin y claf, a sut i wneud meddyginiaethau o lysiau. Mae iddo wedd Gymreig arbennig, ond mae’n perthyn i ddysg a rennid drwy Ewrop yr Oesoedd Canol, gan uno hen feddyginiaethau llysieuol â syniadau meddygol yr oes. Mae hefyd yn drysorfa gyfoethog o eiriau Cymraeg am afiechydon, meddyginiaethau a phlanhigion.

Morwyn Llyn y Fan Fach#

Yn ôl traddodiad Cymreig daeth dawn y meddygon o Lyn y Fan Fach. Priododd mab gweddw o Flaen Sawdde, ger Llanddeusant, ferch brydferth a godai o’r dŵr, ar yr addewid na fyddai byth yn ei tharo dair gwaith heb achos. Daeth â gwaddol o wartheg gwych, a buont fyw yn hapus am flynyddoedd lawer yn Esgair Llaethdy ger Myddfai gan fagu tri mab. Pan dorrwyd yr addewid aeth yn ôl i’r llyn, gan fynd â’i gwartheg gyda hi.

Dawn iacháu#

Byddai ei meibion yn aml yn cerdded wrth y llyn yn y gobaith o’i gweld eto. Un diwrnod ymddangosodd i’r hynaf, Rhiwallon, rhoi iddo stôr o wybodaeth feddygol a dweud wrtho mai iachawyr fyddai ef a’i blant ar ei ôl. Daeth eto i ddangos iddo’r llysiau a’r planhigion sy’n iacháu. Felly aeth Rhiwallon i lys Rhys Gryg a dod yn feddyg enwog, a’i feibion hefyd. Cofnodwyd yr hanes gan hen bobl y plwyf gan William Rees o’r Ton, Llanymddyfri, yn 1841.

Pum can mlynedd o iachawyr#

Aeth disgynyddion Rhiwallon ymlaen i iacháu pobl Myddfai am ganrifoedd. Etifeddodd Morgan Owen, Esgob Llandaf, a fu farw yn 1645, lawer o dir y meddygon. Coffeir David Jones o Fyddfai, llawfeddyg, a fu farw yn 1719, a’i fab John Jones, a fu farw yn 1739 ac oedd olaf y llinach uniongyrchol, ar garreg ym mhorth eglwys Sant Mihangel ym Myddfai, ac roedd eu disgynyddion yn feddygon o hyd yn yr ugeinfed ganrif.

Meddygon Myddvai, 1861#

Yn y ddeunawfed ganrif, pan gododd diddordeb newydd yng Nghymru mewn meddyginiaeth lysieuol, copïodd ysgolheigion fel Edward Lhuyd lyfr y meddygon. Yn 1861 argraffodd John Pughe y testunau, gyda chyfieithiad Saesneg, dan y teitl Meddygon Myddvai, ynghyd ag ail gasgliad o feddyginiaethau a ddaeth i’r golau drwy Iolo Morganwg. Drwy’r llyfr hwnnw daeth iachawyr Myddfai yn adnabyddus ymhell y tu hwnt i Gymru.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf