Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
1252–1282
Gwraig Llywelyn ap Gruffudd a’r fenyw gyntaf i’w galw’n Dywysoges Cymru. Fe’i daliwyd ar y môr ar ei ffordd i’w briodi, ac arhosodd dair blynedd i ddod yn wraig iddo.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Elinor de Montfort oedd gwraig Llywelyn ap Gruffudd, tywysog olaf Cymru o’r hen linach, a Thywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri. Yn ferch i Simon de Montfort ac yn wyres i’r Brenin John, fe’i haddawyd i Lywelyn yn blentyn, priododd ef drwy ddirprwy, fe’i cipiwyd ar y môr ar ei ffordd i Gymru a’i chadw’n garcharor am bron i dair blynedd, ac o’r diwedd daeth yn briodferch iddo. Bu farw yn 1282 wrth eni eu merch Gwenllian.FfynonellauEleanor de Montfort, Princess of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Plentyn ieuengaf Simon de Montfort ac Elinor o Loegr; drwy gynghrair Simon â Llywelyn cytunwyd y byddai Llywelyn ac Elinor yn priodi; yn 1275 cipiwyd ei llongau gan forwyr o borthladd Bryste ger Ynysoedd Sili, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd; priodwyd yng Nghaerwrangon ar ŵyl Sant Edward, 1278, pan roddodd Edward y briodferch, ei gyfnither, a thalu am y wledd; wedyn Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri; bu farw ar 19 Mehefin 1282 wrth eni Gwenllian yn Abergwyngregyn, a’i chario dros Draeth Lafan i’r brodordy yn Llan-faes.Eleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPlentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor; dengys cyfrifon cartref yr iarlles yn 1265 iddi gael addysg grefyddol a llenyddol mor ifanc â saith oed, a bod ganddi frefiari cludadwy a brynwyd yn Llundain ym mis Chwefror 1265; dengys rholiau’r cartref hoffter gwirioneddol rhyngddi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach; yn bump oed fe’i dyweddïwyd â Llywelyn ap Gruffudd, a’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn awgrymu i’r cynghrair godi o gefnogaeth y tywysog i Simon; wedi Evesham (4 Awst 1265) ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265 a chawsant loches yn lleiandy Dominicaidd Montargis; yn 1275 penderfynodd y tywysog ei phriodi, ac yn ddwy ar bymtheg oed, wedi’i magu gan fam lwyddiannus a gweithgar mewn gwleidyddiaeth, ni ddylid diystyru’r awgrym mai Elinor ei hun a gychwynnodd y cyfan; wedi ei phriodi drwy ddirprwy, hwyliodd am Gymru rhwng 9 a 23 Ionawr 1276 gyda’i brawd Amaury; oddi ar arfordir y gorllewin cipiwyd ei llong gan wŷr y credir iddynt gael eu cyflogi gan y brenin; cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar y llong; wythnos ym Mryste, yna tair blynedd yn Windsor; cofnoda Brut y Tywysogion y briodas drwy eiriau cynddrychol, a chefnogodd y Pab Ioan XXI hawl y pâr; galwai cyfoeswyr hi’n wraig gyfreithlon i Lywelyn; cynigiodd Llywelyn arian yn 1276 ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’; wedi Nadolig 1277 rhyddhawyd hi a dychwelodd gydag ef i Gymru.Elinor de Montfort ↗Wicipedia CymraegElinor de Montfort neu Eleanor de Montfort (1252 – 19 Mehefin 1282), merch Simon de Montfort ac Eleanor o Loegr, chwaer Harri III, gwraig Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, a mam y Dywysoges Gwenllian; wedi priodi Llywelyn yn 1278 ei theitlau swyddogol, yng Nghymru a Lloegr, oedd Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri, fel yr oedd Llywelyn yn Dywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; yn ôl Brut y Tywysogion bu farw wrth roi genedigaeth i ferch, Gwenllian, yn llys Abergwyngregyn: “ac o honno y bu ferch i’r tywysog a elwid Gwenllian, ac yn esgor arni y bu farw Elinor ac y’i claddwyd ym mynachlog y brodyr troednoeth yn Llan-faes ym Môn”; yn ôl Cronicl Bury St Edmunds bu farw ar 19 Mehefin; fe’i claddwyd yn ymyl y Dywysoges Siwan ym Mhriordy Llan-faes.
| Ganwyd | Tua 1252 |
|---|---|
| Bu farw | 19 Mehefin 1282, Abergwyngregyn |
| Ei thad | Simon de Montfort, iarll Caerlŷr |
| Ei mam | Eleanor, chwaer y Brenin Harri III |
| Ei gŵr | Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru |
| Ei merch | Gwenllian |
| Claddwyd | Y brodordy yn Llan-faes, Môn |
Elinor oedd plentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor, chwaer Harri III. Ei thaid oedd y Brenin John, ac un o’i modrybedd oedd Siwan, gwraig Llywelyn Fawr. Dengys cyfrifon cartref ei mam ei bod yn cael ei dysgu mewn crefydd a llên erbyn ei bod yn saith oed, ac yn 1265 prynwyd llyfr gweddi bychan o femrwn iddi yn Llundain i’w gario ar daith.FfynonellauEleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPlentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor; dengys cyfrifon cartref yr iarlles yn 1265 iddi gael addysg grefyddol a llenyddol mor ifanc â saith oed, a bod ganddi frefiari cludadwy a brynwyd yn Llundain ym mis Chwefror 1265; dengys rholiau’r cartref hoffter gwirioneddol rhyngddi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach; yn bump oed fe’i dyweddïwyd â Llywelyn ap Gruffudd, a’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn awgrymu i’r cynghrair godi o gefnogaeth y tywysog i Simon; wedi Evesham (4 Awst 1265) ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265 a chawsant loches yn lleiandy Dominicaidd Montargis; yn 1275 penderfynodd y tywysog ei phriodi, ac yn ddwy ar bymtheg oed, wedi’i magu gan fam lwyddiannus a gweithgar mewn gwleidyddiaeth, ni ddylid diystyru’r awgrym mai Elinor ei hun a gychwynnodd y cyfan; wedi ei phriodi drwy ddirprwy, hwyliodd am Gymru rhwng 9 a 23 Ionawr 1276 gyda’i brawd Amaury; oddi ar arfordir y gorllewin cipiwyd ei llong gan wŷr y credir iddynt gael eu cyflogi gan y brenin; cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar y llong; wythnos ym Mryste, yna tair blynedd yn Windsor; cofnoda Brut y Tywysogion y briodas drwy eiriau cynddrychol, a chefnogodd y Pab Ioan XXI hawl y pâr; galwai cyfoeswyr hi’n wraig gyfreithlon i Lywelyn; cynigiodd Llywelyn arian yn 1276 ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’; wedi Nadolig 1277 rhyddhawyd hi a dychwelodd gydag ef i Gymru.Eleanor de Montfort, Princess of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Plentyn ieuengaf Simon de Montfort ac Elinor o Loegr; drwy gynghrair Simon â Llywelyn cytunwyd y byddai Llywelyn ac Elinor yn priodi; yn 1275 cipiwyd ei llongau gan forwyr o borthladd Bryste ger Ynysoedd Sili, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd; priodwyd yng Nghaerwrangon ar ŵyl Sant Edward, 1278, pan roddodd Edward y briodferch, ei gyfnither, a thalu am y wledd; wedyn Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri; bu farw ar 19 Mehefin 1282 wrth eni Gwenllian yn Abergwyngregyn, a’i chario dros Draeth Lafan i’r brodordy yn Llan-faes.
Roedd Simon de Montfort a Llywelyn ap Gruffudd yn gynghreiriaid yn rhyfel y barwniaid yn erbyn Harri III, a dywed y croniclwyr i Elinor gael ei haddo i’r tywysog yn ferch fach yn rhan o’r cynghrair hwnnw. Pan laddwyd Simon a’i fab Henry yn Evesham ar 4 Awst 1265, ffodd Elinor i Ffrainc gyda’i mam, a chawsant loches gyda lleianod Dominicaidd Montargis.FfynonellauEleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPlentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor; dengys cyfrifon cartref yr iarlles yn 1265 iddi gael addysg grefyddol a llenyddol mor ifanc â saith oed, a bod ganddi frefiari cludadwy a brynwyd yn Llundain ym mis Chwefror 1265; dengys rholiau’r cartref hoffter gwirioneddol rhyngddi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach; yn bump oed fe’i dyweddïwyd â Llywelyn ap Gruffudd, a’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn awgrymu i’r cynghrair godi o gefnogaeth y tywysog i Simon; wedi Evesham (4 Awst 1265) ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265 a chawsant loches yn lleiandy Dominicaidd Montargis; yn 1275 penderfynodd y tywysog ei phriodi, ac yn ddwy ar bymtheg oed, wedi’i magu gan fam lwyddiannus a gweithgar mewn gwleidyddiaeth, ni ddylid diystyru’r awgrym mai Elinor ei hun a gychwynnodd y cyfan; wedi ei phriodi drwy ddirprwy, hwyliodd am Gymru rhwng 9 a 23 Ionawr 1276 gyda’i brawd Amaury; oddi ar arfordir y gorllewin cipiwyd ei llong gan wŷr y credir iddynt gael eu cyflogi gan y brenin; cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar y llong; wythnos ym Mryste, yna tair blynedd yn Windsor; cofnoda Brut y Tywysogion y briodas drwy eiriau cynddrychol, a chefnogodd y Pab Ioan XXI hawl y pâr; galwai cyfoeswyr hi’n wraig gyfreithlon i Lywelyn; cynigiodd Llywelyn arian yn 1276 ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’; wedi Nadolig 1277 rhyddhawyd hi a dychwelodd gydag ef i Gymru.Eleanor de Montfort, Princess of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Plentyn ieuengaf Simon de Montfort ac Elinor o Loegr; drwy gynghrair Simon â Llywelyn cytunwyd y byddai Llywelyn ac Elinor yn priodi; yn 1275 cipiwyd ei llongau gan forwyr o borthladd Bryste ger Ynysoedd Sili, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd; priodwyd yng Nghaerwrangon ar ŵyl Sant Edward, 1278, pan roddodd Edward y briodferch, ei gyfnither, a thalu am y wledd; wedyn Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri; bu farw ar 19 Mehefin 1282 wrth eni Gwenllian yn Abergwyngregyn, a’i chario dros Draeth Lafan i’r brodordy yn Llan-faes.
Yn 1275, ddeng mlynedd yn ddiweddarach, dewisodd Llywelyn gadw at yr hen addewid. Mae’n ddigon posibl fod gan Elinor, a hithau’n ddwy ar bymtheg oed ac wedi’i magu gan fam eofn a galluog, ran yn y dewis ei hun. Priodwyd y ddau yn Ffrainc drwy eiriau cynddrychol, priodas wir yng ngolwg yr Eglwys, fel y cofnoda Brut y Tywysogion ac fel y cadarnhaodd y Pab Ioan XXI yn ddiweddarach. Ym mis Ionawr 1276 hwyliodd Elinor am Gymru gyda’i brawd Amaury, gan gadw’n glir o Loegr.FfynonellauEleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPlentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor; dengys cyfrifon cartref yr iarlles yn 1265 iddi gael addysg grefyddol a llenyddol mor ifanc â saith oed, a bod ganddi frefiari cludadwy a brynwyd yn Llundain ym mis Chwefror 1265; dengys rholiau’r cartref hoffter gwirioneddol rhyngddi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach; yn bump oed fe’i dyweddïwyd â Llywelyn ap Gruffudd, a’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn awgrymu i’r cynghrair godi o gefnogaeth y tywysog i Simon; wedi Evesham (4 Awst 1265) ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265 a chawsant loches yn lleiandy Dominicaidd Montargis; yn 1275 penderfynodd y tywysog ei phriodi, ac yn ddwy ar bymtheg oed, wedi’i magu gan fam lwyddiannus a gweithgar mewn gwleidyddiaeth, ni ddylid diystyru’r awgrym mai Elinor ei hun a gychwynnodd y cyfan; wedi ei phriodi drwy ddirprwy, hwyliodd am Gymru rhwng 9 a 23 Ionawr 1276 gyda’i brawd Amaury; oddi ar arfordir y gorllewin cipiwyd ei llong gan wŷr y credir iddynt gael eu cyflogi gan y brenin; cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar y llong; wythnos ym Mryste, yna tair blynedd yn Windsor; cofnoda Brut y Tywysogion y briodas drwy eiriau cynddrychol, a chefnogodd y Pab Ioan XXI hawl y pâr; galwai cyfoeswyr hi’n wraig gyfreithlon i Lywelyn; cynigiodd Llywelyn arian yn 1276 ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’; wedi Nadolig 1277 rhyddhawyd hi a dychwelodd gydag ef i Gymru.Eleanor de Montfort, Princess of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Plentyn ieuengaf Simon de Montfort ac Elinor o Loegr; drwy gynghrair Simon â Llywelyn cytunwyd y byddai Llywelyn ac Elinor yn priodi; yn 1275 cipiwyd ei llongau gan forwyr o borthladd Bryste ger Ynysoedd Sili, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd; priodwyd yng Nghaerwrangon ar ŵyl Sant Edward, 1278, pan roddodd Edward y briodferch, ei gyfnither, a thalu am y wledd; wedyn Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri; bu farw ar 19 Mehefin 1282 wrth eni Gwenllian yn Abergwyngregyn, a’i chario dros Draeth Lafan i’r brodordy yn Llan-faes.
Oddi ar Ynysoedd Sili cipiwyd ei llongau gan forwyr o Fryste, yn gweithio i’w chefnder Edward I. Cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar fwrdd y llong. Treuliodd Elinor wythnos ym Mryste ac yna fe’i daliwyd yng Nghastell Windsor am bron i dair blynedd. Ni roddodd Llywelyn hi i fyny byth. Anfonodd negeswyr a chynnig arian am ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’, ac ysgrifennodd at y Pab, a anogodd y brenin i’w rhyddhau.FfynonellauEleanor de Montfort, Princess of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Plentyn ieuengaf Simon de Montfort ac Elinor o Loegr; drwy gynghrair Simon â Llywelyn cytunwyd y byddai Llywelyn ac Elinor yn priodi; yn 1275 cipiwyd ei llongau gan forwyr o borthladd Bryste ger Ynysoedd Sili, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd; priodwyd yng Nghaerwrangon ar ŵyl Sant Edward, 1278, pan roddodd Edward y briodferch, ei gyfnither, a thalu am y wledd; wedyn Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri; bu farw ar 19 Mehefin 1282 wrth eni Gwenllian yn Abergwyngregyn, a’i chario dros Draeth Lafan i’r brodordy yn Llan-faes.Eleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPlentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor; dengys cyfrifon cartref yr iarlles yn 1265 iddi gael addysg grefyddol a llenyddol mor ifanc â saith oed, a bod ganddi frefiari cludadwy a brynwyd yn Llundain ym mis Chwefror 1265; dengys rholiau’r cartref hoffter gwirioneddol rhyngddi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach; yn bump oed fe’i dyweddïwyd â Llywelyn ap Gruffudd, a’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn awgrymu i’r cynghrair godi o gefnogaeth y tywysog i Simon; wedi Evesham (4 Awst 1265) ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265 a chawsant loches yn lleiandy Dominicaidd Montargis; yn 1275 penderfynodd y tywysog ei phriodi, ac yn ddwy ar bymtheg oed, wedi’i magu gan fam lwyddiannus a gweithgar mewn gwleidyddiaeth, ni ddylid diystyru’r awgrym mai Elinor ei hun a gychwynnodd y cyfan; wedi ei phriodi drwy ddirprwy, hwyliodd am Gymru rhwng 9 a 23 Ionawr 1276 gyda’i brawd Amaury; oddi ar arfordir y gorllewin cipiwyd ei llong gan wŷr y credir iddynt gael eu cyflogi gan y brenin; cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar y llong; wythnos ym Mryste, yna tair blynedd yn Windsor; cofnoda Brut y Tywysogion y briodas drwy eiriau cynddrychol, a chefnogodd y Pab Ioan XXI hawl y pâr; galwai cyfoeswyr hi’n wraig gyfreithlon i Lywelyn; cynigiodd Llywelyn arian yn 1276 ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’; wedi Nadolig 1277 rhyddhawyd hi a dychwelodd gydag ef i Gymru.
Wedi heddwch 1277 rhyddhawyd Elinor, ac ar ŵyl Sant Edward ym mis Hydref 1278 priodwyd hi a Llywelyn wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon, yn ôl yr arfer. Rhoddodd Edward I ei gyfnither i’w phriodi a thalu am y wledd. O’r dydd hwnnw fe’i gelwid, yng Nghymru ac yn Lloegr, yn Dywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri, ac mae’r Bywgraffiadur yn ei chofio fel tywysoges a diplomydd.FfynonellauEleanor de Montfort, Princess of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Plentyn ieuengaf Simon de Montfort ac Elinor o Loegr; drwy gynghrair Simon â Llywelyn cytunwyd y byddai Llywelyn ac Elinor yn priodi; yn 1275 cipiwyd ei llongau gan forwyr o borthladd Bryste ger Ynysoedd Sili, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd; priodwyd yng Nghaerwrangon ar ŵyl Sant Edward, 1278, pan roddodd Edward y briodferch, ei gyfnither, a thalu am y wledd; wedyn Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri; bu farw ar 19 Mehefin 1282 wrth eni Gwenllian yn Abergwyngregyn, a’i chario dros Draeth Lafan i’r brodordy yn Llan-faes.Elinor de Montfort ↗Wicipedia CymraegElinor de Montfort neu Eleanor de Montfort (1252 – 19 Mehefin 1282), merch Simon de Montfort ac Eleanor o Loegr, chwaer Harri III, gwraig Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, a mam y Dywysoges Gwenllian; wedi priodi Llywelyn yn 1278 ei theitlau swyddogol, yng Nghymru a Lloegr, oedd Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri, fel yr oedd Llywelyn yn Dywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; yn ôl Brut y Tywysogion bu farw wrth roi genedigaeth i ferch, Gwenllian, yn llys Abergwyngregyn: “ac o honno y bu ferch i’r tywysog a elwid Gwenllian, ac yn esgor arni y bu farw Elinor ac y’i claddwyd ym mynachlog y brodyr troednoeth yn Llan-faes ym Môn”; yn ôl Cronicl Bury St Edmunds bu farw ar 19 Mehefin; fe’i claddwyd yn ymyl y Dywysoges Siwan ym Mhriordy Llan-faes.Eleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPlentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor; dengys cyfrifon cartref yr iarlles yn 1265 iddi gael addysg grefyddol a llenyddol mor ifanc â saith oed, a bod ganddi frefiari cludadwy a brynwyd yn Llundain ym mis Chwefror 1265; dengys rholiau’r cartref hoffter gwirioneddol rhyngddi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach; yn bump oed fe’i dyweddïwyd â Llywelyn ap Gruffudd, a’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn awgrymu i’r cynghrair godi o gefnogaeth y tywysog i Simon; wedi Evesham (4 Awst 1265) ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265 a chawsant loches yn lleiandy Dominicaidd Montargis; yn 1275 penderfynodd y tywysog ei phriodi, ac yn ddwy ar bymtheg oed, wedi’i magu gan fam lwyddiannus a gweithgar mewn gwleidyddiaeth, ni ddylid diystyru’r awgrym mai Elinor ei hun a gychwynnodd y cyfan; wedi ei phriodi drwy ddirprwy, hwyliodd am Gymru rhwng 9 a 23 Ionawr 1276 gyda’i brawd Amaury; oddi ar arfordir y gorllewin cipiwyd ei llong gan wŷr y credir iddynt gael eu cyflogi gan y brenin; cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar y llong; wythnos ym Mryste, yna tair blynedd yn Windsor; cofnoda Brut y Tywysogion y briodas drwy eiriau cynddrychol, a chefnogodd y Pab Ioan XXI hawl y pâr; galwai cyfoeswyr hi’n wraig gyfreithlon i Lywelyn; cynigiodd Llywelyn arian yn 1276 ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’; wedi Nadolig 1277 rhyddhawyd hi a dychwelodd gydag ef i Gymru.
Ar 19 Mehefin 1282, yn llys y tywysog yn Abergwyngregyn, bu farw Elinor wrth eni eu merch Gwenllian. Cariwyd ei chorff dros Draeth Lafan i frodordy’r Ffransisgiaid yn Llan-faes ym Môn, a sefydlwyd gan Lywelyn Fawr er cof am Siwan, a chladdwyd hi wrth ochr ei modryb. Chwe mis yn ddiweddarach syrthiodd Llywelyn yng Nghilmeri.FfynonellauElinor de Montfort ↗Wicipedia CymraegElinor de Montfort neu Eleanor de Montfort (1252 – 19 Mehefin 1282), merch Simon de Montfort ac Eleanor o Loegr, chwaer Harri III, gwraig Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, a mam y Dywysoges Gwenllian; wedi priodi Llywelyn yn 1278 ei theitlau swyddogol, yng Nghymru a Lloegr, oedd Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri, fel yr oedd Llywelyn yn Dywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; yn ôl Brut y Tywysogion bu farw wrth roi genedigaeth i ferch, Gwenllian, yn llys Abergwyngregyn: “ac o honno y bu ferch i’r tywysog a elwid Gwenllian, ac yn esgor arni y bu farw Elinor ac y’i claddwyd ym mynachlog y brodyr troednoeth yn Llan-faes ym Môn”; yn ôl Cronicl Bury St Edmunds bu farw ar 19 Mehefin; fe’i claddwyd yn ymyl y Dywysoges Siwan ym Mhriordy Llan-faes.Eleanor de Montfort, Princess of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Plentyn ieuengaf Simon de Montfort ac Elinor o Loegr; drwy gynghrair Simon â Llywelyn cytunwyd y byddai Llywelyn ac Elinor yn priodi; yn 1275 cipiwyd ei llongau gan forwyr o borthladd Bryste ger Ynysoedd Sili, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd; priodwyd yng Nghaerwrangon ar ŵyl Sant Edward, 1278, pan roddodd Edward y briodferch, ei gyfnither, a thalu am y wledd; wedyn Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri; bu farw ar 19 Mehefin 1282 wrth eni Gwenllian yn Abergwyngregyn, a’i chario dros Draeth Lafan i’r brodordy yn Llan-faes.
‘Ac yn esgor arni y bu farw Elinor ac y’i claddwyd ym mynachlog y brodyr troednoeth yn Llan-faes ym Môn.’
Brut y Tywysogion
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.
Llywelyn yn priodi ElinorPencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf