Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog
y 4edd ganrif
Brawd Elen Luyddog, a helpodd ym Mreuddwyd Macsen Wledig i ennill Rhufain i Facsen ac yna wneud ei gartref yn Llydaw gyda gwŷr Prydain.
Llun: Sylfeini wedi’u cloddio yng nghaer Rufeinig Segontium, Caernarfon · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Cynan Meiriadog, Konan Meriadeg i’r Llydawiaid, yw sylfaenydd Llydaw yn nhraddodiadau Cymru a Llydaw fel ei gilydd. Brawd Elen yn y chwedl Gymraeg, arweiniodd wŷr Prydain a aeth gyda Macsen Wledig, enillodd Rufain iddo, ac yna gwnaeth gartref newydd dros y môr yn Llydaw, y wlad a wnaeth y Brythoniaid yn eiddo iddynt eu hunain.FfynonellauConan Meriadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cydnabyddir â sefydlu Llydaw; mae Buchedd Sant Gwrthiern yng Nghartwlari Kemperle (1118–1127) yn enwi Kenan fab Outham Senis, Eudaf Hen, yn sylfaenydd Llydaw; Cynan yr addewir ei ddychwelyd gyda Chadwaladr yn Armes Prydein, a gred Rachel Bromwich ei fod eisoes yn golygu sylfaenydd Llydaw; yn Sieffre mae’n nai i Octavius ac fe’i gwneir yn frenin Armorica i sefydlu ‘Prydain arall’; yn y Breuddwyd mae’n frawd i Elen ac yn helpu Macsen i ennill Rhufain yn ôl; mae ach yng Ngholeg Iesu yn olrhain Geraint fab Erbin at ‘Cynan map Eudaf Hen’; honnai teulu Rohan ddisgyn ohono, a chydnabu Louis XIV yr ach.The Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.
| Pryd | Amser Macsen Wledig, yr 380au |
|---|---|
| Tad | Eudaf Hen, Octavius yn Sieffre o Fynwy |
| Chwaer | Elen Luyddog, Elen y Lluoedd |
| Sefydlodd | Llydaw, ‘Prydain arall’ |
O Lydaw ei hun y daw’r cofnod hynaf o Gynan yn sylfaenydd Llydaw. Mae Buchedd Sant Gwrthiern, a gopïwyd i gartwlari abaty Kemperle rhwng 1118 a 1127, yn olrhain teulu’r sant yn ôl at Outham yr Hen, Eudaf Hen, ac yn rhoi mab i Outham, Kenan, yr hen sillafiad Cymraeg ar Cynan, a sefydlodd Lydaw. Mae ach a gadwyd yng Nghymru yn olrhain brenhinoedd Dumnonia hefyd, drwy Geraint fab Erbin, at ‘Cynan map Eudaf Hen’.FfynhonnellConan Meriadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cydnabyddir â sefydlu Llydaw; mae Buchedd Sant Gwrthiern yng Nghartwlari Kemperle (1118–1127) yn enwi Kenan fab Outham Senis, Eudaf Hen, yn sylfaenydd Llydaw; Cynan yr addewir ei ddychwelyd gyda Chadwaladr yn Armes Prydein, a gred Rachel Bromwich ei fod eisoes yn golygu sylfaenydd Llydaw; yn Sieffre mae’n nai i Octavius ac fe’i gwneir yn frenin Armorica i sefydlu ‘Prydain arall’; yn y Breuddwyd mae’n frawd i Elen ac yn helpu Macsen i ennill Rhufain yn ôl; mae ach yng Ngholeg Iesu yn olrhain Geraint fab Erbin at ‘Cynan map Eudaf Hen’; honnai teulu Rohan ddisgyn ohono, a chydnabu Louis XIV yr ach.
Ym Mreuddwyd Macsen Wledig mab Eudaf a brawd Elen yw Cynan. Pan â Macsen yn ôl i ennill Rhufain, Cynan a rhyfelwyr Prydain sy’n cipio’r ddinas iddo. Yn ddiolch mae’r ymerawdwr yn caniatáu iddynt oresgyn pa wlad bynnag a ddewisant, a dewisant Armorica, yr ochr draw i’r môr o Gernyw, ac ymsefydlu yno am byth.FfynonellauConan Meriadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cydnabyddir â sefydlu Llydaw; mae Buchedd Sant Gwrthiern yng Nghartwlari Kemperle (1118–1127) yn enwi Kenan fab Outham Senis, Eudaf Hen, yn sylfaenydd Llydaw; Cynan yr addewir ei ddychwelyd gyda Chadwaladr yn Armes Prydein, a gred Rachel Bromwich ei fod eisoes yn golygu sylfaenydd Llydaw; yn Sieffre mae’n nai i Octavius ac fe’i gwneir yn frenin Armorica i sefydlu ‘Prydain arall’; yn y Breuddwyd mae’n frawd i Elen ac yn helpu Macsen i ennill Rhufain yn ôl; mae ach yng Ngholeg Iesu yn olrhain Geraint fab Erbin at ‘Cynan map Eudaf Hen’; honnai teulu Rohan ddisgyn ohono, a chydnabu Louis XIV yr ach.The Dream of Macsen Wledig ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Macsen Wledig, Ymerawdwr Rhufain, yn breuddwydio un noson am forwyn hyfryd mewn gwlad bell ryfeddol; mae ei negeswyr yn ei chael mewn castell ym Mhrydain, merch i bennaeth yn Segontium; mae Elen yn ei dderbyn a’i garu; mae’n peri codi tri chastell i’w briodferch ac yn rhoi rheolaeth yr ynys i’w thad; gyda gwŷr Prydain dan Gynan, brawd Elen, mae’n ennill Rhufain yn ôl, ac yn eu gwobrwyo â’r rhan o Âl a ddaw’n Llydaw.
Mae Sieffre o Fynwy yn ei hadrodd yn ei ffordd ei hun. Nai i’r brenin Octavius yw ei Gynan ef, ac wedi i Maximianus, ei Facsen ef, briodi merch y brenin, daw’r ddau’n gyfeillion. Mae Maximianus yn arwain byddinoedd Prydain dros y môr, yn cipio Armorica ac yn gwneud Cynan yn frenin arni, gyda gorchymyn i sefydlu yno ‘Brydain arall’. Glynodd yr enw: Brittany, Prydain Fechan, Llydaw, lle siaredir iaith agos at y Gymraeg hyd heddiw.FfynhonnellConan Meriadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cydnabyddir â sefydlu Llydaw; mae Buchedd Sant Gwrthiern yng Nghartwlari Kemperle (1118–1127) yn enwi Kenan fab Outham Senis, Eudaf Hen, yn sylfaenydd Llydaw; Cynan yr addewir ei ddychwelyd gyda Chadwaladr yn Armes Prydein, a gred Rachel Bromwich ei fod eisoes yn golygu sylfaenydd Llydaw; yn Sieffre mae’n nai i Octavius ac fe’i gwneir yn frenin Armorica i sefydlu ‘Prydain arall’; yn y Breuddwyd mae’n frawd i Elen ac yn helpu Macsen i ennill Rhufain yn ôl; mae ach yng Ngholeg Iesu yn olrhain Geraint fab Erbin at ‘Cynan map Eudaf Hen’; honnai teulu Rohan ddisgyn ohono, a chydnabu Louis XIV yr ach.
Ysgrifennodd Gildas, yn y chweched ganrif, eisoes am Frythoniaid a hwyliodd ymaith dros y moroedd, ac mae Bucheddau’r saint yn adrodd am wŷr sanctaidd Cymru a Chernyw a aeth i Lydaw a sefydlu ei heglwysi. Saif Cynan ar ben y cwbl, arweinydd cyntaf y Brythoniaid yn eu hail gartref.FfynonellauOn the Ruin of Britain (De Excidio Britanniae), by Gildas ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Gildas, disgybl Illtud, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif: pennod 14 am y gwŷr a aeth gyda Maximus ac na ddaethant yn ôl, pennod 25 am y Brythoniaid a hwyliodd dros y moroedd.Samson of Dol ↗Wikipedia (Saesneg)Cymro, a aned yn ne Cymru i Amon o Ddyfed ac Anna o Went; un o seintiau sefydlu Llydaw; fe’i magwyd a’i ddysgu gan Illtud yn Llanilltud Fawr; arweiniodd y gymuned ar Ynys Bŷr ar ôl Pŷr; ymwelodd ag Iwerddon; gweithiodd yng Nghernyw, Ynysoedd Syllan ac Ynys y Garn cyn sefydlu’r fynachlog yn Dol; urddwyd ef yn esgob gan Ddyfrig, yn 521 yn ôl pob tebyg; ymbiliodd ar Childebert I dros Judael; bu mewn cyngor ym Mharis rhwng 556 a 573; dywedir iddo farw yn 565 yn Dol a’i gladdu yno gyda’i gefnder Maglorius; ysgrifennwyd ei Fuchedd rhwng 610 ac 820; ei ŵyl ar 28 Gorffennaf.
Addawai brud Cymru y deuai Cynan yn ôl i arwain ei bobl yn awr eu hangen. Yn Armes Prydein, brud mawr y ddegfed ganrif, bydd Cynan a Chadwaladr yn dychwelyd gyda’i gilydd i yrru’r Saeson allan o Brydain. Credai’r ysgolhaig Rachel Bromwich mai sylfaenydd Llydaw oedd y Cynan hwn eisoes, a dywedodd Sieffre o Fynwy hynny’n blaen.FfynonellauConan Meriadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cydnabyddir â sefydlu Llydaw; mae Buchedd Sant Gwrthiern yng Nghartwlari Kemperle (1118–1127) yn enwi Kenan fab Outham Senis, Eudaf Hen, yn sylfaenydd Llydaw; Cynan yr addewir ei ddychwelyd gyda Chadwaladr yn Armes Prydein, a gred Rachel Bromwich ei fod eisoes yn golygu sylfaenydd Llydaw; yn Sieffre mae’n nai i Octavius ac fe’i gwneir yn frenin Armorica i sefydlu ‘Prydain arall’; yn y Breuddwyd mae’n frawd i Elen ac yn helpu Macsen i ennill Rhufain yn ôl; mae ach yng Ngholeg Iesu yn olrhain Geraint fab Erbin at ‘Cynan map Eudaf Hen’; honnai teulu Rohan ddisgyn ohono, a chydnabu Louis XIV yr ach.Cadwaladr ap Cadwallon ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd, bu farw 682; mae Blwyddnodau Cymru yn dyddio’i farw i bla yn 682; ychydig a wyddys am ei deyrnasiad; mae Sieffre o Fynwy yn ei wneud yn frenin brodorol olaf y Brythoniaid, sy’n ymwrthod â’r orsedd ac yn marw yn Rhufain, gan fenthyca o hanes Cædwalla o Wessex; yn Armes Prydein, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif, Cadwaladr a Chynan fydd yn gyrru’r Saeson o Brydain; pwysleisiodd cefnogwyr Harri Tudur ei dras o Gadwaladr, a daeth yr enw “Draig Goch Cadwaladr” yn ddiweddarach, yn yr 16eg ganrif; enwyd Llangadwaladr ym Môn ar ei ôl, sefydliad cynnar yn ôl y farn gyffredin; fe’i gelwir yn Fendigaid, a chofnodir ef yn sant yn yr achau Cymraeg canoloesol.
Am ganrifoedd roedd teuluoedd mawr Llydaw yn falch o gyfrif Cynan yn gyndad iddynt. Olrheiniai tŷ bonheddig Rohan ei linach ato, ac yn yr ail ganrif ar bymtheg derbyniodd y Brenin Louis XIV eu hach. I’r Llydawiaid ef oedd brenin cyntaf eu gwlad; i’r Cymry, brawd Elen na ddaeth byth adref.FfynhonnellConan Meriadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cydnabyddir â sefydlu Llydaw; mae Buchedd Sant Gwrthiern yng Nghartwlari Kemperle (1118–1127) yn enwi Kenan fab Outham Senis, Eudaf Hen, yn sylfaenydd Llydaw; Cynan yr addewir ei ddychwelyd gyda Chadwaladr yn Armes Prydein, a gred Rachel Bromwich ei fod eisoes yn golygu sylfaenydd Llydaw; yn Sieffre mae’n nai i Octavius ac fe’i gwneir yn frenin Armorica i sefydlu ‘Prydain arall’; yn y Breuddwyd mae’n frawd i Elen ac yn helpu Macsen i ennill Rhufain yn ôl; mae ach yng Ngholeg Iesu yn olrhain Geraint fab Erbin at ‘Cynan map Eudaf Hen’; honnai teulu Rohan ddisgyn ohono, a chydnabu Louis XIV yr ach.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Breuddwyd Macsen Wledig → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogBrenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
BuddugBrenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
Lleurwg (Lles ap Coel)Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Iŵl ac AaronYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf