Rheithor Llanfaches yng Ngwent, pregethwr mor annwyl nes i dyrfaoedd ddod o bell ac agos i’w glywed, a sefydlodd yn 1639 yr eglwys anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru.
Roedd William Wroth, rheithor Llanfaches yng Ngwent, yn bregethwr mor annwyl nes y deuai torfeydd o bell ac agos i’w glywed. Ym mis Tachwedd 1639 casglodd ei bobl yn eglwys Annibynnol gyntaf Cymru, dechrau Anghydffurfiaeth Cymru, a galwai’r rhai a’i hadwaenai ef yn apostol a Llanfaches yn Antiochia Cymru.FfynonellauWroth, William (1576 – 1641), Puritan cleric, and founder of the first Independent church in Wales ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1576, o deulu Wroth Maindiff yn Llandeilo Bertholau neu o Langatwg Dyffryn Wysg; aeth i Rydychen a graddio’n M.A. o Goleg Iesu yn 1605; rheithor Llanfaches o 1611 neu 1617; adroddir storïau am ei newid o glerigwr didaro i Biwritan diwyd a selog; fe’i galwyd gerbron Llys yr Uchel Gomisiwn ym mis Hydref 1635, ymostyngodd yn 1638, ac yn ei ewyllys ar 17 Medi 1638 geilw’i hun yn ‘Pregethwr Gair Duw’; enwa’r ewyllys Henry Walter yn brif ysgutor a gadael tair erw o dir yn elusen i dlodion y plwyf am byth; ym mis Tachwedd 1639 daeth Henry Jessey, pregethwr Piwritanaidd blaenllaw, o Lundain i ffurfio dilynwyr Wroth yn eglwys reolaidd yn ôl ‘Ffordd Lloegr Newydd’, o Fedyddwyr yn ogystal ag Annibynwyr yn ôl pob tebyg; am ei gymeriad dilychwin, ei bregethu efengylaidd syml a’i le unigryw yn weinidog cyntaf yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, galwai rhai o’i oes ef yn ‘apostol’ ac edrych ar Lanfaches fel Antiochia mewn gwlad baganaidd; dywed Cofnodion Broadmead y deuai’n aml i Fryste i bregethu, ac mai ei ddymuniad oedd gadael y byd cyn i utgorn rhyfel seinio yn y wlad.William Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.Llanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yr Eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn Llanfaches yn 1638 gan William Wroth, rheithor yno er 1617, gyda help yr Anghydffurfiwr blaenllaw Henry Jessey; roedd Wroth a Walter Cradock wedi gadael eu swyddi eglwysig yn 1638 ond dal ati i bregethu; gorffennwyd y capel, a godwyd ar batrwm Lloegr Newydd, yn 1639, ac roedd y cyfarfod hanesyddol yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 yn ddechrau gwirioneddol Anghydffurfiaeth yng Nghymru.
Ganed William yn 1576 a’i fagu yn y Fenni, o deulu Wroth y fro honno. Astudiodd yn Rhydychen, gan gymryd ei BA yn Christ Church yn 1596 a’i MA yng Ngholeg Iesu yn 1605. Gwasanaethodd deulu Syr Edward Lewis o’r Fan, a addawodd iddo blwyf Llanfaches, rhwng Casnewydd a Chas-gwent, a daeth yn rheithor yno yn 1617.FfynonellauWroth, William (1576 – 1641), Puritan cleric, and founder of the first Independent church in Wales ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1576, o deulu Wroth Maindiff yn Llandeilo Bertholau neu o Langatwg Dyffryn Wysg; aeth i Rydychen a graddio’n M.A. o Goleg Iesu yn 1605; rheithor Llanfaches o 1611 neu 1617; adroddir storïau am ei newid o glerigwr didaro i Biwritan diwyd a selog; fe’i galwyd gerbron Llys yr Uchel Gomisiwn ym mis Hydref 1635, ymostyngodd yn 1638, ac yn ei ewyllys ar 17 Medi 1638 geilw’i hun yn ‘Pregethwr Gair Duw’; enwa’r ewyllys Henry Walter yn brif ysgutor a gadael tair erw o dir yn elusen i dlodion y plwyf am byth; ym mis Tachwedd 1639 daeth Henry Jessey, pregethwr Piwritanaidd blaenllaw, o Lundain i ffurfio dilynwyr Wroth yn eglwys reolaidd yn ôl ‘Ffordd Lloegr Newydd’, o Fedyddwyr yn ogystal ag Annibynwyr yn ôl pob tebyg; am ei gymeriad dilychwin, ei bregethu efengylaidd syml a’i le unigryw yn weinidog cyntaf yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, galwai rhai o’i oes ef yn ‘apostol’ ac edrych ar Lanfaches fel Antiochia mewn gwlad baganaidd; dywed Cofnodion Broadmead y deuai’n aml i Fryste i bregethu, ac mai ei ddymuniad oedd gadael y byd cyn i utgorn rhyfel seinio yn y wlad.William Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.
Yn berson ifanc carai Wroth lawenydd a cherddoriaeth. Yna, tua 1625, gofynnodd plwyfolyn a enillodd achos cyfraith yn Llundain am wledd ar ei ddychweliad, gyda Wroth i ganu’r gerddoriaeth, ond bu farw’r gŵr ar y ffordd adref. Yng nghanol braw’r cwmni, taflodd Wroth ei feiolin o’r neilltu, syrthiodd ar ei liniau a gweddïo. O’r dydd hwnnw roedd yn ddyn newydd, yn bregethwr tanbaid.FfynonellauWilliam Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.Wroth, William (1576 – 1641), Puritan cleric, and founder of the first Independent church in Wales ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1576, o deulu Wroth Maindiff yn Llandeilo Bertholau neu o Langatwg Dyffryn Wysg; aeth i Rydychen a graddio’n M.A. o Goleg Iesu yn 1605; rheithor Llanfaches o 1611 neu 1617; adroddir storïau am ei newid o glerigwr didaro i Biwritan diwyd a selog; fe’i galwyd gerbron Llys yr Uchel Gomisiwn ym mis Hydref 1635, ymostyngodd yn 1638, ac yn ei ewyllys ar 17 Medi 1638 geilw’i hun yn ‘Pregethwr Gair Duw’; enwa’r ewyllys Henry Walter yn brif ysgutor a gadael tair erw o dir yn elusen i dlodion y plwyf am byth; ym mis Tachwedd 1639 daeth Henry Jessey, pregethwr Piwritanaidd blaenllaw, o Lundain i ffurfio dilynwyr Wroth yn eglwys reolaidd yn ôl ‘Ffordd Lloegr Newydd’, o Fedyddwyr yn ogystal ag Annibynwyr yn ôl pob tebyg; am ei gymeriad dilychwin, ei bregethu efengylaidd syml a’i le unigryw yn weinidog cyntaf yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, galwai rhai o’i oes ef yn ‘apostol’ ac edrych ar Lanfaches fel Antiochia mewn gwlad baganaidd; dywed Cofnodion Broadmead y deuai’n aml i Fryste i bregethu, ac mai ei ddymuniad oedd gadael y byd cyn i utgorn rhyfel seinio yn y wlad.
Denai ei bregethu plaen, cynnes bobl o’r holl siroedd cyfagos, nes bod eglwys Llanfaches yn rhy fach iddynt a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent. Croesai’n aml i Fryste i bregethu hefyd. Ar ôl John Parry ef oedd arweinydd Piwritanaidd cyntaf Cymru, ac ysbrydolodd y Walter Cradock ifanc.FfynonellauWilliam Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.Wroth, William (1576 – 1641), Puritan cleric, and founder of the first Independent church in Wales ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1576, o deulu Wroth Maindiff yn Llandeilo Bertholau neu o Langatwg Dyffryn Wysg; aeth i Rydychen a graddio’n M.A. o Goleg Iesu yn 1605; rheithor Llanfaches o 1611 neu 1617; adroddir storïau am ei newid o glerigwr didaro i Biwritan diwyd a selog; fe’i galwyd gerbron Llys yr Uchel Gomisiwn ym mis Hydref 1635, ymostyngodd yn 1638, ac yn ei ewyllys ar 17 Medi 1638 geilw’i hun yn ‘Pregethwr Gair Duw’; enwa’r ewyllys Henry Walter yn brif ysgutor a gadael tair erw o dir yn elusen i dlodion y plwyf am byth; ym mis Tachwedd 1639 daeth Henry Jessey, pregethwr Piwritanaidd blaenllaw, o Lundain i ffurfio dilynwyr Wroth yn eglwys reolaidd yn ôl ‘Ffordd Lloegr Newydd’, o Fedyddwyr yn ogystal ag Annibynwyr yn ôl pob tebyg; am ei gymeriad dilychwin, ei bregethu efengylaidd syml a’i le unigryw yn weinidog cyntaf yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, galwai rhai o’i oes ef yn ‘apostol’ ac edrych ar Lanfaches fel Antiochia mewn gwlad baganaidd; dywed Cofnodion Broadmead y deuai’n aml i Fryste i bregethu, ac mai ei ddymuniad oedd gadael y byd cyn i utgorn rhyfel seinio yn y wlad.
Pan ailgyhoeddodd y Brenin Siarl I y Datganiad Chwaraeon yn 1633, yn caniatáu chwaraeon ar y Sul, gwrthododd Wroth ei ddarllen. Yn hytrach gosododd rigwm o’i eiddo’i hun yn y fynwent, ac yn 1635 fe’i galwyd gerbron Llys yr Uchel Gomisiwn.FfynonellauWilliam Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.Wroth, William (1576 – 1641), Puritan cleric, and founder of the first Independent church in Wales ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1576, o deulu Wroth Maindiff yn Llandeilo Bertholau neu o Langatwg Dyffryn Wysg; aeth i Rydychen a graddio’n M.A. o Goleg Iesu yn 1605; rheithor Llanfaches o 1611 neu 1617; adroddir storïau am ei newid o glerigwr didaro i Biwritan diwyd a selog; fe’i galwyd gerbron Llys yr Uchel Gomisiwn ym mis Hydref 1635, ymostyngodd yn 1638, ac yn ei ewyllys ar 17 Medi 1638 geilw’i hun yn ‘Pregethwr Gair Duw’; enwa’r ewyllys Henry Walter yn brif ysgutor a gadael tair erw o dir yn elusen i dlodion y plwyf am byth; ym mis Tachwedd 1639 daeth Henry Jessey, pregethwr Piwritanaidd blaenllaw, o Lundain i ffurfio dilynwyr Wroth yn eglwys reolaidd yn ôl ‘Ffordd Lloegr Newydd’, o Fedyddwyr yn ogystal ag Annibynwyr yn ôl pob tebyg; am ei gymeriad dilychwin, ei bregethu efengylaidd syml a’i le unigryw yn weinidog cyntaf yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, galwai rhai o’i oes ef yn ‘apostol’ ac edrych ar Lanfaches fel Antiochia mewn gwlad baganaidd; dywed Cofnodion Broadmead y deuai’n aml i Fryste i bregethu, ac mai ei ddymuniad oedd gadael y byd cyn i utgorn rhyfel seinio yn y wlad.
Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All.
Ym mis Tachwedd 1639 daeth y pregethwr Piwritanaidd Henry Jessey i lawr o Lundain, a gyda’i gilydd ffurfiasant ddilynwyr Wroth yn eglwys ar ei phen ei hun “yn ôl ffordd Lloegr Newydd”, wedi’u clymu ynghyd gan gyfamod. Hon oedd yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, a nododd y cyfarfod yn Llanfaches wir ddechrau Anghydffurfiaeth Cymru, y tyfai capeli Cymru ohoni ymhen amser.FfynonellauWroth, William (1576 – 1641), Puritan cleric, and founder of the first Independent church in Wales ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1576, o deulu Wroth Maindiff yn Llandeilo Bertholau neu o Langatwg Dyffryn Wysg; aeth i Rydychen a graddio’n M.A. o Goleg Iesu yn 1605; rheithor Llanfaches o 1611 neu 1617; adroddir storïau am ei newid o glerigwr didaro i Biwritan diwyd a selog; fe’i galwyd gerbron Llys yr Uchel Gomisiwn ym mis Hydref 1635, ymostyngodd yn 1638, ac yn ei ewyllys ar 17 Medi 1638 geilw’i hun yn ‘Pregethwr Gair Duw’; enwa’r ewyllys Henry Walter yn brif ysgutor a gadael tair erw o dir yn elusen i dlodion y plwyf am byth; ym mis Tachwedd 1639 daeth Henry Jessey, pregethwr Piwritanaidd blaenllaw, o Lundain i ffurfio dilynwyr Wroth yn eglwys reolaidd yn ôl ‘Ffordd Lloegr Newydd’, o Fedyddwyr yn ogystal ag Annibynwyr yn ôl pob tebyg; am ei gymeriad dilychwin, ei bregethu efengylaidd syml a’i le unigryw yn weinidog cyntaf yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, galwai rhai o’i oes ef yn ‘apostol’ ac edrych ar Lanfaches fel Antiochia mewn gwlad baganaidd; dywed Cofnodion Broadmead y deuai’n aml i Fryste i bregethu, ac mai ei ddymuniad oedd gadael y byd cyn i utgorn rhyfel seinio yn y wlad.William Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.Llanvaches ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yr Eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn Llanfaches yn 1638 gan William Wroth, rheithor yno er 1617, gyda help yr Anghydffurfiwr blaenllaw Henry Jessey; roedd Wroth a Walter Cradock wedi gadael eu swyddi eglwysig yn 1638 ond dal ati i bregethu; gorffennwyd y capel, a godwyd ar batrwm Lloegr Newydd, yn 1639, ac roedd y cyfarfod hanesyddol yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 yn ddechrau gwirioneddol Anghydffurfiaeth yng Nghymru.
Am ei fywyd dilychwin a’i bregethu efengylaidd syml, galwai gwŷr ei oes ei hun ef yn apostol, ac edrychent ar Lanfaches fel Antiochia, mam-eglwys mudiad newydd. Yn ei ewyllys gadawodd dair erw o dir i dlodion y plwyf am byth. Ei ddymuniad oedd gadael y byd cyn i ryfel ddod i’r wlad, a chafodd ef: bu farw yn gynnar yn 1641, cyn i’r Rhyfel Cartref ddechrau, a’i gladdu yn Llanfaches. Saif capel y Tabernacl yno heddiw.FfynonellauWroth, William (1576 – 1641), Puritan cleric, and founder of the first Independent church in Wales ↗Thomas Richards, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1576, o deulu Wroth Maindiff yn Llandeilo Bertholau neu o Langatwg Dyffryn Wysg; aeth i Rydychen a graddio’n M.A. o Goleg Iesu yn 1605; rheithor Llanfaches o 1611 neu 1617; adroddir storïau am ei newid o glerigwr didaro i Biwritan diwyd a selog; fe’i galwyd gerbron Llys yr Uchel Gomisiwn ym mis Hydref 1635, ymostyngodd yn 1638, ac yn ei ewyllys ar 17 Medi 1638 geilw’i hun yn ‘Pregethwr Gair Duw’; enwa’r ewyllys Henry Walter yn brif ysgutor a gadael tair erw o dir yn elusen i dlodion y plwyf am byth; ym mis Tachwedd 1639 daeth Henry Jessey, pregethwr Piwritanaidd blaenllaw, o Lundain i ffurfio dilynwyr Wroth yn eglwys reolaidd yn ôl ‘Ffordd Lloegr Newydd’, o Fedyddwyr yn ogystal ag Annibynwyr yn ôl pob tebyg; am ei gymeriad dilychwin, ei bregethu efengylaidd syml a’i le unigryw yn weinidog cyntaf yr eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru, galwai rhai o’i oes ef yn ‘apostol’ ac edrych ar Lanfaches fel Antiochia mewn gwlad baganaidd; dywed Cofnodion Broadmead y deuai’n aml i Fryste i bregethu, ac mai ei ddymuniad oedd gadael y byd cyn i utgorn rhyfel seinio yn y wlad.William Wroth ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog yn Eglwys Loegr (1576–1641) a gydnabyddir am sefydlu’r eglwys Annibynnol gyntaf yng Nghymru yn 1639; rheithor Llanfaches yn Sir Fynwy o 1617; magwyd yn y Fenni, BA o Christ Church, Rhydychen, 1596 ac MA o Goleg Iesu 1605; unwaith yn hoff o hwyl a cherddoriaeth, fe’i newidiwyd yn 1625–6 pan fu farw plwyfolyn ar y ffordd adref o ennill achos cyfraith yn Llundain, a Wroth i fod i ganu’r gerddoriaeth yn y wledd i’w groesawu: ‘taflodd Mr. Wroth ei feiolin o’r neilltu, a chan syrthio ar ei liniau yng nghanol y cwmni, gweddïodd yn daer’; ar ôl John Parry ef oedd arweinydd eglwysig Piwritanaidd cynharaf Cymru a dylanwad uniongyrchol ar Walter Cradock; pan ailgyhoeddwyd y Datganiad Chwaraeon yn 1633 gwrthododd ei gyhoeddi, a gosododd yn ei fynwent y rhigwm ‘Who Ever hear on Sonday / Will Practis Playing at Ball / It May be before Monday / The Devil Will Have you All’; deuai torfeydd o’r siroedd cyfagos, a bu’n rhaid iddo bregethu yn y fynwent gan fod yr eglwys yn rhy fach; nododd y cyfarfod yn Llanfaches ym mis Tachwedd 1639 wir ddechrau Anghydffurfiaeth yng Nghymru; bu farw yn gynnar yn 1641 a’i gladdu yn Llanfaches; dywed ei ewyllys ‘I leave my body to be buried where ye Lord shall please to call for mee praying him to bring my hoarie-head into the grave in his peace which passeth all understanding’; codwyd capel presennol y Tabernacl yn y 1920au.
Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.