Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1737–1808
Perchennog ystad y Penrhyn a gymerodd y chwareli llechi i’w ddwylo ei hun yn 1782, a agorodd y chwarel fawr uwchben Bethesda, ac a gododd y rheilffordd a’r porthladd a gludodd ei llechi i’r byd.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Richard Pennant, Arglwydd Penrhyn cyntaf, oedd y tirfeddiannwr a drodd lechi Dyffryn Ogwen yn ddiwydiant mawr. Yn 1782 cymerodd chwareli ei ystad i’w ddwylo ei hun ac agor chwarel y Penrhyn uwchben y Fethesda a fyddai; cododd y rheilffordd a’r porthladd a gludodd ei llechi i’r byd. Daeth ei ffortiwn hefyd o blanhigfeydd siwgr yn Jamaica a weithid gan Affricanwyr caeth, ac adroddir dwy ochr ei hanes heddiw yng Nghastell Penrhyn.FfynonellauRichard Pennant, 1st Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1737, bu farw 21 Ionawr 1808; AS dros Petersfield a Lerpwl rhwng 1761 a 1790; arglwyddiaeth Wyddelig yn Farwn Penrhyn yn 1783; perchennog ystad y Penrhyn, hanner drwy ei wraig Ann Susannah Warburton; perchennog absennol ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica a weithid gan dros chwe chant o Affricanwyr caeth, a rhoddodd eu cyfoeth mewn ffyrdd, dociau a chwarel y Penrhyn; yn y Senedd gwrthwynebodd ddileu’r fasnach gaethweision; aeth ei ystadau i George Hay Dawkins, Dawkins-Pennant wedyn.Slate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.
| Ganed | 1737 |
|---|---|
| Aelod Seneddol | Petersfield, yna Lerpwl, 1761–1790 |
| Barwn Penrhyn | 1783, yn arglwyddiaeth Iwerddon |
| Y chwarel | Agorwyd yng Nghaebraichycafn, 1782 |
| Rheilffordd a phorthladd | Tramffordd 1798; Rheilffordd Chwarel y Penrhyn a Phorth Penrhyn, 1801 |
| Bu farw | 21 Ionawr 1808 |
Richard Pennant oedd ail fab John Pennant, masnachwr yn Lerpwl, a Bonella Hodges, aeres o Jamaica. Aeth i Goleg y Drindod, Caergrawnt, ac yn 1761 aeth i’r Senedd, yn gyntaf dros Petersfield ac o 1767 dros Lerpwl.FfynhonnellRichard Pennant, 1st Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1737, bu farw 21 Ionawr 1808; AS dros Petersfield a Lerpwl rhwng 1761 a 1790; arglwyddiaeth Wyddelig yn Farwn Penrhyn yn 1783; perchennog ystad y Penrhyn, hanner drwy ei wraig Ann Susannah Warburton; perchennog absennol ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica a weithid gan dros chwe chant o Affricanwyr caeth, a rhoddodd eu cyfoeth mewn ffyrdd, dociau a chwarel y Penrhyn; yn y Senedd gwrthwynebodd ddileu’r fasnach gaethweision; aeth ei ystadau i George Hay Dawkins, Dawkins-Pennant wedyn.
Yn 1765 priododd Ann Susannah Warburton, aeres hanner ystad y Penrhyn ger Bangor; roedd yr hanner arall wedi bod yn eiddo i’w dad, ac yn 1785 roedd yr ystad gyfan yn eiddo iddo. Yn 1783 fe’i gwnaed yn Farwn Penrhyn yn arglwyddiaeth Iwerddon.FfynhonnellRichard Pennant, 1st Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1737, bu farw 21 Ionawr 1808; AS dros Petersfield a Lerpwl rhwng 1761 a 1790; arglwyddiaeth Wyddelig yn Farwn Penrhyn yn 1783; perchennog ystad y Penrhyn, hanner drwy ei wraig Ann Susannah Warburton; perchennog absennol ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica a weithid gan dros chwe chant o Affricanwyr caeth, a rhoddodd eu cyfoeth mewn ffyrdd, dociau a chwarel y Penrhyn; yn y Senedd gwrthwynebodd ddileu’r fasnach gaethweision; aeth ei ystadau i George Hay Dawkins, Dawkins-Pennant wedyn.

Hyd ei amser ef cloddid llechi’r ystad gan bartneriaethau o ddynion lleol a dalai rent iddo. Pennant oedd y tirfeddiannwr cyntaf yng Nghymru i weithio’r chwareli ei hun. Yn 1782 prynodd y partneriaethau allan neu eu symud, gwnaeth James Greenfield yn asiant iddo ac agor chwarel newydd yng Nghaebraichycafn, a ddaeth yn chwarel y Penrhyn. Erbyn 1792 roedd yn cyflogi 500 o ddynion ac yn gwneud 15,000 tunnell o lechi’r flwyddyn, ac yn 1799 dechreuodd Greenfield ei thorri’n bonciau mawr.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Bethesda, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Tyfodd y dref o gwmpas chwarel y Penrhyn, a agorwyd yn 1782; cafodd ei henw o gapel Bethesda, a godwyd yn 1820; canolfan Streic Fawr 1900–1903.

Yn 1798 gosododd dramffordd geffylau o’r chwarel i’r arfordir, ac yn 1801 rhoddodd Reilffordd Chwarel y Penrhyn yn ei lle, un o’r rheilffyrdd cynharaf yn unman, yn rhedeg i lawr at ei harbwr newydd yn Abercegin, Porth Penrhyn, ger Bangor.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Richard Pennant, 1st Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1737, bu farw 21 Ionawr 1808; AS dros Petersfield a Lerpwl rhwng 1761 a 1790; arglwyddiaeth Wyddelig yn Farwn Penrhyn yn 1783; perchennog ystad y Penrhyn, hanner drwy ei wraig Ann Susannah Warburton; perchennog absennol ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica a weithid gan dros chwe chant o Affricanwyr caeth, a rhoddodd eu cyfoeth mewn ffyrdd, dociau a chwarel y Penrhyn; yn y Senedd gwrthwynebodd ddileu’r fasnach gaethweision; aeth ei ystadau i George Hay Dawkins, Dawkins-Pennant wedyn.
Roedd Pennant yn berchennog absennol ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica, a weithid gan fwy na chwe chant o Affricanwyr caeth. Nid ymwelodd â’r ynys erioed, ond eu rheoli o Brydain, a rhoddodd y cyfoeth a wnaed ganddynt mewn ffyrdd, dociau a’r chwarel lechi. Yn y Senedd siaradai’n aml dros fasnach India’r Gorllewin ac yn nadl Mai 1788 dywedwyd mai ef oedd un o’r unig ddau aelod a siaradodd o blaid y fasnach gaethweision.FfynonellauRichard Pennant, 1st Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1737, bu farw 21 Ionawr 1808; AS dros Petersfield a Lerpwl rhwng 1761 a 1790; arglwyddiaeth Wyddelig yn Farwn Penrhyn yn 1783; perchennog ystad y Penrhyn, hanner drwy ei wraig Ann Susannah Warburton; perchennog absennol ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica a weithid gan dros chwe chant o Affricanwyr caeth, a rhoddodd eu cyfoeth mewn ffyrdd, dociau a chwarel y Penrhyn; yn y Senedd gwrthwynebodd ddileu’r fasnach gaethweision; aeth ei ystadau i George Hay Dawkins, Dawkins-Pennant wedyn.Richard Pennant, 1st Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Bu farw 21 Ionawr 1808; perchennog o bell ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica a weithid gan fwy na chwe chant o Affricaniaid caeth; buddsoddwyd y cyfoeth mewn ffyrdd, dociau a diwydiant llechi Cymru, chwarel y Penrhyn yn bennaf.
Adroddir yr hanes hwnnw yn awr yng Nghastell Penrhyn gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ochr yn ochr â hanes y chwarel a’r teulu, ac mae Amgueddfa Cymru wedi archwilio’r cysylltiadau rhwng llechi, ystad y Penrhyn a Jamaica.FfynonellauPenrhyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Y castell neo-Normanaidd a godwyd i’r Pennantiaid rhwng tua 1820 a 1837, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol bellach; planhigfeydd Jamaica Richard Pennant a’r bobl gaeth a’u gweithiai; yr arddangosfeydd sy’n adrodd hanes y planhigfeydd a’r chwarel ochr yn ochr â hanes y teulu.National Slate Museum ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Yr amgueddfa yng ngweithdai Fictoraidd chwarel Dinorwig yng Ngilfach Ddu, Llanberis; ar gau ar gyfer ailddatblygiad mawr; gwaith yr amgueddfa ar y cysylltiadau rhwng llechi, ystad y Penrhyn a Jamaica.
Bu farw ar 21 Ionawr 1808. Aeth ei ystadau i’w gefnder George Hay Dawkins, a gymerodd yr enw Dawkins-Pennant; drwy ferch Dawkins, Juliana, a’i gŵr, Edward Gordon Douglas-Pennant, daeth y chwarel i’w mab George, yr ail Arglwydd Penrhyn.FfynonellauRichard Pennant, 1st Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1737, bu farw 21 Ionawr 1808; AS dros Petersfield a Lerpwl rhwng 1761 a 1790; arglwyddiaeth Wyddelig yn Farwn Penrhyn yn 1783; perchennog ystad y Penrhyn, hanner drwy ei wraig Ann Susannah Warburton; perchennog absennol ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica a weithid gan dros chwe chant o Affricanwyr caeth, a rhoddodd eu cyfoeth mewn ffyrdd, dociau a chwarel y Penrhyn; yn y Senedd gwrthwynebodd ddileu’r fasnach gaethweision; aeth ei ystadau i George Hay Dawkins, Dawkins-Pennant wedyn.George Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 30 Medi 1836 yn Linton Spring, Swydd Efrog, bu farw 10 Mawrth 1907 yn Llundain; addysg yn Eton a Christ Church; AS Ceidwadol dros Sir Gaernarfon 1866–68 ac 1874–80; cafodd awdurdod llawn dros weinyddu’r chwarel yn 1885 a rhoi pwyllgor y gweithwyr o’r neilltu; olynodd ei dad yn 1886; anghydfodau 1896–97 a 1900–1903; enillodd £500 o iawndal enllib gan W. J. Parry yn 1903; cynghorydd sir dros Landygái.
Ffynonellau a darllen pellach
Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf