Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1935–2013

Tom Parry Jones

Gwyddonydd o Garmel ym Môn a wnaeth y prawf anadl electronig cyntaf yn 1974 ac a achubodd fywydau di-rif ar y ffyrdd.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1935–2013 (wedi’i gofnodi) Dyfeisiwr y prawf anadl Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Y prawf anadl electronig cyntaf, 1974
Tom Parry Jones
Tom Parry Jones · Llun: Wikimedia Commons · Jones.GT, CC BY-SA 3.0

Dyfeisiodd Tom Parry Jones, mab fferm o Fôn a siaradai Gymraeg yn iaith gyntaf, yr anadliedydd electronig llaw. O dŷ teras yng Nghaerdydd adeiladodd gwmni y mabwysiadwyd ei beiriannau ledled y byd, a helpodd i wneud y ffyrdd yn fwy diogel i bawb.

Ganed27 Mawrth 1935, Môn; magwyd yng Ngharreglefn
Bu farw11 Ionawr 2013
DyfaisYr Alcolmeter, yr anadliedydd cyntaf â synhwyrydd electrocemegol, 1974
AnrhydeddauGwobr y Frenhines am Gyflawniad Technolegol, 1980; OBE, 1986; yr Orsedd, 1997

Bachgen o Fôn#

Tom oedd yr hynaf o dri phlentyn Owen Thomas Jones, ffermwr, a’i wraig Grace. Fe’i magwyd yng Ngharreglefn, ger Amlwch, yn siarad Cymraeg, ac aeth i ysgol y pentref ac yna i Ysgol Syr Thomas Jones yn Amlwch.

Wedi cyfnod yn gweithio mewn ffatri gemegol yn Swydd Gaer aeth i Fangor yn 1954 i astudio cemeg, gan raddio yn 1958. Yna croesodd yr Iwerydd i ennill ei ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Alberta yng Nghanada.

Yn 1963 daeth yn ddarlithydd cemeg yn y coleg yng Nghaerdydd a ddaeth yn UWIST.

Lion Laboratories#

Yn 1967 gosododd deddf newydd derfyn cyfreithiol ar alcohol i yrwyr a dod â phrofion anadl ar ochr y ffordd. Gyda’i gydweithiwr Bill Ducie, peiriannydd, gwnaeth Tom brofwr anadl ei hun, lle newidiai crisialau liw o felyn i wyrdd pan fyddai gormod o alcohol yn yr anadl.

Y flwyddyn honno sefydlodd y ddau Lion Laboratories mewn tŷ teras yn y Sblot, Caerdydd. Gwerthwyd eu dyfais gyntaf, yr Alcolyser, dramor.

Yr Alcolmeter#

O 1972 bu’r cwmni’n gweithio ar rywbeth newydd, ac yn 1974 cynhyrchodd yr Alcolmeter, anadliedydd digon bach i’w ddal yn y llaw. Defnyddiai gell danwydd a hwn oedd yr anadliedydd cyntaf â synhwyrydd electrocemegol. Rhoddai ddarlleniadau dibynadwy a chafodd ei fabwysiadu ar draws y byd.

Yn 1976 gadawodd Tom y brifysgol i roi ei holl amser i’r cwmni, ond cadwodd ei gysylltiadau drwy ariannu ymchwil a chynnig lleoedd hyfforddi i fyfyrwyr. Yn 1980 enillodd Lion Wobr y Frenhines am Gyflawniad Technolegol, a’r flwyddyn wedyn symudodd i ffatri newydd yn y Barri.

Yn 1983, pan dderbyniwyd profion anadl yn dystiolaeth mewn llys am y tro cyntaf, Intoximeter 3000 Lion oedd y peiriant cyntaf a gymeradwywyd gan y Swyddfa Gartref i’r diben. Gwnaed Tom yn OBE yn 1986. Mae ei gofiannydd yn ysgrifennu i’w anadliedyddion fod yn allweddol wrth leihau’n fawr ddamweiniau yfed a gyrru ledled y byd.

Adref i Fôn#

Yn 1990 gwerthodd y cwmni a mynd adref i Fôn. Yn beilot brwd, dechreuodd Welsh Dragon Aviation yn 1991 i hedfan teithwyr rhwng Môn a Chaerdydd, ac yn 1993 sefydlodd gwmni yng Nghaernarfon yn gwneud monitorau nwy.

Yn 1992 hedfanodd ef a ffrind, John Powell, yn y ras awyr gyntaf o amgylch y byd i awyrennau bach, gyda’r ddraig goch ar eu hawyren, a chodi £20,000 i brosiectau ym Mali a Bangladesh. Yn drigain oed cerddodd o Gaerdydd i’r Eisteddfod Genedlaethol yn Abergele er budd elusen.

Dros Gymru a’i phobl ifanc#

Roedd yn falch iawn o fod yn Gymro a dymunai adeiladu Cymru drwy fenter ac addysg. Helpodd bobl ifanc i mewn i wyddoniaeth a pheirianneg, rhoddodd gronfa i Brifysgol Bangor i wyddonwyr a dyfeiswyr ifanc, a bu’n gadeirydd Canolfan Arloesi Busnes Eryri. Yn 1997 fe’i derbyniwyd i’r Orsedd.

Bu farw yn 2013. Mae gardd goffa yn Llangefni yn ei gofio fel dyfeisiwr yr anadliedydd, dadorchuddiwyd plac yng ngorsaf heddlu Llangefni, ac mae Plac Glas yn nodi ei ffatri gyntaf yng Nghaerdydd.

Ffynonellau a darllen pellach

Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf