Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1823–1913
Fe’i ganed ger Brynbuga; darganfu esblygiad drwy ddethol naturiol ar ei ben ei hun a’i gyhoeddi ar y cyd â Darwin.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ganed Alfred Russel Wallace yn Llanbadog, ger Brynbuga, a dysgodd garu byd natur ym mryniau a chymoedd Cymru. Yng nghoedwigoedd Ynysfor Malay daeth o hyd, ar ei ben ei hun, i ddamcaniaeth esblygiad drwy ddethol naturiol, a darllenwyd ei bapur ochr yn ochr â phapur Charles Darwin yn Llundain yn 1858. Fe’i galwyd yn dad bioddaearyddiaeth, ac mae’r llinell sy’n rhannu anifeiliaid Asia oddi wrth rai Awstralia yn dal i ddwyn ei enw.FfynonellauWallace, Alfred Russel (1823 – 1913), naturalist and social reformer ↗Richard Elwyn Hughes, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga; erbyn 1839 roedd ef a’i frawd William yn tirfesur yn Sir Faesyfed, o gwmpas Rhaeadr, ac yn 1841 symudasant i Gastell-nedd; yno dechreuodd ddysgu Cymraeg, gan fynychu oedfaon yn y capeli a lletya gyda theuluoedd Cymraeg; yng Nghastell-nedd y dechreuodd ei ddiddordeb mewn byd natur: astudiodd fotaneg, bu’n gyd-guradur yr amgueddfa leol a darlithiodd ar ffiseg yn Sefydliad y Gweithwyr; yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd; yn 1848 aeth i Dde America gyda Henry Walter Bates am bedair blynedd; o 1854 hyd 1862 bu yn Ynysfor Malay, lle lluniodd ei ddamcaniaeth esblygiad, yn annibynnol ar Darwin; cyflwynwyd y ddau fersiwn gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858; enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo, ac mae Llinell Wallace yn gofnod parhaol o’r gwaith hwnnw; ysgrifennodd 22 o lyfrau a dros 700 o gyhoeddiadau eraill; fe’i hetholwyd yn FRS yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910; yn My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith a’r diwylliant Cymraeg, dyfynnodd y Beibl Cymraeg o’i gof, cefnogodd Ymreolaeth i Gymru a ffafriai ddysgu gwyddoniaeth drwy’r Gymraeg; wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, Castell-nedd, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’; bu farw ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone, Dorset, a galwodd y cylchgrawn Nature ef yn un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.Alfred Russel Wallace ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 8 Ionawr 1823 yn Llanbadog, Sir Fynwy; bu’n dirfesurydd yng ngorllewin Lloegr a Chymru o 1840 hyd 1843; yng Nghastell-nedd, gyda’i frawd John, rhedai fusnes adeiladu a thirfesur a chynlluniodd Sefydliad y Gweithwyr; aeth i’r Amason yn 1848 gyda Henry Walter Bates am tua phedair blynedd, ac i Ynysfor Malay o 1854 hyd 1862, lle tynnodd Linell Wallace; derbyniodd Darwin ei ysgrif o Ternate ar 18 Mehefin 1858, a darllenwyd hi yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858 gyda darnau gan Darwin; cyflwynwyd The Malay Archipelago (1869) i Darwin; fe’i gelwir yn dad bioddaearyddiaeth; bu farw ar 7 Tachwedd 1913, yn 90 oed, yn Broadstone, a gosodwyd medaliwn yn Abaty Westminster yn 1915.Alfred Russel Wallace ↗Wicipedia CymraegAlfred Russel Wallace (8 Ionawr 1823 – 7 Tachwedd 1913), naturiaethwr, daearyddwr a biolegydd, a aned yn Llanbadog ger Brynbuga, Mynwy; datblygodd y cysyniad o esblygiad o flaen, neu ar yr un pryd â, Charles Darwin; dechreuodd ei waith ar afon Amazon gyda Henry Walter Bates; teithiodd wedyn i Ynysfor Malay, lle disgrifiodd yr hyn a elwir bellach yn Llinell Wallace, dosraniad pwysig rhwng Indonesia ac Awstralia; adnabyddir ef fel ‘tad bioddaearyddiaeth’; ar un o’i luniau ysgrifennodd yn Gymraeg ‘Merch Gymraeg yn cario dwfr’; bu’n syrfëwr yng Nghymru gan amlaf hyd 1843, gan ymsefydlu yng Nghastell-nedd; mae ganddo sylwadau helaeth am y Cymry Cymraeg o gwmpas Castell-nedd yn ei hunangofiant My Life; roedd yn gefnogol i hawliau menywod; bu farw yn 90 oed.
| Ganed | 8 Ionawr 1823, Llanbadog, ger Brynbuga |
|---|---|
| Blynyddoedd yng Nghymru | Tirfesurydd yn Sir Faesyfed ac yng Nghastell-nedd, 1839–1848 |
| Teithiau | Yr Amason, 1848–1852; Ynysfor Malay, 1854–1862 |
| Yn enwog am | Esblygiad drwy ddethol naturiol; Llinell Wallace |
| Anrhydeddau | Cymrawd y Gymdeithas Frenhinol, 1893; yr Urdd Teilyngdod, 1910 |
| Bu farw | 7 Tachwedd 1913, Broadstone, Dorset |
Ganed Wallace ar 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga. Yn ŵr ifanc aeth i weithio gyda’i frawd hŷn William, tirfesurydd, ac erbyn 1839 roedd y ddau’n mapio cefn gwlad Sir Faesyfed o gwmpas Rhaeadr. Yn 1841 symudasant i Gastell-nedd ym Morgannwg.FfynhonnellWallace, Alfred Russel (1823 – 1913), naturalist and social reformer ↗Richard Elwyn Hughes, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga; erbyn 1839 roedd ef a’i frawd William yn tirfesur yn Sir Faesyfed, o gwmpas Rhaeadr, ac yn 1841 symudasant i Gastell-nedd; yno dechreuodd ddysgu Cymraeg, gan fynychu oedfaon yn y capeli a lletya gyda theuluoedd Cymraeg; yng Nghastell-nedd y dechreuodd ei ddiddordeb mewn byd natur: astudiodd fotaneg, bu’n gyd-guradur yr amgueddfa leol a darlithiodd ar ffiseg yn Sefydliad y Gweithwyr; yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd; yn 1848 aeth i Dde America gyda Henry Walter Bates am bedair blynedd; o 1854 hyd 1862 bu yn Ynysfor Malay, lle lluniodd ei ddamcaniaeth esblygiad, yn annibynnol ar Darwin; cyflwynwyd y ddau fersiwn gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858; enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo, ac mae Llinell Wallace yn gofnod parhaol o’r gwaith hwnnw; ysgrifennodd 22 o lyfrau a dros 700 o gyhoeddiadau eraill; fe’i hetholwyd yn FRS yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910; yn My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith a’r diwylliant Cymraeg, dyfynnodd y Beibl Cymraeg o’i gof, cefnogodd Ymreolaeth i Gymru a ffafriai ddysgu gwyddoniaeth drwy’r Gymraeg; wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, Castell-nedd, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’; bu farw ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone, Dorset, a galwodd y cylchgrawn Nature ef yn un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.
Yn y blynyddoedd hyn dechreuodd ddysgu Cymraeg. Âi i oedfaon yn y capeli a lletyai gyda theuluoedd Cymraeg, yn eu plith y teulu ym Mryn Coch ger Castell-nedd. Ar un o’i luniau ysgrifennodd yn Gymraeg: ‘Merch Gymraeg yn cario dwfr’.FfynonellauWallace, Alfred Russel (1823 – 1913), naturalist and social reformer ↗Richard Elwyn Hughes, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga; erbyn 1839 roedd ef a’i frawd William yn tirfesur yn Sir Faesyfed, o gwmpas Rhaeadr, ac yn 1841 symudasant i Gastell-nedd; yno dechreuodd ddysgu Cymraeg, gan fynychu oedfaon yn y capeli a lletya gyda theuluoedd Cymraeg; yng Nghastell-nedd y dechreuodd ei ddiddordeb mewn byd natur: astudiodd fotaneg, bu’n gyd-guradur yr amgueddfa leol a darlithiodd ar ffiseg yn Sefydliad y Gweithwyr; yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd; yn 1848 aeth i Dde America gyda Henry Walter Bates am bedair blynedd; o 1854 hyd 1862 bu yn Ynysfor Malay, lle lluniodd ei ddamcaniaeth esblygiad, yn annibynnol ar Darwin; cyflwynwyd y ddau fersiwn gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858; enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo, ac mae Llinell Wallace yn gofnod parhaol o’r gwaith hwnnw; ysgrifennodd 22 o lyfrau a dros 700 o gyhoeddiadau eraill; fe’i hetholwyd yn FRS yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910; yn My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith a’r diwylliant Cymraeg, dyfynnodd y Beibl Cymraeg o’i gof, cefnogodd Ymreolaeth i Gymru a ffafriai ddysgu gwyddoniaeth drwy’r Gymraeg; wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, Castell-nedd, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’; bu farw ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone, Dorset, a galwodd y cylchgrawn Nature ef yn un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.Alfred Russel Wallace ↗Wicipedia CymraegAlfred Russel Wallace (8 Ionawr 1823 – 7 Tachwedd 1913), naturiaethwr, daearyddwr a biolegydd, a aned yn Llanbadog ger Brynbuga, Mynwy; datblygodd y cysyniad o esblygiad o flaen, neu ar yr un pryd â, Charles Darwin; dechreuodd ei waith ar afon Amazon gyda Henry Walter Bates; teithiodd wedyn i Ynysfor Malay, lle disgrifiodd yr hyn a elwir bellach yn Llinell Wallace, dosraniad pwysig rhwng Indonesia ac Awstralia; adnabyddir ef fel ‘tad bioddaearyddiaeth’; ar un o’i luniau ysgrifennodd yn Gymraeg ‘Merch Gymraeg yn cario dwfr’; bu’n syrfëwr yng Nghymru gan amlaf hyd 1843, gan ymsefydlu yng Nghastell-nedd; mae ganddo sylwadau helaeth am y Cymry Cymraeg o gwmpas Castell-nedd yn ei hunangofiant My Life; roedd yn gefnogol i hawliau menywod; bu farw yn 90 oed.
Yng Nghastell-nedd y gafaelodd ei gariad at fyd natur. Astudiodd fotaneg, daeth yn gyd-guradur amgueddfa’r dref a darlithiodd ar wyddoniaeth yn Sefydliad newydd y Gweithwyr, adeilad a gynlluniwyd ganddo ef a’i frawd John. Yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd.FfynonellauWallace, Alfred Russel (1823 – 1913), naturalist and social reformer ↗Richard Elwyn Hughes, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga; erbyn 1839 roedd ef a’i frawd William yn tirfesur yn Sir Faesyfed, o gwmpas Rhaeadr, ac yn 1841 symudasant i Gastell-nedd; yno dechreuodd ddysgu Cymraeg, gan fynychu oedfaon yn y capeli a lletya gyda theuluoedd Cymraeg; yng Nghastell-nedd y dechreuodd ei ddiddordeb mewn byd natur: astudiodd fotaneg, bu’n gyd-guradur yr amgueddfa leol a darlithiodd ar ffiseg yn Sefydliad y Gweithwyr; yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd; yn 1848 aeth i Dde America gyda Henry Walter Bates am bedair blynedd; o 1854 hyd 1862 bu yn Ynysfor Malay, lle lluniodd ei ddamcaniaeth esblygiad, yn annibynnol ar Darwin; cyflwynwyd y ddau fersiwn gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858; enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo, ac mae Llinell Wallace yn gofnod parhaol o’r gwaith hwnnw; ysgrifennodd 22 o lyfrau a dros 700 o gyhoeddiadau eraill; fe’i hetholwyd yn FRS yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910; yn My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith a’r diwylliant Cymraeg, dyfynnodd y Beibl Cymraeg o’i gof, cefnogodd Ymreolaeth i Gymru a ffafriai ddysgu gwyddoniaeth drwy’r Gymraeg; wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, Castell-nedd, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’; bu farw ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone, Dorset, a galwodd y cylchgrawn Nature ef yn un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.Alfred Russel Wallace ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 8 Ionawr 1823 yn Llanbadog, Sir Fynwy; bu’n dirfesurydd yng ngorllewin Lloegr a Chymru o 1840 hyd 1843; yng Nghastell-nedd, gyda’i frawd John, rhedai fusnes adeiladu a thirfesur a chynlluniodd Sefydliad y Gweithwyr; aeth i’r Amason yn 1848 gyda Henry Walter Bates am tua phedair blynedd, ac i Ynysfor Malay o 1854 hyd 1862, lle tynnodd Linell Wallace; derbyniodd Darwin ei ysgrif o Ternate ar 18 Mehefin 1858, a darllenwyd hi yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858 gyda darnau gan Darwin; cyflwynwyd The Malay Archipelago (1869) i Darwin; fe’i gelwir yn dad bioddaearyddiaeth; bu farw ar 7 Tachwedd 1913, yn 90 oed, yn Broadstone, a gosodwyd medaliwn yn Abaty Westminster yn 1915.
Yn 1848 hwyliodd i Brasil gyda’i gyfaill Henry Walter Bates, a threuliodd bedair blynedd ar yr Amason a’r Rio Negro. O 1854 hyd 1862 teithiodd drwy Ynysfor Malay, yn casglu ac yn astudio anifeiliaid ynys ar ôl ynys.FfynonellauWallace, Alfred Russel (1823 – 1913), naturalist and social reformer ↗Richard Elwyn Hughes, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga; erbyn 1839 roedd ef a’i frawd William yn tirfesur yn Sir Faesyfed, o gwmpas Rhaeadr, ac yn 1841 symudasant i Gastell-nedd; yno dechreuodd ddysgu Cymraeg, gan fynychu oedfaon yn y capeli a lletya gyda theuluoedd Cymraeg; yng Nghastell-nedd y dechreuodd ei ddiddordeb mewn byd natur: astudiodd fotaneg, bu’n gyd-guradur yr amgueddfa leol a darlithiodd ar ffiseg yn Sefydliad y Gweithwyr; yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd; yn 1848 aeth i Dde America gyda Henry Walter Bates am bedair blynedd; o 1854 hyd 1862 bu yn Ynysfor Malay, lle lluniodd ei ddamcaniaeth esblygiad, yn annibynnol ar Darwin; cyflwynwyd y ddau fersiwn gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858; enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo, ac mae Llinell Wallace yn gofnod parhaol o’r gwaith hwnnw; ysgrifennodd 22 o lyfrau a dros 700 o gyhoeddiadau eraill; fe’i hetholwyd yn FRS yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910; yn My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith a’r diwylliant Cymraeg, dyfynnodd y Beibl Cymraeg o’i gof, cefnogodd Ymreolaeth i Gymru a ffafriai ddysgu gwyddoniaeth drwy’r Gymraeg; wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, Castell-nedd, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’; bu farw ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone, Dorset, a galwodd y cylchgrawn Nature ef yn un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.Alfred Russel Wallace ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 8 Ionawr 1823 yn Llanbadog, Sir Fynwy; bu’n dirfesurydd yng ngorllewin Lloegr a Chymru o 1840 hyd 1843; yng Nghastell-nedd, gyda’i frawd John, rhedai fusnes adeiladu a thirfesur a chynlluniodd Sefydliad y Gweithwyr; aeth i’r Amason yn 1848 gyda Henry Walter Bates am tua phedair blynedd, ac i Ynysfor Malay o 1854 hyd 1862, lle tynnodd Linell Wallace; derbyniodd Darwin ei ysgrif o Ternate ar 18 Mehefin 1858, a darllenwyd hi yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858 gyda darnau gan Darwin; cyflwynwyd The Malay Archipelago (1869) i Darwin; fe’i gelwir yn dad bioddaearyddiaeth; bu farw ar 7 Tachwedd 1913, yn 90 oed, yn Broadstone, a gosodwyd medaliwn yn Abaty Westminster yn 1915.Alfred Russel Wallace ↗Wicipedia CymraegAlfred Russel Wallace (8 Ionawr 1823 – 7 Tachwedd 1913), naturiaethwr, daearyddwr a biolegydd, a aned yn Llanbadog ger Brynbuga, Mynwy; datblygodd y cysyniad o esblygiad o flaen, neu ar yr un pryd â, Charles Darwin; dechreuodd ei waith ar afon Amazon gyda Henry Walter Bates; teithiodd wedyn i Ynysfor Malay, lle disgrifiodd yr hyn a elwir bellach yn Llinell Wallace, dosraniad pwysig rhwng Indonesia ac Awstralia; adnabyddir ef fel ‘tad bioddaearyddiaeth’; ar un o’i luniau ysgrifennodd yn Gymraeg ‘Merch Gymraeg yn cario dwfr’; bu’n syrfëwr yng Nghymru gan amlaf hyd 1843, gan ymsefydlu yng Nghastell-nedd; mae ganddo sylwadau helaeth am y Cymry Cymraeg o gwmpas Castell-nedd yn ei hunangofiant My Life; roedd yn gefnogol i hawliau menywod; bu farw yn 90 oed.
Yno y gweithiodd allan ddamcaniaeth esblygiad drwy ddethol naturiol, yn annibynnol ar Charles Darwin. Anfonodd ei ysgrif at Darwin, ac ar 1 Gorffennaf 1858 darllenwyd y ddau bapur gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd yn Llundain.FfynonellauWallace, Alfred Russel (1823 – 1913), naturalist and social reformer ↗Richard Elwyn Hughes, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga; erbyn 1839 roedd ef a’i frawd William yn tirfesur yn Sir Faesyfed, o gwmpas Rhaeadr, ac yn 1841 symudasant i Gastell-nedd; yno dechreuodd ddysgu Cymraeg, gan fynychu oedfaon yn y capeli a lletya gyda theuluoedd Cymraeg; yng Nghastell-nedd y dechreuodd ei ddiddordeb mewn byd natur: astudiodd fotaneg, bu’n gyd-guradur yr amgueddfa leol a darlithiodd ar ffiseg yn Sefydliad y Gweithwyr; yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd; yn 1848 aeth i Dde America gyda Henry Walter Bates am bedair blynedd; o 1854 hyd 1862 bu yn Ynysfor Malay, lle lluniodd ei ddamcaniaeth esblygiad, yn annibynnol ar Darwin; cyflwynwyd y ddau fersiwn gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858; enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo, ac mae Llinell Wallace yn gofnod parhaol o’r gwaith hwnnw; ysgrifennodd 22 o lyfrau a dros 700 o gyhoeddiadau eraill; fe’i hetholwyd yn FRS yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910; yn My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith a’r diwylliant Cymraeg, dyfynnodd y Beibl Cymraeg o’i gof, cefnogodd Ymreolaeth i Gymru a ffafriai ddysgu gwyddoniaeth drwy’r Gymraeg; wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, Castell-nedd, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’; bu farw ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone, Dorset, a galwodd y cylchgrawn Nature ef yn un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.Alfred Russel Wallace ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 8 Ionawr 1823 yn Llanbadog, Sir Fynwy; bu’n dirfesurydd yng ngorllewin Lloegr a Chymru o 1840 hyd 1843; yng Nghastell-nedd, gyda’i frawd John, rhedai fusnes adeiladu a thirfesur a chynlluniodd Sefydliad y Gweithwyr; aeth i’r Amason yn 1848 gyda Henry Walter Bates am tua phedair blynedd, ac i Ynysfor Malay o 1854 hyd 1862, lle tynnodd Linell Wallace; derbyniodd Darwin ei ysgrif o Ternate ar 18 Mehefin 1858, a darllenwyd hi yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858 gyda darnau gan Darwin; cyflwynwyd The Malay Archipelago (1869) i Darwin; fe’i gelwir yn dad bioddaearyddiaeth; bu farw ar 7 Tachwedd 1913, yn 90 oed, yn Broadstone, a gosodwyd medaliwn yn Abaty Westminster yn 1915.
Ymhlith yr ynysoedd gwelodd mai anifeiliaid o fath Asia oedd yn y gorllewin, ac anifeiliaid o fath Awstralia yn y dwyrain. Gelwir y llinell a dynnodd rhyngddynt yn Llinell Wallace hyd heddiw. Enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo.FfynonellauWallace, Alfred Russel (1823 – 1913), naturalist and social reformer ↗Richard Elwyn Hughes, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga; erbyn 1839 roedd ef a’i frawd William yn tirfesur yn Sir Faesyfed, o gwmpas Rhaeadr, ac yn 1841 symudasant i Gastell-nedd; yno dechreuodd ddysgu Cymraeg, gan fynychu oedfaon yn y capeli a lletya gyda theuluoedd Cymraeg; yng Nghastell-nedd y dechreuodd ei ddiddordeb mewn byd natur: astudiodd fotaneg, bu’n gyd-guradur yr amgueddfa leol a darlithiodd ar ffiseg yn Sefydliad y Gweithwyr; yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd; yn 1848 aeth i Dde America gyda Henry Walter Bates am bedair blynedd; o 1854 hyd 1862 bu yn Ynysfor Malay, lle lluniodd ei ddamcaniaeth esblygiad, yn annibynnol ar Darwin; cyflwynwyd y ddau fersiwn gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858; enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo, ac mae Llinell Wallace yn gofnod parhaol o’r gwaith hwnnw; ysgrifennodd 22 o lyfrau a dros 700 o gyhoeddiadau eraill; fe’i hetholwyd yn FRS yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910; yn My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith a’r diwylliant Cymraeg, dyfynnodd y Beibl Cymraeg o’i gof, cefnogodd Ymreolaeth i Gymru a ffafriai ddysgu gwyddoniaeth drwy’r Gymraeg; wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, Castell-nedd, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’; bu farw ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone, Dorset, a galwodd y cylchgrawn Nature ef yn un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.Alfred Russel Wallace ↗Wicipedia CymraegAlfred Russel Wallace (8 Ionawr 1823 – 7 Tachwedd 1913), naturiaethwr, daearyddwr a biolegydd, a aned yn Llanbadog ger Brynbuga, Mynwy; datblygodd y cysyniad o esblygiad o flaen, neu ar yr un pryd â, Charles Darwin; dechreuodd ei waith ar afon Amazon gyda Henry Walter Bates; teithiodd wedyn i Ynysfor Malay, lle disgrifiodd yr hyn a elwir bellach yn Llinell Wallace, dosraniad pwysig rhwng Indonesia ac Awstralia; adnabyddir ef fel ‘tad bioddaearyddiaeth’; ar un o’i luniau ysgrifennodd yn Gymraeg ‘Merch Gymraeg yn cario dwfr’; bu’n syrfëwr yng Nghymru gan amlaf hyd 1843, gan ymsefydlu yng Nghastell-nedd; mae ganddo sylwadau helaeth am y Cymry Cymraeg o gwmpas Castell-nedd yn ei hunangofiant My Life; roedd yn gefnogol i hawliau menywod; bu farw yn 90 oed.Alfred Russel Wallace ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 8 Ionawr 1823 yn Llanbadog, Sir Fynwy; bu’n dirfesurydd yng ngorllewin Lloegr a Chymru o 1840 hyd 1843; yng Nghastell-nedd, gyda’i frawd John, rhedai fusnes adeiladu a thirfesur a chynlluniodd Sefydliad y Gweithwyr; aeth i’r Amason yn 1848 gyda Henry Walter Bates am tua phedair blynedd, ac i Ynysfor Malay o 1854 hyd 1862, lle tynnodd Linell Wallace; derbyniodd Darwin ei ysgrif o Ternate ar 18 Mehefin 1858, a darllenwyd hi yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858 gyda darnau gan Darwin; cyflwynwyd The Malay Archipelago (1869) i Darwin; fe’i gelwir yn dad bioddaearyddiaeth; bu farw ar 7 Tachwedd 1913, yn 90 oed, yn Broadstone, a gosodwyd medaliwn yn Abaty Westminster yn 1915.
Roedd yn awdur diflino, gyda 22 o lyfrau a thros 700 o gyhoeddiadau eraill i’w enw. Fe’i hetholwyd yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910.FfynhonnellWallace, Alfred Russel (1823 – 1913), naturalist and social reformer ↗Richard Elwyn Hughes, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga; erbyn 1839 roedd ef a’i frawd William yn tirfesur yn Sir Faesyfed, o gwmpas Rhaeadr, ac yn 1841 symudasant i Gastell-nedd; yno dechreuodd ddysgu Cymraeg, gan fynychu oedfaon yn y capeli a lletya gyda theuluoedd Cymraeg; yng Nghastell-nedd y dechreuodd ei ddiddordeb mewn byd natur: astudiodd fotaneg, bu’n gyd-guradur yr amgueddfa leol a darlithiodd ar ffiseg yn Sefydliad y Gweithwyr; yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd; yn 1848 aeth i Dde America gyda Henry Walter Bates am bedair blynedd; o 1854 hyd 1862 bu yn Ynysfor Malay, lle lluniodd ei ddamcaniaeth esblygiad, yn annibynnol ar Darwin; cyflwynwyd y ddau fersiwn gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858; enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo, ac mae Llinell Wallace yn gofnod parhaol o’r gwaith hwnnw; ysgrifennodd 22 o lyfrau a dros 700 o gyhoeddiadau eraill; fe’i hetholwyd yn FRS yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910; yn My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith a’r diwylliant Cymraeg, dyfynnodd y Beibl Cymraeg o’i gof, cefnogodd Ymreolaeth i Gymru a ffafriai ddysgu gwyddoniaeth drwy’r Gymraeg; wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, Castell-nedd, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’; bu farw ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone, Dorset, a galwodd y cylchgrawn Nature ef yn un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.
Yn ei hunangofiant My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith Gymraeg a’i diwylliant, a dyfynnodd o’i gof ddarnau hir o’r Beibl Cymraeg. Cefnogai Ymreolaeth i Gymru a mynnai y dylid dysgu gwyddoniaeth drwy gyfrwng y Gymraeg.FfynonellauWallace, Alfred Russel (1823 – 1913), naturalist and social reformer ↗Richard Elwyn Hughes, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga; erbyn 1839 roedd ef a’i frawd William yn tirfesur yn Sir Faesyfed, o gwmpas Rhaeadr, ac yn 1841 symudasant i Gastell-nedd; yno dechreuodd ddysgu Cymraeg, gan fynychu oedfaon yn y capeli a lletya gyda theuluoedd Cymraeg; yng Nghastell-nedd y dechreuodd ei ddiddordeb mewn byd natur: astudiodd fotaneg, bu’n gyd-guradur yr amgueddfa leol a darlithiodd ar ffiseg yn Sefydliad y Gweithwyr; yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd; yn 1848 aeth i Dde America gyda Henry Walter Bates am bedair blynedd; o 1854 hyd 1862 bu yn Ynysfor Malay, lle lluniodd ei ddamcaniaeth esblygiad, yn annibynnol ar Darwin; cyflwynwyd y ddau fersiwn gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858; enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo, ac mae Llinell Wallace yn gofnod parhaol o’r gwaith hwnnw; ysgrifennodd 22 o lyfrau a dros 700 o gyhoeddiadau eraill; fe’i hetholwyd yn FRS yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910; yn My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith a’r diwylliant Cymraeg, dyfynnodd y Beibl Cymraeg o’i gof, cefnogodd Ymreolaeth i Gymru a ffafriai ddysgu gwyddoniaeth drwy’r Gymraeg; wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, Castell-nedd, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’; bu farw ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone, Dorset, a galwodd y cylchgrawn Nature ef yn un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.Alfred Russel Wallace ↗Wicipedia CymraegAlfred Russel Wallace (8 Ionawr 1823 – 7 Tachwedd 1913), naturiaethwr, daearyddwr a biolegydd, a aned yn Llanbadog ger Brynbuga, Mynwy; datblygodd y cysyniad o esblygiad o flaen, neu ar yr un pryd â, Charles Darwin; dechreuodd ei waith ar afon Amazon gyda Henry Walter Bates; teithiodd wedyn i Ynysfor Malay, lle disgrifiodd yr hyn a elwir bellach yn Llinell Wallace, dosraniad pwysig rhwng Indonesia ac Awstralia; adnabyddir ef fel ‘tad bioddaearyddiaeth’; ar un o’i luniau ysgrifennodd yn Gymraeg ‘Merch Gymraeg yn cario dwfr’; bu’n syrfëwr yng Nghymru gan amlaf hyd 1843, gan ymsefydlu yng Nghastell-nedd; mae ganddo sylwadau helaeth am y Cymry Cymraeg o gwmpas Castell-nedd yn ei hunangofiant My Life; roedd yn gefnogol i hawliau menywod; bu farw yn 90 oed.
Ychydig wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’, y bwydydd Cymreig a gofiai, gan obeithio y byddent yn adfer ei iechyd.FfynhonnellWallace, Alfred Russel (1823 – 1913), naturalist and social reformer ↗Richard Elwyn Hughes, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga; erbyn 1839 roedd ef a’i frawd William yn tirfesur yn Sir Faesyfed, o gwmpas Rhaeadr, ac yn 1841 symudasant i Gastell-nedd; yno dechreuodd ddysgu Cymraeg, gan fynychu oedfaon yn y capeli a lletya gyda theuluoedd Cymraeg; yng Nghastell-nedd y dechreuodd ei ddiddordeb mewn byd natur: astudiodd fotaneg, bu’n gyd-guradur yr amgueddfa leol a darlithiodd ar ffiseg yn Sefydliad y Gweithwyr; yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd; yn 1848 aeth i Dde America gyda Henry Walter Bates am bedair blynedd; o 1854 hyd 1862 bu yn Ynysfor Malay, lle lluniodd ei ddamcaniaeth esblygiad, yn annibynnol ar Darwin; cyflwynwyd y ddau fersiwn gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858; enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo, ac mae Llinell Wallace yn gofnod parhaol o’r gwaith hwnnw; ysgrifennodd 22 o lyfrau a dros 700 o gyhoeddiadau eraill; fe’i hetholwyd yn FRS yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910; yn My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith a’r diwylliant Cymraeg, dyfynnodd y Beibl Cymraeg o’i gof, cefnogodd Ymreolaeth i Gymru a ffafriai ddysgu gwyddoniaeth drwy’r Gymraeg; wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, Castell-nedd, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’; bu farw ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone, Dorset, a galwodd y cylchgrawn Nature ef yn un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.
Bu farw Wallace ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone yn Dorset. Galarodd y cylchgrawn Nature am un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.FfynonellauWallace, Alfred Russel (1823 – 1913), naturalist and social reformer ↗Richard Elwyn Hughes, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga; erbyn 1839 roedd ef a’i frawd William yn tirfesur yn Sir Faesyfed, o gwmpas Rhaeadr, ac yn 1841 symudasant i Gastell-nedd; yno dechreuodd ddysgu Cymraeg, gan fynychu oedfaon yn y capeli a lletya gyda theuluoedd Cymraeg; yng Nghastell-nedd y dechreuodd ei ddiddordeb mewn byd natur: astudiodd fotaneg, bu’n gyd-guradur yr amgueddfa leol a darlithiodd ar ffiseg yn Sefydliad y Gweithwyr; yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd; yn 1848 aeth i Dde America gyda Henry Walter Bates am bedair blynedd; o 1854 hyd 1862 bu yn Ynysfor Malay, lle lluniodd ei ddamcaniaeth esblygiad, yn annibynnol ar Darwin; cyflwynwyd y ddau fersiwn gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858; enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo, ac mae Llinell Wallace yn gofnod parhaol o’r gwaith hwnnw; ysgrifennodd 22 o lyfrau a dros 700 o gyhoeddiadau eraill; fe’i hetholwyd yn FRS yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910; yn My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith a’r diwylliant Cymraeg, dyfynnodd y Beibl Cymraeg o’i gof, cefnogodd Ymreolaeth i Gymru a ffafriai ddysgu gwyddoniaeth drwy’r Gymraeg; wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, Castell-nedd, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’; bu farw ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone, Dorset, a galwodd y cylchgrawn Nature ef yn un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.Alfred Russel Wallace ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 8 Ionawr 1823 yn Llanbadog, Sir Fynwy; bu’n dirfesurydd yng ngorllewin Lloegr a Chymru o 1840 hyd 1843; yng Nghastell-nedd, gyda’i frawd John, rhedai fusnes adeiladu a thirfesur a chynlluniodd Sefydliad y Gweithwyr; aeth i’r Amason yn 1848 gyda Henry Walter Bates am tua phedair blynedd, ac i Ynysfor Malay o 1854 hyd 1862, lle tynnodd Linell Wallace; derbyniodd Darwin ei ysgrif o Ternate ar 18 Mehefin 1858, a darllenwyd hi yn y Gymdeithas Linneaidd ar 1 Gorffennaf 1858 gyda darnau gan Darwin; cyflwynwyd The Malay Archipelago (1869) i Darwin; fe’i gelwir yn dad bioddaearyddiaeth; bu farw ar 7 Tachwedd 1913, yn 90 oed, yn Broadstone, a gosodwyd medaliwn yn Abaty Westminster yn 1915.
Darllenir damcaniaeth esblygiad drwy ddetholiad naturiol Alfred Russel Wallace, a aned ym Mrynbuga, yn Llundain ochr yn ochr â damcaniaeth Darwin. Daeth iddi ar ei ben ei hun, ar ynys bell yn y Moluccas.
Detholiad naturiolMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Yr hafalnod, y gell danwydd, y meicroffon a’r rhyngrwyd.
1/10Robert Recorde c. 1512–1558SG
2/10Syr William Grove 1811–1896AW
3/10Alfred Russel Wallace 1823–1913DH
4/10David Edward Hughes 1831–1900SP
5/10Syr William Preece 1834–1913DD
6/10Donald Davies 1924–2000BJ
7/10Brian Josephson born 1940SG
8/10Syr Clive Granger 1934–2009SE
9/10Syr Martin Evans b. 1941TJ
10/10Tom Parry Jones 1935–2013Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf