Hanes Cymru / Seintiau Cymru

tua 450–600

Saint dros y môr

Llydaw, Cernyw, Iwerddon a’r Hen Ogledd: y saint a gariodd ffydd y Brythoniaid dros y môr.

Llun: Paentiad o Sant Illtud (Saint Ildut) ymhlith seintiau Llydaw yn Eglwys Gadeiriol Rennes · GO69, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn y bumed a’r chweched ganrif roedd y môr gorllewinol yn briffordd, a hwyliodd seintiau Cymru arno. Llydaw sydd yn y ddyled fwyaf iddynt. Yn ôl traddodiad Llydaw, o Saith Sant Sylfaen Llydaw, yr ymwelir â’u creirfeydd ar bererindod fawr y Tro Breizh, daeth y rhan fwyaf o Brydain, a sawl un o Gymru ei hun: Samson o Dol, Pol Aurelian, Tudwal, Briog a Malo, gyda Phadarn yng Ngwened.

Mae gan Gernyw Bedrog a Charannog, mae gan yr Alban Gyndeyrn, ac mae gan Iwerddon Badrig, a ysgrifennodd yn ei eiriau ei hun mai ym Mhrydain yr oedd ei gartref. Tyfodd yr iaith a siaredir gan y Llydawiaid heddiw o leferydd y gwladychwyr hyn, a hi, gyda’r Gernyweg, yw perthynas agosaf y Gymraeg o hyd.

Y saint

  1. Padrig Sant

    Dydd gŵyl 17 Mawrth

    Nawddsant Iwerddon. Yn ei Gyffes ei hun mae’n ysgrifennu ei fod yn Frython, yn fab i ddiacon, a’i gipio o fferm ei dad gan ysbeilwyr yn un ar bymtheg oed. Mae rhai yng Nghymru yn dal mai ym Manwen ym mlaen cwm Dulais yr oedd ei gartref. Medd Buchedd Dewi i angel ddangos glyn Rhosyn i Badrig ond dweud wrtho ei fod wedi’i gadw i un nas ganwyd eto, ac o’r pentir dangoswyd iddo Iwerddon gyfan, y wlad a fyddai’n eiddo iddo.

    BanwenLlanbadrig
    Padrig Sant
  2. Sant Samson

    Dydd gŵyl 28 Gorffennaf

    Fe’i ganwyd yn Nyfed, medd ei Fuchedd, i Amon o Ddyfed ac Anna o Went. Bu’n ddisgybl i Illtud, yna’n abad Ynys Bŷr, cyn hwylio i Gernyw a Llydaw, lle sefydlodd Dol. Llofnododd weithredoedd Cyngor Paris yn 557. Ei Fuchedd ef, a ysgrifennwyd o fewn canrif neu ddwy i’w farw, yw’r Fuchedd hynaf o unrhyw sant o Brydain.

    Llanilltud FawrYnys BŷrDol
  3. Sant Pol Aurelian

    Dydd gŵyl 12 Mawrth

    Fe’i ganwyd ym Mhenychen ym Morgannwg, medd ei Fuchedd, a bu’n ddisgybl i Illtud ochr yn ochr â Dewi a Samson. Hwyliodd i Lydaw a sefydlu eglwys Kastell-Paol, sy’n dwyn ei enw o hyd.

    Llanilltud FawrKastell-Paol
    Sant Pol Aurelian
  4. Sant Tudwal

    Sant a fu’n byw ar yr ynysoedd ger Abersoch sy’n dwyn ei enw o hyd, Ynysoedd Tudwal, cyn croesi i Lydaw i sefydlu Landreger. Mae’n un o Saith Sant Sylfaen Llydaw.

    Ynysoedd TudwalLandreger
    Sant Tudwal
  5. Sant Briog

    Dydd gŵyl 1 Mai

    Medd ei Fuchedd Lydewig iddo gael ei eni yng Ngheredigion a’i hyfforddi gan Garmon. Sefydlodd y fynachlog a ddaeth yn ddinas Sant-Brieg, ac yng Nghymru cofir amdano yn Llandyfriog ger Teifi.

    LlandyfriogSant-Brieg
    Sant Briog
  6. Sant Malo

    Dydd gŵyl 15 Tachwedd

    Yn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganwyd yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan. Croesodd i Lydaw a rhoi ei enw i borthladd caerog Sant-Maloù.

    LlancarfanSant-Maloù
    Sant Malo
  7. Sant Pedrog

    Dydd gŵyl 4 Mehefin

    Tywysog o dŷ brenhinol Cymreig, medd ei Fuchedd, a astudiodd yn Iwerddon ac yna gwneud Cernyw yn gartref. Ei eiddo ef oedd Lannwedhenek a Bosvenegh, ac mae’n un o nawddseintiau Cernyw. Yng Nghymru cofir amdano yn Llanbedrog yn Llŷn ac yn Sain Pedrog yn Sir Benfro.

    LlanbedrogSain PedrogLannwedhenekBosvenegh
    Sant Pedrog
  8. Sant Gildas

    Dydd gŵyl 29 Ionawr

    Brython o’r Hen Ogledd a disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr. Tua 540 ysgrifennodd Ddinistr Prydain, yr hanes hynaf am Brydain gan Frython sydd wedi goroesi. Medd y traddodiad iddo fyw’n feudwy ar ynys ym Môr Hafren cyn sefydlu mynachlog Rhuys yn Llydaw.

Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.

Eu llannau ar y map

BAE CEREDIGIONMÔR HAFRENTyddewi: Saint DavidLlanddewi Brefi: Saint DavidHenfynyw: Saint DavidLlanddewi Aber-arth: Saint DavidLlanddewi Felffre: Saint DavidLlanddewi Ystradenni: Saint DavidLlanddewi Nant Hodni: Saint DavidLlanddewi Rhydderch: Saint DavidCapel Non: Saint NonLlan-non (Ceredigion): Saint NonLlannon (Sir Gâr): Saint NonNanhyfer: Saint BrynachCarn Ingli: Saint BrynachLlanfrynach: Saint BrynachLlandudoch: Saint DogmaelCapel Gofan: Saint GovanLlandeilo: Saint TeiloLlandaf: Saint Teilo, Saint Euddogwy, Saint DyfrigPenalun: Saint TeiloLlandeilo Tal-y-bont: Saint TeiloLlandeilo Ferwallt: Saint TeiloLlandeilo Graban: Saint TeiloLlandeilo Bertholau: Saint TeiloLlandeilo Gresynni: Saint TeiloPumsaint: The Five SaintsLlanpumsaint: The Five SaintsLlangeitho: The Five SaintsLlanelli: Saint ElliLlangynydd: Saint CennyddLlansteffan: Saint YstyffanLlanbadarn Fawr (Ceredigion): Saint PadarnLlanbadarn Fawr (Maesyfed): Saint PadarnLlanbadarn Fynydd: Saint PadarnLlangrannog: Saint CarannogLlandysul: Saint TysulLlanwenog: Saint GwenogLlanrhystud: Saint RhystudBangor: Saint DeiniolLlanddeiniol: Saint DeiniolLlanuwchllyn: Saint DeiniolPenarlâg: Saint DeiniolClynnog Fawr: Saint BeunoPistyll: Saint BeunoAberffraw: Saint BeunoLlanycil: Saint BeunoAberriw: Saint BeunoCaergybi: Saint CybiLlangybi (Eifionydd): Saint CybiLlangybi (Ceredigion): Saint CybiLlangybi (Gwent): Saint CybiPenmon: Saint SeiriolYnys Seiriol: Saint SeiriolTywyn: Saint CadfanYnys Enlli: Saint Cadfan, Saint DyfrigLlangadfan: Saint CadfanYnys Llanddwyn: Saint DwynwenLlaneilian: Saint EilianLlanelian-yn-Rhos: Saint EilianNant Peris: Saint PerisLlanberis: Saint PerisAberdaron: Saint HywynMaentwrog: Saint TwrogLlangadwaladr (Môn): Cadwaladr the BlessedLlangadwaladr (Trefesgob): Cadwaladr the BlessedLlanelwy: Saint Kentigern, Saint AsaphLlanasa: Saint AsaphTreffynnon: Saint WinefrideGwytherin: Saint WinefrideLlandudno: Saint TudnoLlandrillo-yn-Rhos: Saint TrilloLlandrillo (Edeirnion): Saint TrilloLlansanffraid Glan Conwy: Saint BrideLlanrhaeadr-yng-Nghinmeirch: Saint DyfnogLlandegla: Saint TeglaMeifod: Saint TysilioLlantysilio: Saint TysilioLlandysilio (Ynys Tysilio): Saint TysilioLlandysilio (Maldwyn): Saint TysilioPennant Melangell: Saint MelangellMaes Garmon: Saint GermanusLlanarmon Dyffryn Ceiriog: Saint GermanusLlanarmon-yn-Iâl: Saint GermanusLlanfechain: Saint GermanusLlanarmon (Gwrtheyrnion): Saint GermanusLlanrhaeadr-ym-Mochnant: Saint DogfanLlangollen: Saint CollenLlanymawddwy: Saint TydechoMallwyd: Saint TydechoCemais (Maldwyn): Saint TydechoLlangynllo: Saint CynlloLlanbister: Saint CynlloNantmel: Saint CynlloLlanidloes: Saint IdloesBangor Is-coed: Saint DunodMerthyr Cynog: Saint CynogDefynnog: Saint CynogYstradgynlais: Saint CynogPenderyn: Saint CynogY Slwch: Saint ElunedLlangynidr: Saint CynidrLlangasty Tal-y-llyn: Saint GastynSain Ffagan: Saints Fagan and DyfanMerthyr Dyfan: Saints Fagan and DyfanLlanilltud Faerdref: Saint IlltudLlanilltud Nedd: Saint IlltudLlanilltud Gŵyr: Saint IlltudBedd Illtud: Saint IlltudLlanelltud: Saint IlltudLlangatwg Nedd: Saint CadogTregatwg: Saint CadogLlangadog: Saint CadogLlangatwg (Crucywel): Saint CadogLlangatwg Feibion Afel: Saint CadogLlandogo: Saint EuddogwyMerthyr Tudful: Saint TydfilYnys y Barri: Saint BarucCasnewydd: Saint GwynllywCapel Gwladys: Saint GwladysCaer-went: Saint TathanSain Tathan: Saint TathanTyndyrn: Saint TewdrigMerthyr Tewdrig: Saint TewdrigLlanfaches: Saint MachesLlanilltud Fawr: Saint Illtud, Saint Samson, Saint Paul Aurelian, Saint GildasLlancarfan: Saint Cadog, Saint MaloBanwen: Saint PatrickLlanbadrig: Saint PatrickYnys Bŷr: Saint SamsonYnysoedd Tudwal: Saint TudwalLlandyfriog: Saint BriocLlanbedrog: Saint PetrocSain Pedrog: Saint Petroc

Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf