

tua 450–600
Saint dros y môr
Llydaw, Cernyw, Iwerddon a’r Hen Ogledd: y saint a gariodd ffydd y Brythoniaid dros y môr.
Llun: Paentiad o Sant Illtud (Saint Ildut) ymhlith seintiau Llydaw yn Eglwys Gadeiriol Rennes · GO69, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Yn y bumed a’r chweched ganrif roedd y môr gorllewinol yn briffordd, a hwyliodd seintiau Cymru arno. Llydaw sydd yn y ddyled fwyaf iddynt. Yn ôl traddodiad Llydaw, o Saith Sant Sylfaen Llydaw, yr ymwelir â’u creirfeydd ar bererindod fawr y Tro Breizh, daeth y rhan fwyaf o Brydain, a sawl un o Gymru ei hun: Samson o Dol, Pol Aurelian, Tudwal, Briog a Malo, gyda Phadarn yng Ngwened.
Mae gan Gernyw Bedrog a Charannog, mae gan yr Alban Gyndeyrn, ac mae gan Iwerddon Badrig, a ysgrifennodd yn ei eiriau ei hun mai ym Mhrydain yr oedd ei gartref. Tyfodd yr iaith a siaredir gan y Llydawiaid heddiw o leferydd y gwladychwyr hyn, a hi, gyda’r Gernyweg, yw perthynas agosaf y Gymraeg o hyd.
Y saint
Padrig Sant
Dydd gŵyl 17 Mawrth
Nawddsant Iwerddon. Yn ei Gyffes ei hun mae’n ysgrifennu ei fod yn Frython, yn fab i ddiacon, a’i gipio o fferm ei dad gan ysbeilwyr yn un ar bymtheg oed. Mae rhai yng Nghymru yn dal mai ym Manwen ym mlaen cwm Dulais yr oedd ei gartref. Medd Buchedd Dewi i angel ddangos glyn Rhosyn i Badrig ond dweud wrtho ei fod wedi’i gadw i un nas ganwyd eto, ac o’r pentir dangoswyd iddo Iwerddon gyfan, y wlad a fyddai’n eiddo iddo.
BanwenLlanbadrigPadrig SantSant Samson
Dydd gŵyl 28 Gorffennaf
Fe’i ganwyd yn Nyfed, medd ei Fuchedd, i Amon o Ddyfed ac Anna o Went. Bu’n ddisgybl i Illtud, yna’n abad Ynys Bŷr, cyn hwylio i Gernyw a Llydaw, lle sefydlodd Dol. Llofnododd weithredoedd Cyngor Paris yn 557. Ei Fuchedd ef, a ysgrifennwyd o fewn canrif neu ddwy i’w farw, yw’r Fuchedd hynaf o unrhyw sant o Brydain.
Sant Pol Aurelian
Dydd gŵyl 12 Mawrth
Fe’i ganwyd ym Mhenychen ym Morgannwg, medd ei Fuchedd, a bu’n ddisgybl i Illtud ochr yn ochr â Dewi a Samson. Hwyliodd i Lydaw a sefydlu eglwys Kastell-Paol, sy’n dwyn ei enw o hyd.
Llanilltud FawrKastell-PaolSant Pol AurelianSant Tudwal
Sant a fu’n byw ar yr ynysoedd ger Abersoch sy’n dwyn ei enw o hyd, Ynysoedd Tudwal, cyn croesi i Lydaw i sefydlu Landreger. Mae’n un o Saith Sant Sylfaen Llydaw.
Ynysoedd TudwalLandregerSant TudwalSant Briog
Dydd gŵyl 1 Mai
Medd ei Fuchedd Lydewig iddo gael ei eni yng Ngheredigion a’i hyfforddi gan Garmon. Sefydlodd y fynachlog a ddaeth yn ddinas Sant-Brieg, ac yng Nghymru cofir amdano yn Llandyfriog ger Teifi.
LlandyfriogSant-BriegSant BriogSant Malo
Dydd gŵyl 15 Tachwedd
Yn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganwyd yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan. Croesodd i Lydaw a rhoi ei enw i borthladd caerog Sant-Maloù.
LlancarfanSant-MaloùSant MaloSant Pedrog
Dydd gŵyl 4 Mehefin
Tywysog o dŷ brenhinol Cymreig, medd ei Fuchedd, a astudiodd yn Iwerddon ac yna gwneud Cernyw yn gartref. Ei eiddo ef oedd Lannwedhenek a Bosvenegh, ac mae’n un o nawddseintiau Cernyw. Yng Nghymru cofir amdano yn Llanbedrog yn Llŷn ac yn Sain Pedrog yn Sir Benfro.
LlanbedrogSain PedrogLannwedhenekBosveneghSant PedrogSant Gildas
Dydd gŵyl 29 Ionawr
Brython o’r Hen Ogledd a disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr. Tua 540 ysgrifennodd Ddinistr Prydain, yr hanes hynaf am Brydain gan Frython sydd wedi goroesi. Medd y traddodiad iddo fyw’n feudwy ar ynys ym Môr Hafren cyn sefydlu mynachlog Rhuys yn Llydaw.
Llanilltud FawrRhuys
Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.
Eu llannau ar y map
Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf






