Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 550

Sant Tudwal

Sant a fu’n byw ar yr ynysoedd ger Abersoch sy’n dal i ddwyn ei enw, Ynysoedd Tudwal, cyn croesi i Lydaw i sefydlu Landreger. Mae’n un o Saith Sant Sylfaenol Llydaw.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 550 (cronicl cynnar) O ynysoedd Llŷn i Landreger Oes y Seintiau Saint a ffydd
Eicon o Sant Tudwal
Eicon o Sant Tudwal · Llun: Wikimedia Commons · Massalim, CC BY-SA 3.0

Roedd Tudwal yn feudwy yn Llŷn ac yn esgob yn Llydaw, un o saith sant sylfaenol y Llydawiaid. Gwnaeth ei gartref cyntaf ar ynys fach oddi ar arfordir deheuol Llŷn, sy’n dwyn ei enw o hyd, Ynys Tudwal, a gorffennodd ei ddyddiau fel esgob Landreger, lle mae Llydawiaid yn dal i gerdded ffordd bererindod y saith sant er ei anrhydedd.

PrydY chweched ganrif, bu farw tua 564
Ei dadHywel Mawr, un o frenhinoedd Llydaw
Ei ynysYnys Tudwal, ger Llŷn
EsgobTréguier, Landreger
Dydd gŵyl1 Rhagfyr

Mab Hywel Mawr#

Dywedid bod Tudwal yn fab i Hywel Mawr, un o frenhinoedd Llydaw, a’i fam oedd Pompeia; roedd Sant Leonorus yn frawd iddo. Teithiodd i Iwerddon i astudio’r ysgrythurau. Mae traddodiad hefyd iddo dreulio cyfnod yn ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr, lle roedd Sant Curig ymhlith ei ddisgyblion.

Meudwy Ynys Tudwal#

O Iwerddon daeth i Gymru, ac ymsefydlu fel meudwy ar y lleiaf o’r ddwy ynys sydd oddi ar arfordir Llŷn, a elwir heddiw’n Ynysoedd Tudwal. Ar yr ynys ddwyreiniol gellir gweld adfeilion priordy canoloesol o hyd, yn sefyll, yn ôl traddodiad, ar safle clas Tudwal.

Lan Pabu#

Yn ddiweddarach aeth Tudwal adref i Lydaw gyda deuddeg a thrigain o ddilynwyr ac ymsefydlu yn Lan Pabu, oherwydd Pabu oedd un arall o’i enwau. Yno sefydlodd fynachlog fawr dan nawdd ei gefnder Deroch, brenin Domnonea, yng ngogledd Llydaw.

Esgob Landreger#

Teithiodd i Baris i gael cadarnhau rhodd ei dir gan Childebert, brenin y Ffranciaid, a mynnodd y brenin fod Tudwal yn dod yn esgob. Felly daeth yn esgob Tréguier, Landreger yn Llydaweg, un o esgobaethau cyntaf Llydaw. Fe’i dangosir mewn lluniau fel esgob yn dal draig, sydd bellach yn arwyddlun bro Treger. Bu farw tua 564, ac yn 870 neu 878 symudwyd ei greiriau i Laval.

Ffordd y saith sant#

Mae Tudwal yn un o saith sant sylfaenol Llydaw, y mynaich o Brydain a groesodd y môr yn y bumed a’r chweched ganrif i ofalu am y Brythoniaid a oedd wedi ymsefydlu yno. Mae pererindod fawr y Tro Breizh, taith o gwmpas Llydaw, yn cysylltu saith tref y saint hyn, Tréguier yn eu plith. Cedwir gŵyl Tudwal ar 1 Rhagfyr.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf