Fe’i ganwyd ym Mhenychen ym Morgannwg, medd ei Fuchedd, ac roedd yn ddisgybl i Illtud gyda Dewi a Samson. Hwyliodd i Lydaw a sefydlu Kastell-Paol, sy’n dwyn ei enw o hyd.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sant Pol (Paulinus Aurelianus), cerflun yn Saint-Pol-de-Léon, Llydaw · Llun: Wikimedia Commons · Romainbehar, CC0
2 munud o ddarllen
Roedd Pol, Paulinus Aurelianus yn Lladin a Paol Aorelian yn Llydaweg, yn fab i Forgannwg a ddaeth yn esgob cyntaf Léon ac yn un o saith sant sefydlu Llydaw. Mae tref Kastell-Paol yn Finistère yn dwyn ei enw, a chedwir ei gloch yno o hyd.FfynonellauPaul Aurelian, saint, fl. late 5th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCwblhawyd ei Fuchedd yn 884 gan Wrmonoc, mynach Landevenneg, mewn dau lyfr; mab i iarll o’r enw Perphirius, o Benychen ym Morgannwg; gyda’i wyth brawd bu fyw yn ‘Brehant Dincat’, a gymerodd Doble am Landingad, Llanymddyfri; disgybl yn ysgol Illtud gyda Dewi, Samson a Gildas; yn un ar bymtheg aeth i fyw’n feudwy, ac fe’i hordeiniwyd yn offeiriad; ar gais y brenin March aeth i ‘Gaer Banhed’; arhosodd gyda’i chwaer Sitofolla; yn Llydaw ei brif sefydliad oedd esgobaeth Kastell-Paol; bu farw’n hen iawn ar ynys Batz.Paul Aurelian ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob cyntaf Léon ac un o saith sant sefydlu Llydaw; astudiodd gydag Illtud, yna ar Ynys Bŷr gyda Samson a Gildas; sefydlodd fynachlogydd yn Lampaul ar Ushant, ar ynys Batz ac yn Ocsimor, Kastell-Paol heddiw, mewn caer wag; cysegrwyd yn esgob dan Childebert; ni fwytâi gig; claddwyd yn Kastell-Paol gyntaf, ac yna aed â’i greiriau i Fleury; cedwir ei gloch yn Kastell-Paol; gŵyl 12 Mawrth; tybiai Doble efallai mai’r un oedd â Pheulin o Gymru, o Hendy-gwyn, a ddysgodd Ddewi a Theilo; y garreg o Gaeo sy’n anrhydeddu Paulinus fel ‘ceidwad y ffydd, carwr cyson ei wlad’.
Cwblhawyd ei Fuchedd yn 884 gan Wrmonoc, mynach o abaty Llydewig Landevenneg. Dywed mai mab i iarll o’r enw Perphirius o Benychen ym Morgannwg oedd Paul, a gyfenwid yn Aurelian, a’i fod ef a’i wyth brawd yn byw mewn lle o’r enw Brehant Dincat, a gymerodd yr ysgolhaig G. H. Doble am Landingad, ger Llanymddyfri.FfynhonnellPaul Aurelian, saint, fl. late 5th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCwblhawyd ei Fuchedd yn 884 gan Wrmonoc, mynach Landevenneg, mewn dau lyfr; mab i iarll o’r enw Perphirius, o Benychen ym Morgannwg; gyda’i wyth brawd bu fyw yn ‘Brehant Dincat’, a gymerodd Doble am Landingad, Llanymddyfri; disgybl yn ysgol Illtud gyda Dewi, Samson a Gildas; yn un ar bymtheg aeth i fyw’n feudwy, ac fe’i hordeiniwyd yn offeiriad; ar gais y brenin March aeth i ‘Gaer Banhed’; arhosodd gyda’i chwaer Sitofolla; yn Llydaw ei brif sefydliad oedd esgobaeth Kastell-Paol; bu farw’n hen iawn ar ynys Batz.
Yn blentyn anfonwyd ef i ysgol Illtud yn Llanilltud Fawr, lle’r oedd Dewi, Samson a Gildas yn gyd-ddisgyblion iddo, ac astudiodd hefyd ar Ynys Bŷr gyda Samson a Gildas. Yn un ar bymtheg gadawodd i fyw’n feudwy mewn lle unig, ac yno fe’i hordeiniwyd yn offeiriad.FfynonellauPaul Aurelian, saint, fl. late 5th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCwblhawyd ei Fuchedd yn 884 gan Wrmonoc, mynach Landevenneg, mewn dau lyfr; mab i iarll o’r enw Perphirius, o Benychen ym Morgannwg; gyda’i wyth brawd bu fyw yn ‘Brehant Dincat’, a gymerodd Doble am Landingad, Llanymddyfri; disgybl yn ysgol Illtud gyda Dewi, Samson a Gildas; yn un ar bymtheg aeth i fyw’n feudwy, ac fe’i hordeiniwyd yn offeiriad; ar gais y brenin March aeth i ‘Gaer Banhed’; arhosodd gyda’i chwaer Sitofolla; yn Llydaw ei brif sefydliad oedd esgobaeth Kastell-Paol; bu farw’n hen iawn ar ynys Batz.Paul Aurelian ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob cyntaf Léon ac un o saith sant sefydlu Llydaw; astudiodd gydag Illtud, yna ar Ynys Bŷr gyda Samson a Gildas; sefydlodd fynachlogydd yn Lampaul ar Ushant, ar ynys Batz ac yn Ocsimor, Kastell-Paol heddiw, mewn caer wag; cysegrwyd yn esgob dan Childebert; ni fwytâi gig; claddwyd yn Kastell-Paol gyntaf, ac yna aed â’i greiriau i Fleury; cedwir ei gloch yn Kastell-Paol; gŵyl 12 Mawrth; tybiai Doble efallai mai’r un oedd â Pheulin o Gymru, o Hendy-gwyn, a ddysgodd Ddewi a Theilo; y garreg o Gaeo sy’n anrhydeddu Paulinus fel ‘ceidwad y ffydd, carwr cyson ei wlad’.
Ar gais brenin o’r enw March, brenin yng Nghernyw yn ôl pob tebyg, gadawodd Paul ei encil a mynd i le o’r enw Caer Banhed i ledaenu’r ffydd. Wedi peth amser arhosodd gyda’i chwaer Sitofolla, ac yna hwylio am Lydaw.FfynhonnellPaul Aurelian, saint, fl. late 5th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCwblhawyd ei Fuchedd yn 884 gan Wrmonoc, mynach Landevenneg, mewn dau lyfr; mab i iarll o’r enw Perphirius, o Benychen ym Morgannwg; gyda’i wyth brawd bu fyw yn ‘Brehant Dincat’, a gymerodd Doble am Landingad, Llanymddyfri; disgybl yn ysgol Illtud gyda Dewi, Samson a Gildas; yn un ar bymtheg aeth i fyw’n feudwy, ac fe’i hordeiniwyd yn offeiriad; ar gais y brenin March aeth i ‘Gaer Banhed’; arhosodd gyda’i chwaer Sitofolla; yn Llydaw ei brif sefydliad oedd esgobaeth Kastell-Paol; bu farw’n hen iawn ar ynys Batz.
Yn Llydaw sefydlodd fynachlogydd ym mhen pellaf Finistère: yn Lampaul ar ynys Ushant, ar ynys Batz, ac yn Ocsimor, mewn hen gaer wag, a dyfodd yn dref Kastell-Paol. Yno fe’i gwnaed yn esgob dan Childebert, brenin y Ffranciaid. Bu fyw’n syml heb fwyta cig, a bu farw’n hen iawn ar ynys Batz.FfynonellauPaul Aurelian ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob cyntaf Léon ac un o saith sant sefydlu Llydaw; astudiodd gydag Illtud, yna ar Ynys Bŷr gyda Samson a Gildas; sefydlodd fynachlogydd yn Lampaul ar Ushant, ar ynys Batz ac yn Ocsimor, Kastell-Paol heddiw, mewn caer wag; cysegrwyd yn esgob dan Childebert; ni fwytâi gig; claddwyd yn Kastell-Paol gyntaf, ac yna aed â’i greiriau i Fleury; cedwir ei gloch yn Kastell-Paol; gŵyl 12 Mawrth; tybiai Doble efallai mai’r un oedd â Pheulin o Gymru, o Hendy-gwyn, a ddysgodd Ddewi a Theilo; y garreg o Gaeo sy’n anrhydeddu Paulinus fel ‘ceidwad y ffydd, carwr cyson ei wlad’.Paul Aurelian, saint, fl. late 5th century ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCwblhawyd ei Fuchedd yn 884 gan Wrmonoc, mynach Landevenneg, mewn dau lyfr; mab i iarll o’r enw Perphirius, o Benychen ym Morgannwg; gyda’i wyth brawd bu fyw yn ‘Brehant Dincat’, a gymerodd Doble am Landingad, Llanymddyfri; disgybl yn ysgol Illtud gyda Dewi, Samson a Gildas; yn un ar bymtheg aeth i fyw’n feudwy, ac fe’i hordeiniwyd yn offeiriad; ar gais y brenin March aeth i ‘Gaer Banhed’; arhosodd gyda’i chwaer Sitofolla; yn Llydaw ei brif sefydliad oedd esgobaeth Kastell-Paol; bu farw’n hen iawn ar ynys Batz.
Tybiai Doble efallai mai’r un gŵr oedd Pol â Pheulin, athro Dewi a Theilo, a gofir yn Hendy-gwyn ac o gwmpas Llanymddyfri, er bod eraill yn amau hynny. Mae carreg o’r chweched ganrif o Gaeo yn Sir Gaerfyrddin yn anrhydeddu Peulin fel ‘ceidwad y ffydd, carwr cyson ei wlad’: geiriau sy’n gweddu’n dda i’r ddau.FfynhonnellPaul Aurelian ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob cyntaf Léon ac un o saith sant sefydlu Llydaw; astudiodd gydag Illtud, yna ar Ynys Bŷr gyda Samson a Gildas; sefydlodd fynachlogydd yn Lampaul ar Ushant, ar ynys Batz ac yn Ocsimor, Kastell-Paol heddiw, mewn caer wag; cysegrwyd yn esgob dan Childebert; ni fwytâi gig; claddwyd yn Kastell-Paol gyntaf, ac yna aed â’i greiriau i Fleury; cedwir ei gloch yn Kastell-Paol; gŵyl 12 Mawrth; tybiai Doble efallai mai’r un oedd â Pheulin o Gymru, o Hendy-gwyn, a ddysgodd Ddewi a Theilo; y garreg o Gaeo sy’n anrhydeddu Paulinus fel ‘ceidwad y ffydd, carwr cyson ei wlad’.
Ceidwad y ffydd, carwr cyson ei wlad, hyrwyddwr cyfiawnder.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.