Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd tua 1250

Geni Crist (Mab a’n rhodded)

Cerdd y Geni gan y Brawd Madog ap Gwallter, y garol Nadolig gyntaf yn Gymraeg: y cawr mawr sy’n fychan, y bugeiliaid a’r angylion.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Barddy Brawd Madog ap Gwallter, brawd crefyddol
Yr enwGeni Crist, neu wrth ei eiriau cyntaf, Mab a’n rhodded
Cadwydyn Llyfr Coch Hergest a Llawysgrif LlGC 4973B

Bardd a brawd crefyddol o’r drydedd ganrif ar ddeg oedd Madog ap Gwallter, o Lanfihangel Glyn Myfyr yn ôl pob tebyg. Galwodd John Davies o Fallwyd ef yn y Brawd Fadog ap Gwallter a’i ddyddio i tua 1250. Mae ei gerddi’n dangos ei fod yn gwybod y Beibl yn dda a’i fod yn fardd hyfforddedig, ac efallai ei fod yn un o’r Ffransisiaid, y Brodyr Llwydion.

Y garol Gymraeg gyntaf

Mae dwy awdl a chadwyn o englynion gan Fadog wedi goroesi. Mae’r awdl gyntaf yn adrodd geni Iesu, ac fe’i cyfrifir yn garol gyntaf yr iaith Gymraeg. Hi yw’r gerdd hynaf i’r Geni yn yr iaith.

Mab a’n rhodded

Mab a’n rhodded,Rhoddwyd Mab i ni,Mab mad aned dan ei freiniau,Mab a aned yn ffodus gyda’i holl freintiau,Mab gogoned,Mab gogoniant,Mab i’n gwared, y mab gorau.Mab i’n hachub, y mab gorau.
Madog ap Gwallter, Geni Crist, yr agoriad

Y cawr mawr sy’n fychan

Mae cerdd Madog yn llawn rhyfeddod at y gwrthgyferbyniadau sy’n cwrdd yn y plentyn: mawr a bychan, cryf a gwan, cyfoethog a thlawd, ein Tad a’n Brawd. Nid yw’n gwisgo sidan na brethyn main, dim ond carpiau o gwmpas ei wâl. Yna mae’r angylion yn llefaru wrth y bugeiliaid, mae’r nos yn goleuo fel dydd, ac adroddir y newyddion am eni’r Arglwydd yng nghaer Dafydd.

Cawr mawr bychan

Cawr mawr bychan,Cawr mawr a bychan,cryf, cadarn, gwan, gwynion ruddiau;cryf, cadarn, gwan, â bochau gwynion;cyfoethog, tlawd,cyfoethog a thlawd,a’n Tad a’n Brawd, awdur brodiau.ein Tad a’n Brawd, awdur barnau.
Madog ap Gwallter, Geni Crist

Nos Nadolig

Nos Nadolig,Nos Nadolig,nos annhebyg i ddrygnosau,nos yn wahanol i nosau drwg,nos lawenyddnos o lawenyddi lu bedydd, byddwn ninnau.i holl lu’r bedydd, a byddwn ninnau lawen.
Madog ap Gwallter, Geni Crist

Cerddi eraill Madog

Gweddi ar Dduw i achub enaid y bardd yw ail awdl Madog, ac mae ei englynion i Sant Mihangel a’i frwydr â’r cythraul. Efallai hefyd mai ef a ysgrifennodd gerdd Ladin hir i foli’r Brythoniaid, wedi’i harwyddo gan ‘frawd o Gymro, Madog o Edeirnion’.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (1)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan