Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’i lluniwyd tua 1376

Moliant Syr Hywel y Fwyall, gan Iolo Goch

Mae Iolo’n breuddwydio am gastell ar lan y môr, a dywedir wrtho mai Cricieth yw, a gedwir gan Syr Hywel y Fwyall, y marchog o Gymro a roes y ffrwyn ym mhen brenin Ffrainc ym Mhoitiers.

Llun: Castell Cricieth o’r awyr ar ei bentir uwchben Bae Ceredigion · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

BarddIolo Goch
ISyr Hywel ap Gruffudd, Hywel y Fwyall, cwnstabl Cricieth
Lluniwydtua 1376

Enillodd Syr Hywel ap Gruffudd glod fel capten ym myddin y Tywysog Du ym mrwydr Poitiers yn 1356, lle ymladdodd â bwyell fawr, ac yn ôl traddodiad Cymru ef a ddaliodd y Brenin Jean o Ffrainc. Am ei wrhydri cafodd lwfans bwyd beunyddiol iddo ef ei hun ac i’w fwyell enwog, rhenti melinau yng Nghaer, ac yn ddiweddarach gadwraeth castell Cricieth. Canodd Iolo Goch y cywydd hwn iddo tua 1376.

Breuddwyd am gastell

Mae Iolo’n ei adrodd fel breuddwyd. Yn ei gwsg mae’n gweld caer fawr deg ar lan y môr, gyda chastell gwych, gwŷr wrth y byrddau, y môr glas yn erbyn y muriau cerrig, a sŵn y chwibanogl. Mae rhianedd yn gwau sidan gloyw yng ngolau’r haul sy’n disgyn drwy’r gwydr, a gwŷr ifainc balch yn chwarae tawlbwrdd a secr wrth yr aelwyd.

Caer fawrdeg ar fordir

Cyntaf y gwelaf mewn gwir,Y peth cyntaf a welaf yn wirCaer fawrdeg acw ar fordir,yw caer fawr a theg draw ar lan y môr,A chastell gwych gorchestawl,a chastell gwych a gorchestol,A gwyr ar fyrddau a gwawl,a gwŷr wrth y byrddau, a goleuni.
Iolo Goch, Moliant Syr Hywel y Fwyall, y freuddwyd

“Hon yw Cricieth”

Mae Iolo’n rhyfeddu nad oes henwr yn holl Wynedd i ddweud wrtho ble mae. Mae un yn ei ateb: hon yw Cricieth, a’r gŵr penllwyd yw Syr Hywel. Mae Syr Hywel yn tywallt gwin iddo o ffiol aur, ac uwchben y tŵr chwifia ei ystondard hir du gyda thri fleur-de-lys ar y sabl.

Y ffrwyn ym mhen brenin Ffrainc

Hon yw Criciaith, a’r gwaith gwiw,Hon yw Cricieth, a’r gwaith gwych,Syr Hywel a’r mangnel mellt.Syr Hywel a mellt ei fagnel,Pan rhodded trawsged rhwysgainc,pan roddwyd, ag ergyd nerthol,Y ffrwyn ym mhen brenin Ffrainc;y ffrwyn ym mhen brenin Ffrainc.
Iolo Goch, Moliant Syr Hywel y Fwyall

Barbwr mewn brwydr

Mae Iolo’n galw Syr Hywel yn farbwr mewn brwydr, fel Geraint fab Erbin yn yr hen stori, yn eillio pennau a barfau â gwaywffon a chleddyf. Dywedid i’w enw ddod o eillio barf brenin Ffrainc â’i fwyell. Mae’r gerdd yn gorffen â rhes fawr o fendithion ar geidwad y castell, y tir a’r môr.

Iechyd i’r gŵr

Cadw’r ddwy-wlad, cadw’r gâd, cadw’r gamp,Yn cadw’r ddwy wlad, yn cadw’r gad, yn cadw’r gamp,Cadw’r gwledydd oll, cadw’r gloew-dwr,yn cadw’r gwledydd oll, yn cadw’r dŵr gloyw,A chadw’r gaer—iechyd i’r gwr!ac yn cadw’r gaer: iechyd i’r gŵr!
Iolo Goch, Moliant Syr Hywel y Fwyall, y llinellau olaf

Cofiwyd Syr Hywel ymhell wedi ei farw. Genhedlaeth yn ddiweddarach enwodd Siôn Cent ef ymhlith gwŷr mawr y gorffennol yn ei gerdd Byd a Bywyd.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan