Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd 1548–1552

Cronicl Chwe Oes y Byd

Y gwaith rhyddiaith hwyaf yn Gymraeg: hanes y byd o’r Creu hyd ddyddiau’r awdur, a ysgrifennwyd gan filwr o Gymro yng ngarsiwn Calais.

Llun: Calais ar fap o 1634; tref garsiwn Lloegr lle bu Elis Gruffydd yn gwasanaethu ac yn ysgrifennu ei gronicl mawr · Christophe Tassin, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwyd1548–1552, yng Nghalais, gan Elis Gruffydd, ‘y milwr o Galais’
Cadwydyn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Llawysgrif LlGC 5276D a Llawysgrif Mostyn 158
Anrhydeddwydar Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Unedig gan UNESCO

Ganed Elis Gruffydd tua 1490 yn Llanasa yn Sir y Fflint. Bu yng ngwasanaeth teulu Wingfield yn Llundain, gwelodd Faes y Brethyn Euraid yn 1520, a daeth yn filwr yng ngarsiwn Seisnig Calais. Yno, ym mlynyddoedd olaf ei oes, ysgrifennodd y cronicl mwyaf yn yr iaith Gymraeg: hanes y byd mewn chwe oes, o’r Creu hyd ei ddydd ei hun.

Y gwaith rhyddiaith hwyaf yn Gymraeg

Mae’r cronicl yn llenwi pedair cyfrol fawr. Galwodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru ef y cronicl naratif mwyaf uchelgeisiol a wnaed erioed yn Gymraeg a’r gwaith rhyddiaith unigol hwyaf yn yr iaith, ac fe’i gosodwyd ar Gofrestr Cof y Byd y Deyrnas Unedig. Mae’n cymysgu hanes â chwedlau Cymru, ac â phethau a welodd ac a glywodd Elis ei hun yn llysoedd a gwersylloedd Harri VIII.

Y chwedlau a achubodd

Mae llawer o hen chwedlau Cymru wedi goroesi yng nghronicl Elis Gruffydd yn unig, neu ynddo gyntaf. Ynddo y mae’r testun hynaf o Hanes Taliesin, a straeon Myrddin Wyllt, Huail fab Caw ac Arthur, a gwraig Maelgwn a’r fodrwy. Ei Gymraeg ef, meddai’r ysgolhaig J. Gwenogvryn Evans, oedd y rhyddiaith fwyaf darllenadwy yn Gymraeg ar ôl y Mabinogion.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan