

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg
Ysgrifennwyd yn y 1100au
Buchedd Gwenfrewi
Morwyn Tegeingl, a godwyd yn fyw gan Beuno, a’r ffynnon a darddodd o’r ddaear lle syrthiodd: ffynnon sanctaidd Treffynnon, a ymwelir â hi hyd heddiw.
Llun: Y pwll ymdrochi a chapel y ffynnon o’r Oesoedd Canol diweddar yn Ffynnon Gwenffrewi, Treffynnon · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Iaith | Lladin |
|---|---|
| Ysgrifennwyd | yn y 1100au; Buchedd hwy gan Robert, prior Amwythig, tua 1140 |
| Lle | Treffynnon yn Nhegeingl, a Gwytherin |
Merch i Dyfid fab Eiludd, uchelwr o Degeingl yng ngogledd-ddwyrain Cymru, oedd Gwenfrewi, ac roedd ei mam Gwenlo o deulu Beuno ei hun. Ysgrifennwyd ei Buchedd gyntaf yn Lladin yn y 1100au, ac yn 1138 cludwyd ei chreiriau o Wytherin i Amwythig, lle ysgrifennodd Robert, y prior, Fuchedd hwy iddi. Ond fe’i hanrhydeddwyd ymhell cyn hynny: cafwyd hyd i ddau ddarn bach o greirfa dderw a wnaed iddi yn y 700au yn 1991, ac efallai mai dyma’r arwydd hynaf o’r parch a roddwyd i unrhyw sant Cymreig.FfynonellauSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenfrewi, ei ffynnon yn Nhreffynnon, ei blynyddoedd yng Ngwytherin a’i chreirfa.Vita Sancte Wenefrede ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Gwenfrewi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.
Beuno’n dod i Degeingl
Dywed y Fuchedd i Feuno ddod i Degeingl, ac i dad Gwenfrewi roi tir iddo i godi eglwys, ac i’r ferch wrando ar ei ddysgeidiaeth a rhoi ei bywyd i Dduw. Daeth llanc a’i chwenychai iddo’i hun arni ar ei phen ei hun, a phan na fynnai hi ef torrodd ei phen i ffwrdd. Daeth Beuno allan o’r eglwys, gosod ei phen yn ôl ar ei chorff a gweddïo, a chododd hi’n fyw, heb ddim ond craith fain ar ei gwddf i ddangos beth a wnaed.FfynonellauVita Sancte Wenefrede ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Gwenfrewi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Gwenffrewi ↗Wicipedia CymraegGwenfrewi, ei theulu yn Nhegeingl a’r pererinion i’w ffynnon.
Ffynnon Treffynnon
Lle syrthiodd ei gwaed, tarddodd ffynnon o’r ddaear. Dywed y Fuchedd fod ei cherrig yn goch fel gwaed o hyd, fod ei mwsogl yn arogli fel thus, a’i bod yn iacháu pob math o glefyd. Cafodd y dref a dyfodd o’i chwmpas ei henw ohoni, Treffynnon, a bu’r ffynnon yn gyrchfan pererinion ers mwy na naw can mlynedd. Ymwelir â hi hyd heddiw, ac yn 2023 fe’i gwnaed yn gysegrfa genedlaethol.FfynonellauVita Sancte Wenefrede ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Gwenfrewi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Saint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenfrewi, ei ffynnon yn Nhreffynnon, ei blynyddoedd yng Ngwytherin a’i chreirfa.
Lle tarddodd y ffynnon
Casul i Feuno
Gadawodd Beuno Degeingl yn fuan wedyn, ac wrth fynd gofynnodd i Wenfrewi anfon iddo bob blwyddyn gasul o’i gwaith ei hun. Dywed Bucheddau diweddarach iddi ei gosod ar garreg yn y nant bob blwyddyn, ac i’r nant a’r môr ei chludo i Feuno yng Nghlynnog, yn sych. Daeth Gwenfrewi yn abades, a threuliodd ei blynyddoedd olaf yng Ngwytherin, ger afon Elwy, lle’i claddwyd.FfynonellauVita Sancte Wenefrede ↗W. J. Rees, Lives of the Cambro British Saints, 1853Buchedd Ladin Gwenfrewi, wedi’i hargraffu’n llawn gyda chyfieithiad Saesneg.Saint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenfrewi, ei ffynnon yn Nhreffynnon, ei blynyddoedd yng Ngwytherin a’i chreirfa.
Casul bob blwyddyn
Gwenfrewi → Ffynnon Gwenfrewi, Treffynnon → Buchedd Beuno → Treffynnon → Yr hen destunau Cymraeg →
Pobl y testun
Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)
- Cerflun o Santes Gwenfrewi — Sojourner in the earth · CC BY-SA 4.0
- Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr — Wolfgang Sauber · CC BY-SA 3.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan

