Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd yn y 1100au

Buchedd Gwenfrewi

Morwyn Tegeingl, a godwyd yn fyw gan Beuno, a’r ffynnon a darddodd o’r ddaear lle syrthiodd: ffynnon sanctaidd Treffynnon, a ymwelir â hi hyd heddiw.

Llun: Y pwll ymdrochi a chapel y ffynnon o’r Oesoedd Canol diweddar yn Ffynnon Gwenffrewi, Treffynnon · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

IaithLladin
Ysgrifennwydyn y 1100au; Buchedd hwy gan Robert, prior Amwythig, tua 1140
LleTreffynnon yn Nhegeingl, a Gwytherin

Merch i Dyfid fab Eiludd, uchelwr o Degeingl yng ngogledd-ddwyrain Cymru, oedd Gwenfrewi, ac roedd ei mam Gwenlo o deulu Beuno ei hun. Ysgrifennwyd ei Buchedd gyntaf yn Lladin yn y 1100au, ac yn 1138 cludwyd ei chreiriau o Wytherin i Amwythig, lle ysgrifennodd Robert, y prior, Fuchedd hwy iddi. Ond fe’i hanrhydeddwyd ymhell cyn hynny: cafwyd hyd i ddau ddarn bach o greirfa dderw a wnaed iddi yn y 700au yn 1991, ac efallai mai dyma’r arwydd hynaf o’r parch a roddwyd i unrhyw sant Cymreig.

Beuno’n dod i Degeingl

Dywed y Fuchedd i Feuno ddod i Degeingl, ac i dad Gwenfrewi roi tir iddo i godi eglwys, ac i’r ferch wrando ar ei ddysgeidiaeth a rhoi ei bywyd i Dduw. Daeth llanc a’i chwenychai iddo’i hun arni ar ei phen ei hun, a phan na fynnai hi ef torrodd ei phen i ffwrdd. Daeth Beuno allan o’r eglwys, gosod ei phen yn ôl ar ei chorff a gweddïo, a chododd hi’n fyw, heb ddim ond craith fain ar ei gwddf i ddangos beth a wnaed.

Ffynnon Treffynnon

Lle syrthiodd ei gwaed, tarddodd ffynnon o’r ddaear. Dywed y Fuchedd fod ei cherrig yn goch fel gwaed o hyd, fod ei mwsogl yn arogli fel thus, a’i bod yn iacháu pob math o glefyd. Cafodd y dref a dyfodd o’i chwmpas ei henw ohoni, Treffynnon, a bu’r ffynnon yn gyrchfan pererinion ers mwy na naw can mlynedd. Ymwelir â hi hyd heddiw, ac yn 2023 fe’i gwnaed yn gysegrfa genedlaethol.

Lle tarddodd y ffynnon

torrensque fons ibidem iriguus scaturivit.a tharddodd ffynnon fyrlymus yno.Cujus lapides usque in hodiernum diemGwelir ei cherrig hyd heddiwsanguinolenti videntur;yn goch fel gwaed;mussa etiam ut thus odorat,mae ei mwsogl yn arogli fel thus,et diversis languoribus medetur.ac mae’n iacháu llawer math o glefyd.
Buchedd Gwenfrewi: y ffynnon yn Nhreffynnon

Casul i Feuno

Gadawodd Beuno Degeingl yn fuan wedyn, ac wrth fynd gofynnodd i Wenfrewi anfon iddo bob blwyddyn gasul o’i gwaith ei hun. Dywed Bucheddau diweddarach iddi ei gosod ar garreg yn y nant bob blwyddyn, ac i’r nant a’r môr ei chludo i Feuno yng Nghlynnog, yn sych. Daeth Gwenfrewi yn abades, a threuliodd ei blynyddoedd olaf yng Ngwytherin, ger afon Elwy, lle’i claddwyd.

Casul bob blwyddyn

Soror mi, hunc Deus tibi destinavit locum;Fy chwaer, i ti y bwriadodd Duw y lle hwn,meque oportet alias tenderea rhaid i minnau fynd i rywle arall.unoquoque anno hoc facito:Bob blwyddyn gwna hyn:casulam mihi dirige de vestro opere proprio.anfon imi gasul o’th waith dy hun.
Buchedd Gwenfrewi: ffarwél Beuno

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (2)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan