Hanes Cymru / Oes y Seintiau

d. c. 640

Beuno Sant

Sant Clynnog Fawr yn Llŷn, y daeth ei eglwys yn arhosfan fawr ar ffordd y pererinion i Enlli. Yn ôl traddodiad Cymru adferodd ei nith Gwenfrewi yn fyw.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. c. 640 (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346) Sefydlydd Clynnog Fawr Oes y Seintiau Saint a ffydd
Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr
Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr · Llun: Wikimedia Commons · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0

Beuno oedd sant mawr gogledd-orllewin Cymru, sylfaenydd y clas yng Nghlynnog Fawr ar lan Llŷn, ac un o anwylaf holl saint Cymru. Mae un ar ddeg o eglwysi’n dwyn ei enw, ac yng Nghlynnog bu ei gof yn fyw ym mhopeth o’i ffynnon a’i gored i’r nod a dorrid yng nghlust y gwartheg a roddid iddo.

Bu farwTua 640 i 642
GanedAr lan Hafren, yn Aberriw ym Mhowys
Ei eglwysClynnog Fawr, yn Arfon
Ei nithGwenfrewi
Dydd gŵyl21 Ebrill

Mab o Bowys#

Mae ei unig Fuchedd, hanes Cymraeg byr o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn gwneud Beuno yn ŵr o waed brenhinol, wedi’i eni ar lannau Hafren ym Mhowys, yn Aberriw. Fe’i dysgwyd yng Nghaerwent, yr hen dref Rufeinig yng Ngwent, a dywed ffynonellau eraill iddo gael ei hyfforddi a’i ordeinio ym Mangor. Ymsefydlodd yn gyntaf yn Aberriw, nes i’r Saeson ddod yn agos, ac yna symudodd i’r gogledd.

Cenhadwr y gogledd#

Gyda chefnogaeth Cadfan, brenin Gwynedd, daeth Beuno yn genhadwr diflino. Bu’n gweithio yng Ngwyddelwern, ac yn Nhreffynnon, lle trigai ei nith Gwenfrewi a lle, medd y stori, y dygodd hi’n ôl yn fyw. I gyd, dywedir iddo atgyfodi saith o bobl, yn eu plith ei gefnder a’i ddisgybl Aelhaearn.

Clynnog Fawr#

Tua 630 rhoddodd Gwyddaint, cefnder i’r Brenin Cadwallon o Wynedd, ei dir yng Nghlynnog Fawr, ar yr arfordir rhwng Caernarfon a Llŷn, i Dduw a Beuno am byth. Yno sefydlodd Beuno ei fynachlog, ac yno y gorffennodd ei ddyddiau mewn hedd. Tyfodd clas Beuno yn un o eglwysi cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru, ac enwyd ei chlerigwyr yn y copi hynaf o gyfreithiau Gwynedd, gyda Bangor, fel gwarcheidwaid hawliau gwŷr Arfon.

Pethau Beuno#

Yng Nghlynnog roedd ei enw ar bopeth. Bedd Beuno oedd ei fedd, Ffynnon Beuno ei ffynnon iacháu a Chored Beuno ei gored. Cyff Beuno oedd ei gist fawr o dderw solet; Nod Beuno oedd y nod a dorrid yng nghlust y gwartheg a roddid iddo; a Llyfr Beuno a gadwai gofnod ei hawliau. Saif capel ei fedd o hyd wrth ymyl eglwys fawr Clynnog.

Ei eglwysi#

Beuno yw nawddsant Aberffraw a Threfdraeth ym Môn, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, a Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, gyda Llanfeuno ym mhen pellaf y de a Culbone ar arfordir Gwlad yr Haf. Mae St Beuno’s yn Nhremeirchion, ger Llanelwy, yn dŷ encil i’r Iesuwyr. Bu farw ar y Sul wedi’r Pasg, a chedwir ei ŵyl ar 21 Ebrill.

Ar y llinell amser

  1. Beuno yng Nghlynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

    Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.

    Beuno yng Nghlynnog Fawr

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf