Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 7th century

Santes Gwenfrewi

Santes Treffynnon, y mae ei ffynnon wedi denu pererinion ers tua thair canrif ar ddeg. Mae’n un o Saith Rhyfeddod Cymru.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 7th century (cronicl cynnar:Buchedd Gwenfrewi, y 12fed ganrif) Santes Treffynnon Oes y Seintiau Saint a ffydd
Cerflun o Santes Gwenfrewi
Cerflun o Santes Gwenfrewi · Llun: Wikimedia Commons · Sojourner in the earth, CC BY-SA 4.0

Gwenfrewi, Winefride yn Saesneg, yw santes Treffynnon, y mae ei ffynnon yn Sir y Fflint wedi denu pererinion ers canrifoedd lawer. Fe’i gelwir yn Lourdes Cymru, ac yn 2023 fe’i henwyd yn Gysegrfa Genedlaethol Cymru a Lloegr.

PrydY seithfed ganrif, bu farw tua 680
Ei thadTyfid o Degeingl
Ei hewythrBeuno
Ei ffynnonTreffynnon
Dydd gŵyl3 Tachwedd

Merch o Degeingl#

Roedd tad Gwenfrewi, Tyfid, yn uchelwr o Degeingl, y wlad sydd heddiw’n Sir y Fflint, ac roedd ei mam, Gwenlo, yn chwaer i Beuno. Cristnogion oeddent, a rhoesant dir yng nghwm Sychnant, ger Treffynnon, i Beuno i godi eglwys, ac ymddiried addysg eu merch iddo.

Y cleddyf a’r ffynnon#

Dymunai tywysog ifanc o’r enw Caradog ei phriodi, ond roedd Gwenfrewi wedi dewis rhoi ei bywyd i Dduw. Pan wrthododd ef, trawodd ati â’i gleddyf wrth iddi ffoi tua’r capel, a syrthiodd. Daeth Beuno allan, gweddïo drosti, a’i dwyn yn ôl yn fyw, er i graith wen fain aros am ei gwddf am byth. Lle’r oedd wedi syrthio, tarddodd ffynnon o’r ddaear, mewn cwm a elwid Sychnant, lle na chafwyd dŵr erioed o’r blaen.

Addewid Beuno#

Cyn i Beuno adael Treffynnon, eisteddodd ar garreg wrth y ffynnon, yr un garreg sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, a gwneud addewid: y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith i Dduw am fendith yn y fan honno, yn enw Gwenfrewi, ei chael, os oedd er lles ei enaid. Am saith mlynedd arhosodd Gwenfrewi yn Sychnant, yn cynorthwyo Beuno, a daeth pobl y fro i’w hadnabod am ei charedigrwydd.

Abades Gwytherin#

Pan aeth Beuno i Glynnog, aeth Gwenfrewi i Fodfari i weithio gyda Deifr, yna i Henllan i ymuno â Sadwrn, ac yn olaf i Wytherin, ger tarddiad Elwy, lle’r oedd ei modryb Eleri yn arwain y gymuned. Dilynodd Gwenfrewi hi’n bennaeth arni, a bu farw yno tua 680 a’i chladdu yng Ngwytherin.

Y tyst hynaf#

Yn 1991 cafwyd hyd i ddau ddarn bach o greirfa dderw o’r wythfed ganrif a’u hadnabod fel Arch Gwenfrewi. Maent yn dangos iddi gael ei hanrhydeddu’n santes yn fuan iawn wedi ei marw, ac efallai mai hwy yw’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i anrhydeddu unrhyw sant Cymreig.

Amwythig a’r beirdd#

Yn 1138 cludwyd ei gweddillion i Abaty Amwythig, ac yno ysgrifennodd y Prior Robert y prif hanes am ei bywyd. Yn yr Oesoedd Canol diweddar lledodd ei henwogrwydd ymhell y tu hwnt i Gymru, a chanodd beirdd Cymru amdani. Ddwywaith gwnaed ei dydd gŵyl, 3 Tachwedd, yn ddydd sanctaidd gan yr archesgob. Ar sêl cabidwl eglwys gadeiriol Llanelwy fe’i dangosir fel abades, yn dal ei ffon fugail.

Ffynnon Gwenfrewi#

Gofelir am y ffynnon yn Nhreffynnon heddiw gan Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, gydag arddangosfa ac amgueddfa’r bererindod. Fe’i henwir yn y gerdd ganoloesol Sir Gawain and the Green Knight, ysgrifennodd Gerard Manley Hopkins ddrama amdani, ac mae Gwenfrewi wrth galon nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters. Mae ffynhonnau sy’n dwyn ei henw yn nodi’r ffordd y cludwyd ei chreiriau, yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf