Gwenfrewi, Winefride yn Saesneg, yw santes Treffynnon, y mae ei ffynnon yn Sir y Fflint wedi denu pererinion ers canrifoedd lawer. Fe’i gelwir yn Lourdes Cymru, ac yn 2023 fe’i henwyd yn Gysegrfa Genedlaethol Cymru a Lloegr.FfynonellauSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.Gwenfrewi, or Winifred (fl. early 7th century), saint ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTraddodiadau a gofnodwyd ym mucheddau’r ddeuddegfed ganrif yw’r unig sail i hanes ei bywyd; roedd ei thad Tyfid yn ŵr o Degeingl (Sir y Fflint) a’i mam Gwenlo, yn ôl achau diweddarach, yn chwaer i Sant Beuno; roedd yn amlwg yn agos at ledaeniad cwlt Beuno yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac ar safle ei chysegrfa yn Nhreffynnon, lle dywedir i Beuno ei hadfer yn fyw, safai unwaith gapel a sefydlwyd gan Beuno ei hun; gellir derbyn yn ffaith, mae’n debyg, iddi dreulio ei blynyddoedd olaf gyda Santes Eleri yng Ngwytherin, lle’i claddwyd gyntaf; cludwyd ei gweddillion i abaty Amwythig yn 1138, lle ysgrifennodd y Prior Robert brif gofnod ei bywyd rhwng 1140 a 1167; yn yr Oesoedd Canol diweddar lledodd enwogrwydd y santes a’i chysegrfeydd yn Nhreffynnon, Gwytherin ac Amwythig ymhell, a denodd sylw beirdd Cymru; ddwywaith cyhoeddwyd ei phrif ŵyl ar 3 Tachwedd yn ddydd gŵyl trwy orchymyn yr archesgob.
Roedd tad Gwenfrewi, Tyfid, yn uchelwr o Degeingl, y wlad sydd heddiw’n Sir y Fflint, ac roedd ei mam, Gwenlo, yn chwaer i Beuno. Cristnogion oeddent, a rhoesant dir yng nghwm Sychnant, ger Treffynnon, i Beuno i godi eglwys, ac ymddiried addysg eu merch iddo.FfynonellauGwenfrewi, or Winifred (fl. early 7th century), saint ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTraddodiadau a gofnodwyd ym mucheddau’r ddeuddegfed ganrif yw’r unig sail i hanes ei bywyd; roedd ei thad Tyfid yn ŵr o Degeingl (Sir y Fflint) a’i mam Gwenlo, yn ôl achau diweddarach, yn chwaer i Sant Beuno; roedd yn amlwg yn agos at ledaeniad cwlt Beuno yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac ar safle ei chysegrfa yn Nhreffynnon, lle dywedir i Beuno ei hadfer yn fyw, safai unwaith gapel a sefydlwyd gan Beuno ei hun; gellir derbyn yn ffaith, mae’n debyg, iddi dreulio ei blynyddoedd olaf gyda Santes Eleri yng Ngwytherin, lle’i claddwyd gyntaf; cludwyd ei gweddillion i abaty Amwythig yn 1138, lle ysgrifennodd y Prior Robert brif gofnod ei bywyd rhwng 1140 a 1167; yn yr Oesoedd Canol diweddar lledodd enwogrwydd y santes a’i chysegrfeydd yn Nhreffynnon, Gwytherin ac Amwythig ymhell, a denodd sylw beirdd Cymru; ddwywaith cyhoeddwyd ei phrif ŵyl ar 3 Tachwedd yn ddydd gŵyl trwy orchymyn yr archesgob.Gwenffrewi ↗Wicipedia CymraegSantes o ganol y seithfed ganrif a gysylltir â Threffynnon; ei thad oedd Tyfid ab Eliud o Degeingl a’i mam Gwenlo, ferch Insi o Bowys, yn chwaer i Feuno; roedd ei rhieni’n Gristnogion a roddodd dir yng nghwm Sychnant, ger Treffynnon, i Feuno i godi llan, ac ymddiried addysg Gwenffrewi iddo; wedi’i tharo gan gleddyf Caradog pan wrthododd ef, iachawyd hi gan Feuno gyda chymorth ei mam, gan gadw craith wen hir am ei gwddf; lle syrthiodd cafwyd dŵr yn llifo drwy’r prysgwydd mewn man nad oedd neb wedi sylwi arno o’r blaen, ac mewn cwm a elwid Sychnant roedd darganfod dŵr yn bwysig, a gwnaed ffynnon yno; am saith mlynedd arhosodd yn Sychnant yn cynorthwyo Beuno, a daeth pobl yr ardal i’w hadnabod am ei charedigrwydd; pan aeth Beuno i Glynnog aeth hi i Fodfari i weithio gyda Deifr, yna i Henllan i ymuno â Sadwrn, yna i Wytherin, lle dilynodd ei modryb Eleri yn bennaeth y llan; bu farw yng Ngwytherin tua 680 a chladdwyd hi yno.Saint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
Dymunai tywysog ifanc o’r enw Caradog ei phriodi, ond roedd Gwenfrewi wedi dewis rhoi ei bywyd i Dduw. Pan wrthododd ef, trawodd ati â’i gleddyf wrth iddi ffoi tua’r capel, a syrthiodd. Daeth Beuno allan, gweddïo drosti, a’i dwyn yn ôl yn fyw, er i graith wen fain aros am ei gwddf am byth. Lle’r oedd wedi syrthio, tarddodd ffynnon o’r ddaear, mewn cwm a elwid Sychnant, lle na chafwyd dŵr erioed o’r blaen.FfynonellauGwenffrewi ↗Wicipedia CymraegSantes o ganol y seithfed ganrif a gysylltir â Threffynnon; ei thad oedd Tyfid ab Eliud o Degeingl a’i mam Gwenlo, ferch Insi o Bowys, yn chwaer i Feuno; roedd ei rhieni’n Gristnogion a roddodd dir yng nghwm Sychnant, ger Treffynnon, i Feuno i godi llan, ac ymddiried addysg Gwenffrewi iddo; wedi’i tharo gan gleddyf Caradog pan wrthododd ef, iachawyd hi gan Feuno gyda chymorth ei mam, gan gadw craith wen hir am ei gwddf; lle syrthiodd cafwyd dŵr yn llifo drwy’r prysgwydd mewn man nad oedd neb wedi sylwi arno o’r blaen, ac mewn cwm a elwid Sychnant roedd darganfod dŵr yn bwysig, a gwnaed ffynnon yno; am saith mlynedd arhosodd yn Sychnant yn cynorthwyo Beuno, a daeth pobl yr ardal i’w hadnabod am ei charedigrwydd; pan aeth Beuno i Glynnog aeth hi i Fodfari i weithio gyda Deifr, yna i Henllan i ymuno â Sadwrn, yna i Wytherin, lle dilynodd ei modryb Eleri yn bennaeth y llan; bu farw yng Ngwytherin tua 680 a chladdwyd hi yno.Saint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.Gwenfrewi, or Winifred (fl. early 7th century), saint ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTraddodiadau a gofnodwyd ym mucheddau’r ddeuddegfed ganrif yw’r unig sail i hanes ei bywyd; roedd ei thad Tyfid yn ŵr o Degeingl (Sir y Fflint) a’i mam Gwenlo, yn ôl achau diweddarach, yn chwaer i Sant Beuno; roedd yn amlwg yn agos at ledaeniad cwlt Beuno yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac ar safle ei chysegrfa yn Nhreffynnon, lle dywedir i Beuno ei hadfer yn fyw, safai unwaith gapel a sefydlwyd gan Beuno ei hun; gellir derbyn yn ffaith, mae’n debyg, iddi dreulio ei blynyddoedd olaf gyda Santes Eleri yng Ngwytherin, lle’i claddwyd gyntaf; cludwyd ei gweddillion i abaty Amwythig yn 1138, lle ysgrifennodd y Prior Robert brif gofnod ei bywyd rhwng 1140 a 1167; yn yr Oesoedd Canol diweddar lledodd enwogrwydd y santes a’i chysegrfeydd yn Nhreffynnon, Gwytherin ac Amwythig ymhell, a denodd sylw beirdd Cymru; ddwywaith cyhoeddwyd ei phrif ŵyl ar 3 Tachwedd yn ddydd gŵyl trwy orchymyn yr archesgob.
Cyn i Beuno adael Treffynnon, eisteddodd ar garreg wrth y ffynnon, yr un garreg sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, a gwneud addewid: y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith i Dduw am fendith yn y fan honno, yn enw Gwenfrewi, ei chael, os oedd er lles ei enaid. Am saith mlynedd arhosodd Gwenfrewi yn Sychnant, yn cynorthwyo Beuno, a daeth pobl y fro i’w hadnabod am ei charedigrwydd.FfynonellauSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.Gwenffrewi ↗Wicipedia CymraegSantes o ganol y seithfed ganrif a gysylltir â Threffynnon; ei thad oedd Tyfid ab Eliud o Degeingl a’i mam Gwenlo, ferch Insi o Bowys, yn chwaer i Feuno; roedd ei rhieni’n Gristnogion a roddodd dir yng nghwm Sychnant, ger Treffynnon, i Feuno i godi llan, ac ymddiried addysg Gwenffrewi iddo; wedi’i tharo gan gleddyf Caradog pan wrthododd ef, iachawyd hi gan Feuno gyda chymorth ei mam, gan gadw craith wen hir am ei gwddf; lle syrthiodd cafwyd dŵr yn llifo drwy’r prysgwydd mewn man nad oedd neb wedi sylwi arno o’r blaen, ac mewn cwm a elwid Sychnant roedd darganfod dŵr yn bwysig, a gwnaed ffynnon yno; am saith mlynedd arhosodd yn Sychnant yn cynorthwyo Beuno, a daeth pobl yr ardal i’w hadnabod am ei charedigrwydd; pan aeth Beuno i Glynnog aeth hi i Fodfari i weithio gyda Deifr, yna i Henllan i ymuno â Sadwrn, yna i Wytherin, lle dilynodd ei modryb Eleri yn bennaeth y llan; bu farw yng Ngwytherin tua 680 a chladdwyd hi yno.
Pan aeth Beuno i Glynnog, aeth Gwenfrewi i Fodfari i weithio gyda Deifr, yna i Henllan i ymuno â Sadwrn, ac yn olaf i Wytherin, ger tarddiad Elwy, lle’r oedd ei modryb Eleri yn arwain y gymuned. Dilynodd Gwenfrewi hi’n bennaeth arni, a bu farw yno tua 680 a’i chladdu yng Ngwytherin.FfynonellauGwenffrewi ↗Wicipedia CymraegSantes o ganol y seithfed ganrif a gysylltir â Threffynnon; ei thad oedd Tyfid ab Eliud o Degeingl a’i mam Gwenlo, ferch Insi o Bowys, yn chwaer i Feuno; roedd ei rhieni’n Gristnogion a roddodd dir yng nghwm Sychnant, ger Treffynnon, i Feuno i godi llan, ac ymddiried addysg Gwenffrewi iddo; wedi’i tharo gan gleddyf Caradog pan wrthododd ef, iachawyd hi gan Feuno gyda chymorth ei mam, gan gadw craith wen hir am ei gwddf; lle syrthiodd cafwyd dŵr yn llifo drwy’r prysgwydd mewn man nad oedd neb wedi sylwi arno o’r blaen, ac mewn cwm a elwid Sychnant roedd darganfod dŵr yn bwysig, a gwnaed ffynnon yno; am saith mlynedd arhosodd yn Sychnant yn cynorthwyo Beuno, a daeth pobl yr ardal i’w hadnabod am ei charedigrwydd; pan aeth Beuno i Glynnog aeth hi i Fodfari i weithio gyda Deifr, yna i Henllan i ymuno â Sadwrn, yna i Wytherin, lle dilynodd ei modryb Eleri yn bennaeth y llan; bu farw yng Ngwytherin tua 680 a chladdwyd hi yno.Gwenfrewi, or Winifred (fl. early 7th century), saint ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTraddodiadau a gofnodwyd ym mucheddau’r ddeuddegfed ganrif yw’r unig sail i hanes ei bywyd; roedd ei thad Tyfid yn ŵr o Degeingl (Sir y Fflint) a’i mam Gwenlo, yn ôl achau diweddarach, yn chwaer i Sant Beuno; roedd yn amlwg yn agos at ledaeniad cwlt Beuno yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac ar safle ei chysegrfa yn Nhreffynnon, lle dywedir i Beuno ei hadfer yn fyw, safai unwaith gapel a sefydlwyd gan Beuno ei hun; gellir derbyn yn ffaith, mae’n debyg, iddi dreulio ei blynyddoedd olaf gyda Santes Eleri yng Ngwytherin, lle’i claddwyd gyntaf; cludwyd ei gweddillion i abaty Amwythig yn 1138, lle ysgrifennodd y Prior Robert brif gofnod ei bywyd rhwng 1140 a 1167; yn yr Oesoedd Canol diweddar lledodd enwogrwydd y santes a’i chysegrfeydd yn Nhreffynnon, Gwytherin ac Amwythig ymhell, a denodd sylw beirdd Cymru; ddwywaith cyhoeddwyd ei phrif ŵyl ar 3 Tachwedd yn ddydd gŵyl trwy orchymyn yr archesgob.Saint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
Yn 1991 cafwyd hyd i ddau ddarn bach o greirfa dderw o’r wythfed ganrif a’u hadnabod fel Arch Gwenfrewi. Maent yn dangos iddi gael ei hanrhydeddu’n santes yn fuan iawn wedi ei marw, ac efallai mai hwy yw’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i anrhydeddu unrhyw sant Cymreig.FfynhonnellSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
Yn 1138 cludwyd ei gweddillion i Abaty Amwythig, ac yno ysgrifennodd y Prior Robert y prif hanes am ei bywyd. Yn yr Oesoedd Canol diweddar lledodd ei henwogrwydd ymhell y tu hwnt i Gymru, a chanodd beirdd Cymru amdani. Ddwywaith gwnaed ei dydd gŵyl, 3 Tachwedd, yn ddydd sanctaidd gan yr archesgob. Ar sêl cabidwl eglwys gadeiriol Llanelwy fe’i dangosir fel abades, yn dal ei ffon fugail.FfynonellauGwenfrewi, or Winifred (fl. early 7th century), saint ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruTraddodiadau a gofnodwyd ym mucheddau’r ddeuddegfed ganrif yw’r unig sail i hanes ei bywyd; roedd ei thad Tyfid yn ŵr o Degeingl (Sir y Fflint) a’i mam Gwenlo, yn ôl achau diweddarach, yn chwaer i Sant Beuno; roedd yn amlwg yn agos at ledaeniad cwlt Beuno yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ac ar safle ei chysegrfa yn Nhreffynnon, lle dywedir i Beuno ei hadfer yn fyw, safai unwaith gapel a sefydlwyd gan Beuno ei hun; gellir derbyn yn ffaith, mae’n debyg, iddi dreulio ei blynyddoedd olaf gyda Santes Eleri yng Ngwytherin, lle’i claddwyd gyntaf; cludwyd ei gweddillion i abaty Amwythig yn 1138, lle ysgrifennodd y Prior Robert brif gofnod ei bywyd rhwng 1140 a 1167; yn yr Oesoedd Canol diweddar lledodd enwogrwydd y santes a’i chysegrfeydd yn Nhreffynnon, Gwytherin ac Amwythig ymhell, a denodd sylw beirdd Cymru; ddwywaith cyhoeddwyd ei phrif ŵyl ar 3 Tachwedd yn ddydd gŵyl trwy orchymyn yr archesgob.Saint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
Gofelir am y ffynnon yn Nhreffynnon heddiw gan Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, gydag arddangosfa ac amgueddfa’r bererindod. Fe’i henwir yn y gerdd ganoloesol Sir Gawain and the Green Knight, ysgrifennodd Gerard Manley Hopkins ddrama amdani, ac mae Gwenfrewi wrth galon nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters. Mae ffynhonnau sy’n dwyn ei henw yn nodi’r ffordd y cludwyd ei chreiriau, yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt.FfynhonnellSaint Winefride ↗Wikipedia (Saesneg)Winifred neu Winefride, Gwenffrewi, gwyryf a merthyr Cymreig o’r seithfed ganrif, a ddethlid mor gynnar â’r wythfed ganrif; y ffynnon iacháu yn y fan draddodiadol lle bu farw ac y’i hadferwyd yw Ffynnon Gwenffrewi yn Nhreffynnon, ‘Lourdes Cymru’, a wnaed yn Gysegrfa Genedlaethol i Gymru a Lloegr yn Nhachwedd 2023; merch Tyfid ab Eiludd o Degeingl; trawodd ei charwr Caradog hi â’i gleddyf pan ddewisodd fod yn lleian, cododd ffynnon lle syrthiodd, ac adferodd Beuno hi’n fyw; eisteddodd Beuno ar garreg, sy’n sefyll heddiw yn y pwll allanol, ac addo y câi pwy bynnag a ofynnai deirgwaith yno am fendith yn ei henw hi ei chael os er lles ei enaid; wedi wyth mlynedd yn Nhreffynnon aeth i Wytherin ger tarddiad Elwy a dod yn lleian ac yn abades yno; mae dau ddarn o greirfa dderw o’r wythfed ganrif, Arch Gwenfrewi, a ganfuwyd yn 1991, yn dystiolaeth dda iddi gael ei hadnabod yn santes yn fuan iawn wedi ei marw, efallai’r dystiolaeth hynaf sydd wedi goroesi i gwlt unrhyw sant Cymreig; aeth ei chreiriau i Amwythig yn 1138; mae’r ffynnon, yng ngofal Cadw ac Esgobaeth Gatholig Wrecsam, ag arddangosfa ac amgueddfa bererindod; ffynhonnau eraill iddi yn Holywell Farm yn Swydd Gaer ac yn Woolston ger Croesoswallt; yn y Martyroleg Rufeinig dan 2 Tachwedd, ac fe’i cedwir yng Nghymru ar 3 Tachwedd; ar sêl cabidwl Llanelwy mae’n ymddangos fel abades â ffon fugail; enwir y ffynnon yn Sir Gawain and the Green Knight, a dechreuodd Gerard Manley Hopkins ddrama, St Winefred’s Well; mae’n ganolog i nofelau Brother Cadfael gan Ellis Peters.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.