Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Ysgrifennwyd y copi hynaf yn 1346

Buchedd Beuno

Sant Clynnog mewn Cymraeg Canol: y dderwen wrth fedd ei dad, y llais dros Hafren, Gwenfrewi wedi’i chodi’n fyw, a’r saith angel a welodd wrth farw.

Llun: Eglwys Sant Beuno, Clynnog Fawr · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

IaithCymraeg Canol
Copi hynafLlyfr Ancr Llanddewibrefi, 1346
SantBeuno, o Aberriw ym Mhowys a Chlynnog Fawr yn Arfon

Buchedd Beuno yw un o’r ddwy Fuchedd i saint Cymreig a ysgrifennwyd yn Gymraeg yn yr Oesoedd Canol, ac mae’r copi hynaf yn yr un llyfr â Buchedd Dewi, a ysgrifennwyd gan ancr Llanddewibrefi yn 1346. Mae’n dilyn Beuno o’i eni ym Mhowys hyd ei farwolaeth yng Nghlynnog Fawr ar arfordir Arfon, lle saif ei eglwys o hyd.

Y dderwen wrth fedd ei dad

Dywed y Fuchedd i angel ddod at rieni Beuno, Bugi a Beren, yn eu henaint, i ddweud y genid mab iddynt. Cafodd Beuno ei ddysgu yng Nghaer-went, a daeth adref i dir ei dad yn Aberriw. Pan fu farw ei dad, plannodd Beuno fesen wrth ei fedd. Tyfodd yn dderwen fawr, a phlygodd un o’i changhennau i lawr i’r ddaear a chodi eto cyn uched â brig y pren. Dywed y Fuchedd pe bai Sais yn mynd rhwng y penelin hwnnw a’r bôn y byddai farw, ond y gallai Cymro fynd heibio heb fod ddim gwaeth.

Y dderwen wrth fedd ei dad

ac od a Sais rhwng yr elin honoac os â Sais rhwng y penelin hwnnwa bon y prenn, yn diannod y byd marw;a bôn y pren, bydd farw’n ddi-oed;ac os Kymro a a yno,ac os â Cymro yno,ni bydd henyd gwaeth.ni fydd ddim gwaeth.
Buchedd Beuno, y dderwen yn Aberriw

Y llais dros Hafren

Cafodd Beuno dir yn Aberriw gan Fawn fab Brochwel, ac arhosodd am gyfnod gyda Thysilio ym Meifod. Un diwrnod, wrth gerdded ger rhyd ar Hafren, clywodd o’r tu draw i’r afon Sais yn galw ar ei gŵn i hela ysgyfarnog: “Cergia!” Trodd Beuno yn ôl ar unwaith a dweud wrth ei ddisgyblion am ymbaratoi, gan y byddai cenedl y gŵr estron ei iaith yn meddiannu’r lle hwn, ac nid arhosai ef i weld hynny. Felly aeth tua’r gogledd, i Wyddelwern ac ymlaen i Wynedd.

Llais dros Hafren

nachaf y cluuet or tu arall yr auonclywodd o’r tu arall i’r afonlief Seis yn annoc i gwn y hely ysgavarnoglais Sais yn annog ei gŵn i hela ysgyfarnog.Gwisgwch amdanoch eich dillad, vy meibion i,Gwisgwch amdanoch eich dillad, fy meibion,a’ch archennat, ac adawn y lle hwnna’ch esgidiau, a gadawn y lle hwn.
Buchedd Beuno, wrth y rhyd ar Hafren

Gwenfrewi a Chlynnog

Yn Nhegeingl cododd Beuno ei nith Gwenfrewi yn fyw wedi i’w phen gael ei dorri, a lle syrthiodd ei gwaed cododd ffynnon, ffynnon Gwenfrewi, sy’n iacháu pobl hyd heddiw. Credodd llawer yng Nghrist y diwrnod hwnnw, yn eu plith Cadfan, brenin Gwynedd, a roddodd dir i Feuno. O’r diwedd rhoddodd Gwyddaint, cefnder y Brenin Cadwallon, ei dir ei hun yng Nghlynnog i Dduw ac i Feuno am byth, ac yno yr adeiladodd Beuno ei eglwys.

Y saith angel

Bu Beuno fyw fel y dywedai’r Ysgrythur: bwyd a diod i’r newynog, dillad i’r noeth, gwely i’r dieithr, ymweld â’r claf a’r carcharor. Ar y seithfed dydd wedi’r Pasg gwelodd y nef yn agor, ac angylion yn disgyn ac yn esgyn drachefn. Gwelodd y Drindod, yr apostolion, y proffwydi a’r saint, Dewi a Deiniol yn eu plith, a saith angel yn sefyll gerbron gorsedd Duw, a chlywodd y wŷs i ddod i’r wledd nad oes diwedd iddi. Clynnog oedd eglwys fawr ei goffadwriaeth, a deuai pererinion iddi am ganrifoedd.

Saith angel gerbron y gadair

Mi a welaf y Trindawt,Gwelaf y Drindod,A mi a welaf ymplith hynny seith angela gwelaf yn eu plith saith angelyn seuyll ger bronn kadeir y goruchel Datyn sefyll gerbron cadair y Tad goruchaf.
Buchedd Beuno, gweledigaeth olaf Beuno

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (3)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan