Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin

Sir Gaerfyrddin

Llanelli

Tinopolis, prifddinas tunplat y byd ddiwedd yr 1800au. Trechodd ei chlwb rygbi’r Crysau Duon yn 1972.

Llun: Neuadd y Dref, Llanelli · Jaggery, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ystyr yr enw

Llanelli: llan Elli

Llanelli

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • elli Elli Sant

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Daeth Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’, yn ganolfan tunplat y byd, ac yng nghanol y 1900au hi oedd y dref fwyaf yn y byd lle siaradai dros hanner y bobl Gymraeg.

Plas Llanelli1714
Llanelli 9, Seland Newydd 331 Hydref 1972
Parc y Stradecartref y clwb am dros 130 o flynyddoedd

Sant Elli

Yn ôl un traddodiad roedd Elli’n ferch neu’n wyres i’r Brenin Brychan a sefydlodd eglwys ar lan afon Lliedi, a daeth y bobl a ymsefydlodd o’i chwmpas yn dref. Mae’r eglwys blwyf o’r 1300au.

Plas Llanelli

Codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd hardd, yn 1714 i Thomas Stepney, aelod seneddol Sir Gaerfyrddin, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith.

Tunplat

Ar ddechrau’r 1800au daeth Llanelli’n ganolfan tunplat y byd, ac aeth copr, tun a glo allan drwy ei thri doc bach. Gwneir tunplat o hyd yn Nhrostre.

9–3

Ar 31 Hydref 1972, o flaen tua 20,000 o bobl ar Barc y Strade, curodd Llanelli’r Crysau Duon 9–3. Chwaraeodd Ray Gravell, yn 21 oed, i Lanelli y diwrnod hwnnw.

Sosban Fach

Mae’r gân Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli, a chwaraeodd ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd cyn i’r Sgarlets symud i Barc y Scarlets yn 2008. Mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli.

Diwydiant a gwaith

Ar fap y trefi →

Pobl Llanelli

1932–2020

Syr John Meurig Thomas

Cemegydd o Lanelli (wedi’i gofnodi)

Mab glöwr o Lanelli y gwnaeth ei waith ar gatalyddion gemeg yn lanach, ac a arweiniodd y Sefydliad Brenhinol. Enwyd mwyn ar ei ôl.

Syr John Meurig Thomas

Ar y llinell amser

  1. Tre’r Sosban

    Mae Llanelli yn gwneud cymaint o dunplat y byd nes ei galw’n Tinopolis. Mae ei chefnogwyr rygbi yn dal i ganu Sosban Fach.

    Tre’r Sosban
  2. Terfysgoedd Llanelli

    Yn ystod streic genedlaethol y rheilffyrdd, mae milwyr yn saethu dau ddyn ifanc yn farw yn Llanelli. Bu farw pedwar arall pan aeth wagen o ffrwydron ar dân.

    Terfysgoedd Llanelli
  3. Yr ysgol wladol Gymraeg gyntaf

    Mae Ysgol Gymraeg Dewi Sant yn agor yn Llanelli. Erbyn heddiw mae cannoedd o filoedd o blant wedi cael eu dysgu drwy’r Gymraeg.

    Yr ysgol wladol Gymraeg gyntaf

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf