Sant Samson
Sefydlydd Dol yn Llydaw (wedi’i gofnodi)Disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr a ddaeth yn abad Ynys Bŷr, yna a hwyliodd i Gernyw a Llydaw a sefydlu mynachlog fawr Dol. Ei Fuchedd ef yw’r fuchedd hynaf o unrhyw sant Brythonig.
Sant Samson

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Bro Morgannwg
Bro Morgannwg
Sefydlodd Illtud yma tua 500 y ganolfan ddysg hynaf ym Mhrydain, lle dysgwyd seintiau fel Samson a Gildas.
Llun: Neuadd y Dref, Llanilltud Fawr · Mike Faherty, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanilltud Fawr: llan fawr Illtud
Llanilltud Fawr
Yn Llanilltud Fawr y sefydlodd Illtud ei fynachlog a’i ysgol tua 508 OC, a elwir y ganolfan ddysg gynharaf ym Mhrydain. Mae ei heglwys yn dal i gadw’r croesau a gerfiwyd i frenhinoedd ac abadau’r nawfed ganrif.FfynonellauLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, ‘eglwys fawr Illtud’; sefydlwyd y fynachlog tua 508 OC gan Sant Illtud; cafwyd y fila Rufeinig yng Nghaermead yn 1888; mae Eglwys Sant Illtud yn rhestredig Gradd I, ac mae ei meini’n cynnwys un i’r Brenin Rhys ab Arthfael; cofnodir neuadd y dref ganoloesol o’r 15fed ganrif, fe’i hadnewyddwyd ar ddiwedd yr 16eg ganrif ac mae’n rhestredig Gradd II*, a darllena ei chloch ‘Sancte Iltute, ora pro nobis’; mae porthdy grans y fynachlog yn Hill Head, o’r 13eg–14eg ganrif, yn un o’r ychydig adeiladau sydd ar ôl o eiddo Abaty Tewkesbury, a saif colomendy crwn o’r 13eg ganrif yn yr un cae; codwyd yr Hen Ysgol tua 1450 a’r Old Place yn 1596; roedd yr archaeolegydd Glyn Daniel (1914–1986) o’r dref.Illtud ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd Illtud Farchog fynachlog a choleg yn Llanilltud Fawr, a elwir yn ganolfan ddysg gynharaf Prydain; dywedir bod ei ddisgyblion yn cynnwys Dewi, Samson o Dol, Gildas, Pol Aurelian, Taliesin a Phadrig Sant; mae Buchedd Samson yn ei alw’n fwyaf medrus o’r holl Frythoniaid, disgybl yr Esgob Garmon, â’r ddawn i ragweld y dyfodol; mae Buchedd Illtud o’r 12fed ganrif yn ei wneud yn filwr a wasanaethodd y Brenin Arthur, a dyna Illtud Farchog; croes o’r nawfed ganrif, yn ôl pob tebyg, yn dweud i Samson ei gosod er mwyn ei enaid ac yn enwi Illtud; ei ŵyl ar 6 Tachwedd.
| Mynachlog Illtud | tua 508 OCFfynhonnellLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, ‘eglwys fawr Illtud’; sefydlwyd y fynachlog tua 508 OC gan Sant Illtud; cafwyd y fila Rufeinig yng Nghaermead yn 1888; mae Eglwys Sant Illtud yn rhestredig Gradd I, ac mae ei meini’n cynnwys un i’r Brenin Rhys ab Arthfael; cofnodir neuadd y dref ganoloesol o’r 15fed ganrif, fe’i hadnewyddwyd ar ddiwedd yr 16eg ganrif ac mae’n rhestredig Gradd II*, a darllena ei chloch ‘Sancte Iltute, ora pro nobis’; mae porthdy grans y fynachlog yn Hill Head, o’r 13eg–14eg ganrif, yn un o’r ychydig adeiladau sydd ar ôl o eiddo Abaty Tewkesbury, a saif colomendy crwn o’r 13eg ganrif yn yr un cae; codwyd yr Hen Ysgol tua 1450 a’r Old Place yn 1596; roedd yr archaeolegydd Glyn Daniel (1914–1986) o’r dref. |
|---|---|
| Disgyblion | Samson, Gildas, Pawl Aurelian a mwyFfynhonnellLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton. |
| Fila Rufeinig | cafwyd 1888FfynhonnellLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, ‘eglwys fawr Illtud’; sefydlwyd y fynachlog tua 508 OC gan Sant Illtud; cafwyd y fila Rufeinig yng Nghaermead yn 1888; mae Eglwys Sant Illtud yn rhestredig Gradd I, ac mae ei meini’n cynnwys un i’r Brenin Rhys ab Arthfael; cofnodir neuadd y dref ganoloesol o’r 15fed ganrif, fe’i hadnewyddwyd ar ddiwedd yr 16eg ganrif ac mae’n rhestredig Gradd II*, a darllena ei chloch ‘Sancte Iltute, ora pro nobis’; mae porthdy grans y fynachlog yn Hill Head, o’r 13eg–14eg ganrif, yn un o’r ychydig adeiladau sydd ar ôl o eiddo Abaty Tewkesbury, a saif colomendy crwn o’r 13eg ganrif yn yr un cae; codwyd yr Hen Ysgol tua 1450 a’r Old Place yn 1596; roedd yr archaeolegydd Glyn Daniel (1914–1986) o’r dref. |
Ar ei hanterth, meddir, roedd gan yr ysgol saith neuadd, 400 o dai a mwy na 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid. Credir i Ddewi, Samson o Dol, Gildas, Pawl Aurelian a’r bardd Taliesin astudio yma, ac mae Buchedd Samson yn galw Illtud y mwyaf medrus o’r holl Frythoniaid.FfynonellauLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton.Illtud ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlodd Illtud Farchog fynachlog a choleg yn Llanilltud Fawr, a elwir yn ganolfan ddysg gynharaf Prydain; dywedir bod ei ddisgyblion yn cynnwys Dewi, Samson o Dol, Gildas, Pol Aurelian, Taliesin a Phadrig Sant; mae Buchedd Samson yn ei alw’n fwyaf medrus o’r holl Frythoniaid, disgybl yr Esgob Garmon, â’r ddawn i ragweld y dyfodol; mae Buchedd Illtud o’r 12fed ganrif yn ei wneud yn filwr a wasanaethodd y Brenin Arthur, a dyna Illtud Farchog; croes o’r nawfed ganrif, yn ôl pob tebyg, yn dweud i Samson ei gosod er mwyn ei enaid ac yn enwi Illtud; ei ŵyl ar 6 Tachwedd.
Yn yr eglwys saif meini’r hen fynachlog. Cododd Hywel ap Rhys, brenin Glywysing, a gladdwyd yma yn 886, groes er enaid ei dad Rhys. Gosododd Samson yr abad un arall er ei enaid ei hun ac er eneidiau Iuthahelo y brenin, Artmail a Thecan, a chafodd Iolo Morganwg y golofn honno yn y fynwent tua 1789 a’i chodi eto.FfynonellauLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton.CISP database of early inscribed stones: Llanilltud Fawr (ltwit_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)Paratôdd Houelt (Hywel ap Rhys) y groes hon dros enaid Res ei dad; diwedd y nawfed ganrif.CISP database of early inscribed stones: Llanilltud Fawr (ltwit_3) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)Croes yr Iachawdwr a baratôdd Samson yr abad dros ei enaid a thros eneidiau Iuthahelo y brenin, Artmail a Thecan.Iolo’s country: Llanilltud Fawr ↗Prosiect Iolo Morganwg, Prifysgol Cymru (Saesneg)Cafodd Iolo biler Samson yn y fynwent tua 1789 a threfnu ei godi eto.
Mae eglwys Sant Illtud, a godwyd rhwng tua 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o’r eglwysi plwyf hynaf yng Nghymru. Aeth i Abaty Tewkesbury tua 1130.FfynhonnellLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton.
Cofnodir neuadd y dref ganoloesol o’r 1400au, ac mae ei chloch yn dal i ofyn, yn Lladin, ‘Sant Illtud, gweddïa drosom’. I fyny yn Hill Head saif porthdy grans y mynachod a’u colomendy crwn o’r 1200au.FfynhonnellLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, ‘eglwys fawr Illtud’; sefydlwyd y fynachlog tua 508 OC gan Sant Illtud; cafwyd y fila Rufeinig yng Nghaermead yn 1888; mae Eglwys Sant Illtud yn rhestredig Gradd I, ac mae ei meini’n cynnwys un i’r Brenin Rhys ab Arthfael; cofnodir neuadd y dref ganoloesol o’r 15fed ganrif, fe’i hadnewyddwyd ar ddiwedd yr 16eg ganrif ac mae’n rhestredig Gradd II*, a darllena ei chloch ‘Sancte Iltute, ora pro nobis’; mae porthdy grans y fynachlog yn Hill Head, o’r 13eg–14eg ganrif, yn un o’r ychydig adeiladau sydd ar ôl o eiddo Abaty Tewkesbury, a saif colomendy crwn o’r 13eg ganrif yn yr un cae; codwyd yr Hen Ysgol tua 1450 a’r Old Place yn 1596; roedd yr archaeolegydd Glyn Daniel (1914–1986) o’r dref.
Cafwyd fila Rufeinig â chwrt a lloriau mosaig cain yng Nghaermead yn 1888. Ar y clogwyni mae Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ac mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg pedair milltir ar ddeg heibio’r dref o Gileston i Drwyn y Drenewydd.FfynhonnellLlantwit Major ↗Wikipedia (Saesneg)Llanilltud Fawr, llan Sant Illtud, cartref mynachlog Illtud a’r coleg a elwid yn Fangor Illtud, un o ganolfannau mwyaf parchus diwylliant Cristnogol ei oes; ar ei anterth, dywedir, saith neuadd, 400 o dai a thros 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid; credir i Badrig, Pol Aurelian, y bardd Taliesin, Gildas, Samson o Dol a Dewi dreulio amser yno; galwyd Samson i’r fynachlog gan Ddyfrig a bu’n abad am gyfnod byr; claddwyd y Brenin Hywel ap Rhys (m. 886) yno; daeth Illtud i ddyffryn Hodnant wedi ymweliad Garmon a Lupus yn 429, a dywedir iddo gael ei eni yn Llydaw a bod yn filwr cyn i Gadog ei droi at fywyd crefydd; safai’r fynachlog wrth nant Ogney ger yr eglwys bresennol; dinistriwyd gan y Llychlynwyr yn 987, adferwyd erbyn 1111, ac ysgol fynachaidd hyd 1539; aeth yr eglwys a’r ysgol i Abaty Tewkesbury tua 1130; mae’r eglwys bresennol, a godwyd rhwng 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o eglwysi plwyf hynaf Cymru; ysgrifennodd Iolo Morganwg am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, y dywedir iddo sefyll yn Llanilltud neu gerllaw; fila cwrt Rufeinig yng Nghaermead, a gafwyd yn 1888, â lloriau brithwaith cain, a gloddiwyd eto yn 1938–1948; Hen Dafarn yr Alarch o’r 12fed ganrif a strydoedd coblog canoloesol; Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ar yr arfordir; mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg 14 milltir o Gileston i Drwyn Newton.
Disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr a ddaeth yn abad Ynys Bŷr, yna a hwyliodd i Gernyw a Llydaw a sefydlu mynachlog fawr Dol. Ei Fuchedd ef yw’r fuchedd hynaf o unrhyw sant Brythonig.
Sant SamsonSefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.
IlltudDaw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.
Ysgol IlltudFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf