Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Bro Morgannwg

Bro Morgannwg

Llanilltud Fawr · Llantwit Major

Sefydlodd Illtud yma tua 500 y ganolfan ddysg hynaf ym Mhrydain, lle dysgwyd seintiau fel Samson a Gildas.

Llun: Neuadd y Dref, Llanilltud Fawr · Mike Faherty, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Bro MorgannwgYn Gymraeg: Llanilltud Fawr51.411° N, 3.486° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Llanilltud Fawr: llan fawr Illtud

Llanilltud Fawr

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • illtud Illtud Sant
  • Fawr mawro mawr (treiglad meddal: m → f)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Yn Llanilltud Fawr y sefydlodd Illtud ei fynachlog a’i ysgol tua 508 OC, a elwir y ganolfan ddysg gynharaf ym Mhrydain. Mae ei heglwys yn dal i gadw’r croesau a gerfiwyd i frenhinoedd ac abadau’r nawfed ganrif.

Mynachlog Illtudtua 508 OC
DisgyblionSamson, Gildas, Pawl Aurelian a mwy
Fila Rufeinigcafwyd 1888

Ysgol Illtud

Ar ei hanterth, meddir, roedd gan yr ysgol saith neuadd, 400 o dai a mwy na 2,000 o fyfyrwyr, yn eu plith saith mab i dywysogion y Brythoniaid. Credir i Ddewi, Samson o Dol, Gildas, Pawl Aurelian a’r bardd Taliesin astudio yma, ac mae Buchedd Samson yn galw Illtud y mwyaf medrus o’r holl Frythoniaid.

Croesau’r brenhinoedd

Yn yr eglwys saif meini’r hen fynachlog. Cododd Hywel ap Rhys, brenin Glywysing, a gladdwyd yma yn 886, groes er enaid ei dad Rhys. Gosododd Samson yr abad un arall er ei enaid ei hun ac er eneidiau Iuthahelo y brenin, Artmail a Thecan, a chafodd Iolo Morganwg y golofn honno yn y fynwent tua 1789 a’i chodi eto.

Yr eglwys

Mae eglwys Sant Illtud, a godwyd rhwng tua 950 a 1400, yn rhestredig Gradd I ac yn un o’r eglwysi plwyf hynaf yng Nghymru. Aeth i Abaty Tewkesbury tua 1130.

Y dref

Cofnodir neuadd y dref ganoloesol o’r 1400au, ac mae ei chloch yn dal i ofyn, yn Lladin, ‘Sant Illtud, gweddïa drosom’. I fyny yn Hill Head saif porthdy grans y mynachod a’u colomendy crwn o’r 1200au.

Rhufeiniaid a’r arfordir

Cafwyd fila Rufeinig â chwrt a lloriau mosaig cain yng Nghaermead yn 1888. Ar y clogwyni mae Castle Ditches, caer o Oes yr Haearn, ac mae Arfordir Treftadaeth Morgannwg yn rhedeg pedair milltir ar ddeg heibio’r dref o Gileston i Drwyn y Drenewydd.

Llanilltud FawrIlltud

Ar fap y trefi →

Pobl Llanilltud Fawr

c. 485–c. 565

Sant Samson

Sefydlydd Dol yn Llydaw (wedi’i gofnodi)

Disgybl i Illtud yn Llanilltud Fawr a ddaeth yn abad Ynys Bŷr, yna a hwyliodd i Gernyw a Llydaw a sefydlu mynachlog fawr Dol. Ei Fuchedd ef yw’r fuchedd hynaf o unrhyw sant Brythonig.

Sant Samson
fl. early 6th century

Illtud

Athro’r seintiau (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

Sefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.

Illtud

Ar y llinell amser

  1. Ysgol Illtud (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.

    Ysgol Illtud

Brwydrau gerllaw

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf