Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Bro Morgannwg

Bro Morgannwg

Llancarfan

Sefydlodd Cadog fynachlog yma yn y 500au a ddaeth yn un o ysgolion mawr Cymru gynnar. Ganwyd Iolo Morganwg yn y plwyf hwn yn 1747.

Llun: Eglwys Sant Cadog, Llancarfan · The National Churches Trust, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Bro Morgannwg51.430° N, 3.355° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Llancarfan: yr eglwys ar nant Carfan

Llancarfan

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • carfan nant Carfan

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Llancarfan, ym Mro Morgannwg, yw’r lle y sefydlodd Cadog ei glas yn y 500au, a oedd yn enwog am ei ddysg.

Clas Cadogy 500au
Darganfod y murluniau2008
Poblogaeth747 (2011)

Ysgol Cadog

Sefydlodd Cadog, mab Gwynllyw a Gwladys, y fynachlog yma, a thyfodd yn ganolfan ddysg fawr. Dywedir i’w ewythr, y Brenin Pawl o Benychen, roi iddo’r cwm lle dangosodd baedd gwyn y fan iddo.

Ysgolheigion Llancarfan

Astudiodd Cainnech o Aghaboe a Charadog o Lancarfan yma. Ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Ladin Sant Cadog yma, ac ysgrifennodd Caradog Fucheddau Gildas a Chadog.

Y murluniau

Yn 2008 cafwyd murluniau canoloesol o dan wyngalch yr eglwys, yn eu plith un o ddim ond tri llun o San Siôr yn eglwysi Cymru, a gorffennwyd y gwaith i’w dadorchuddio yn 2013.

Plwyf Iolo

Ganwyd Iolo Morganwg ym Mhen-onn yn y plwyf ar 10 Mawrth 1747, ac ysbrydolodd gorffennol disglair Llancarfan ei ysgrifau am Gadog a’i fynachlog.

CadogLlancarfanIolo Morganwg

Ar fap y trefi →

Pobl Llancarfan

c. 497–c. 580

Cadog

Cadog Ddoeth (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

Tywysog o Wynllŵg a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan, lle deuai saint Iwerddon i astudio.

Cadog
1747–1826

Iolo Morganwg

Edward Williams (wedi’i gofnodi)

Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.

Iolo Morganwg
fl. c. 550

Sant Malo

O Went i Sant-Maloù (cronicl cynnar:Bili, Buchedd Malo, y 9fed ganrif)

Yn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganed yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan. Croesodd i Lydaw a rhoi ei enw i borthladd caerog Sant-Maloù.

Sant Malo

Ar y llinell amser

  1. Cadog yn Llancarfan (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)

    Mae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.

    Cadog yn Llancarfan

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf