Gwyn Thomas
Ffraethineb y Rhondda (wedi’i gofnodi)Y nofelydd, y dramodydd a’r darlledwr o’r Porth a adroddodd ei lyfrau disglair a doniol hanes y Rhondda yn y blynyddoedd llwm.
Gwyn Thomas
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf
Rhondda Cynon Taf
Lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd, porth y ddau gwm a’u tref farchnad.
Llun: Pont Rheola, y Porth · FruitMonkey, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Y Porth: y porth, lle mae dau gwm Rhondda’n cwrdd
Y Porth
Porth
Y Porth yw porth y Rhondda, y dref lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd. Roedd ei phyllau ymhlith y cyntaf yn y cwm, a ganed Guto Nyth Brân ar fferm gerllaw.FfynonellauPorth ↗Wikipedia (Saesneg)Y Porth, porth y Rhondda lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd; codwyd Capel y Cymer yn 1743; agorodd y lefel lo gyntaf yn Nyth-brân yn 1844, a suddodd David James Lofa’r Porth yn 1845; agorodd Glofa Tynewydd yn 1852 lle mae’r ddwy afon yn uno; ym mis Ebrill 1877 bu achubwyr yn gweithio am ddyddiau i ryddhau dynion a ddaliwyd gan lifddwr yn Nhynewydd, a daethpwyd â’r pump olaf allan yn fyw ar 20 Ebrill; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Taf y Cymer yn 1850 ac agorodd gorsaf gyntaf y Porth yn 1861; dechreuodd gwaith dŵr mwynol Welsh Hills, Corona yn ddiweddarach, ddiwedd y 1890au; mae’r nofelydd Gwyn Thomas, yr Eifftolegydd a’r bardd J. Gwyn Griffiths a’r capten rygbi Cliff Jones ymhlith ei bobl.Guto Nyth Brân ↗Wikipedia (Saesneg)Griffith Morgan (1700–1737), Guto Nyth Brân, a enwyd ar ôl Nyth Brân, fferm ei rieni ger y Porth; yn 1737 rhedodd ddeuddeng milltir o Gasnewydd i Fedwas yn erbyn rhedwr o’r enw Prince am wobr o 1,000 gini, ac ennill; mae’n gorwedd yn eglwys Sant Gwynno yn Llanwynno, lle codwyd carreg fedd fawr yn 1866; dechreuwyd ras Nos Galan, a gynhelir bob Nos Galan yn Aberpennar, yn 1958 gan Bernard Baldwin ac mae’n dilyn cwrs ras gyntaf Guto; saif cerflun efydd gan Peter Nicholas yng nghanol Aberpennar; daw llawer o’r hanesion am ei gyflymder gan awduron diweddarach fel Glanffrwd (1888).
| Capel y Cymer | 1743FfynhonnellPorth ↗Wikipedia (Saesneg)Y Porth, porth y Rhondda lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd; codwyd Capel y Cymer yn 1743; agorodd y lefel lo gyntaf yn Nyth-brân yn 1844, a suddodd David James Lofa’r Porth yn 1845; agorodd Glofa Tynewydd yn 1852 lle mae’r ddwy afon yn uno; ym mis Ebrill 1877 bu achubwyr yn gweithio am ddyddiau i ryddhau dynion a ddaliwyd gan lifddwr yn Nhynewydd, a daethpwyd â’r pump olaf allan yn fyw ar 20 Ebrill; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Taf y Cymer yn 1850 ac agorodd gorsaf gyntaf y Porth yn 1861; dechreuodd gwaith dŵr mwynol Welsh Hills, Corona yn ddiweddarach, ddiwedd y 1890au; mae’r nofelydd Gwyn Thomas, yr Eifftolegydd a’r bardd J. Gwyn Griffiths a’r capten rygbi Cliff Jones ymhlith ei bobl. |
|---|---|
| Lefel lo gyntaf | 1844FfynhonnellPorth ↗Wikipedia (Saesneg)Y Porth, porth y Rhondda lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd; codwyd Capel y Cymer yn 1743; agorodd y lefel lo gyntaf yn Nyth-brân yn 1844, a suddodd David James Lofa’r Porth yn 1845; agorodd Glofa Tynewydd yn 1852 lle mae’r ddwy afon yn uno; ym mis Ebrill 1877 bu achubwyr yn gweithio am ddyddiau i ryddhau dynion a ddaliwyd gan lifddwr yn Nhynewydd, a daethpwyd â’r pump olaf allan yn fyw ar 20 Ebrill; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Taf y Cymer yn 1850 ac agorodd gorsaf gyntaf y Porth yn 1861; dechreuodd gwaith dŵr mwynol Welsh Hills, Corona yn ddiweddarach, ddiwedd y 1890au; mae’r nofelydd Gwyn Thomas, yr Eifftolegydd a’r bardd J. Gwyn Griffiths a’r capten rygbi Cliff Jones ymhlith ei bobl. |
| Gorsaf gyntaf | 1861FfynhonnellPorth ↗Wikipedia (Saesneg)Y Porth, porth y Rhondda lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd; codwyd Capel y Cymer yn 1743; agorodd y lefel lo gyntaf yn Nyth-brân yn 1844, a suddodd David James Lofa’r Porth yn 1845; agorodd Glofa Tynewydd yn 1852 lle mae’r ddwy afon yn uno; ym mis Ebrill 1877 bu achubwyr yn gweithio am ddyddiau i ryddhau dynion a ddaliwyd gan lifddwr yn Nhynewydd, a daethpwyd â’r pump olaf allan yn fyw ar 20 Ebrill; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Taf y Cymer yn 1850 ac agorodd gorsaf gyntaf y Porth yn 1861; dechreuodd gwaith dŵr mwynol Welsh Hills, Corona yn ddiweddarach, ddiwedd y 1890au; mae’r nofelydd Gwyn Thomas, yr Eifftolegydd a’r bardd J. Gwyn Griffiths a’r capten rygbi Cliff Jones ymhlith ei bobl. |
Ystyr porth yw mynedfa, ac mae’r dref yn sefyll lle mae dwy afon y Rhondda’n cwrdd. Codwyd Capel y Cymer ychydig i’r de yn 1743, ymhell cyn i’r glo ddod.FfynhonnellPorth ↗Wikipedia (Saesneg)Y Porth, porth y Rhondda lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd; codwyd Capel y Cymer yn 1743; agorodd y lefel lo gyntaf yn Nyth-brân yn 1844, a suddodd David James Lofa’r Porth yn 1845; agorodd Glofa Tynewydd yn 1852 lle mae’r ddwy afon yn uno; ym mis Ebrill 1877 bu achubwyr yn gweithio am ddyddiau i ryddhau dynion a ddaliwyd gan lifddwr yn Nhynewydd, a daethpwyd â’r pump olaf allan yn fyw ar 20 Ebrill; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Taf y Cymer yn 1850 ac agorodd gorsaf gyntaf y Porth yn 1861; dechreuodd gwaith dŵr mwynol Welsh Hills, Corona yn ddiweddarach, ddiwedd y 1890au; mae’r nofelydd Gwyn Thomas, yr Eifftolegydd a’r bardd J. Gwyn Griffiths a’r capten rygbi Cliff Jones ymhlith ei bobl.
Agorodd y lefel lo gyntaf yn Nyth-brân yn 1844, suddodd David James Lofa’r Porth yn 1845, ac agorodd Glofa Tynewydd yn 1852 lle mae’r afonydd yn uno. Cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Taf y Cymer yn 1850.FfynhonnellPorth ↗Wikipedia (Saesneg)Y Porth, porth y Rhondda lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd; codwyd Capel y Cymer yn 1743; agorodd y lefel lo gyntaf yn Nyth-brân yn 1844, a suddodd David James Lofa’r Porth yn 1845; agorodd Glofa Tynewydd yn 1852 lle mae’r ddwy afon yn uno; ym mis Ebrill 1877 bu achubwyr yn gweithio am ddyddiau i ryddhau dynion a ddaliwyd gan lifddwr yn Nhynewydd, a daethpwyd â’r pump olaf allan yn fyw ar 20 Ebrill; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Taf y Cymer yn 1850 ac agorodd gorsaf gyntaf y Porth yn 1861; dechreuodd gwaith dŵr mwynol Welsh Hills, Corona yn ddiweddarach, ddiwedd y 1890au; mae’r nofelydd Gwyn Thomas, yr Eifftolegydd a’r bardd J. Gwyn Griffiths a’r capten rygbi Cliff Jones ymhlith ei bobl.
Ym mis Ebrill 1877 daliodd llifddwr ddynion dan ddaear yn Nhynewydd. Bu achubwyr yn gweithio ddydd a nos, ac ar 20 Ebrill, naw diwrnod wedi’r llif, daethpwyd â’r pump olaf allan yn fyw.FfynhonnellPorth ↗Wikipedia (Saesneg)Y Porth, porth y Rhondda lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd; codwyd Capel y Cymer yn 1743; agorodd y lefel lo gyntaf yn Nyth-brân yn 1844, a suddodd David James Lofa’r Porth yn 1845; agorodd Glofa Tynewydd yn 1852 lle mae’r ddwy afon yn uno; ym mis Ebrill 1877 bu achubwyr yn gweithio am ddyddiau i ryddhau dynion a ddaliwyd gan lifddwr yn Nhynewydd, a daethpwyd â’r pump olaf allan yn fyw ar 20 Ebrill; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Taf y Cymer yn 1850 ac agorodd gorsaf gyntaf y Porth yn 1861; dechreuodd gwaith dŵr mwynol Welsh Hills, Corona yn ddiweddarach, ddiwedd y 1890au; mae’r nofelydd Gwyn Thomas, yr Eifftolegydd a’r bardd J. Gwyn Griffiths a’r capten rygbi Cliff Jones ymhlith ei bobl.
Nyth Brân oedd y fferm ger y Porth lle magwyd Griffith Morgan, y rhedwr Guto Nyth Brân.FfynhonnellGuto Nyth Brân ↗Wikipedia (Saesneg)Griffith Morgan (1700–1737), Guto Nyth Brân, a enwyd ar ôl Nyth Brân, fferm ei rieni ger y Porth; yn 1737 rhedodd ddeuddeng milltir o Gasnewydd i Fedwas yn erbyn rhedwr o’r enw Prince am wobr o 1,000 gini, ac ennill; mae’n gorwedd yn eglwys Sant Gwynno yn Llanwynno, lle codwyd carreg fedd fawr yn 1866; dechreuwyd ras Nos Galan, a gynhelir bob Nos Galan yn Aberpennar, yn 1958 gan Bernard Baldwin ac mae’n dilyn cwrs ras gyntaf Guto; saif cerflun efydd gan Peter Nicholas yng nghanol Aberpennar; daw llawer o’r hanesion am ei gyflymder gan awduron diweddarach fel Glanffrwd (1888).
Ganed y nofelydd Gwyn Thomas yn y Cymer, ac roedd yr Eifftolegydd a’r bardd J. Gwyn Griffiths a’r capten rygbi Cliff Jones o’r Porth.FfynonellauGwyn Thomas (novelist) ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyn Thomas (6 Gorffennaf 1913 – 13 Ebrill 1981), llenor, dramodydd, colofnydd Punch, darlledwr radio a storïwr o Gymro, a alwyd yn ‘wir lais y cymoedd Saesneg eu hiaith’; ganed yn y Cymer, Porth, yn y Rhondda, ieuengaf 12 plentyn y glöwr Walter Morgan Thomas; bu farw ei fam pan oedd yn chwech a magwyd ef gan ei chwaer; enillodd ysgoloriaeth i astudio Sbaeneg yn Rhydychen, gyda thymor ym Mhrifysgol Complutense Madrid diolch i ysgoloriaeth y glowyr; priododd ei gyfaill bore oes Eiluned (Lyn) Thomas ym Mhontypridd ar 5 Ionawr 1938; dysgodd i Gymdeithas Addysg y Gweithwyr, yna Ffrangeg yn Aberteifi a Sbaeneg a Ffrangeg yn Ysgol Ramadeg y Barri am 20 mlynedd; yn 1951 gofynnodd cynhyrchydd o’r BBC iddo ysgrifennu i’r radio, a chreodd Gazooka o’i atgofion am y 1920au; un o’r rhai rheolaidd ar The Brains Trust; awdur a darlledwr llawn amser o 1962, yn byw yn Llanbedr-y-fro; bu farw yn Ysbyty Athrofaol Cymru, Caerdydd, 13 Ebrill 1981; yn 1993 chwaraeodd Anthony Hopkins ef yn ffilm BBC Cymru Selected Exits, a addaswyd gan Alan Plater o’i hunangofiant A Few Selected Exits, a dadorchuddiodd benddelw efydd ohono yn y New Theatre, Caerdydd; plac glas yn y Barri, 2009, lle bu ystafelloedd ei ysgol; ar ganmlwyddiant ei eni yn 2013 cymharwyd ef â Kingsley Amis ac Evelyn Waugh; gweithiau’n cynnwys The Dark Philosophers (1946), The Alone to the Alone (1947), All Things Betray Thee (1949), A Frost on My Frolic (1953), y ddrama The Keep (1962), a Jackie the Jumper.Porth ↗Wikipedia (Saesneg)Y Porth, porth y Rhondda lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd; codwyd Capel y Cymer yn 1743; agorodd y lefel lo gyntaf yn Nyth-brân yn 1844, a suddodd David James Lofa’r Porth yn 1845; agorodd Glofa Tynewydd yn 1852 lle mae’r ddwy afon yn uno; ym mis Ebrill 1877 bu achubwyr yn gweithio am ddyddiau i ryddhau dynion a ddaliwyd gan lifddwr yn Nhynewydd, a daethpwyd â’r pump olaf allan yn fyw ar 20 Ebrill; cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Taf y Cymer yn 1850 ac agorodd gorsaf gyntaf y Porth yn 1861; dechreuodd gwaith dŵr mwynol Welsh Hills, Corona yn ddiweddarach, ddiwedd y 1890au; mae’r nofelydd Gwyn Thomas, yr Eifftolegydd a’r bardd J. Gwyn Griffiths a’r capten rygbi Cliff Jones ymhlith ei bobl.
Y nofelydd, y dramodydd a’r darlledwr o’r Porth a adroddodd ei lyfrau disglair a doniol hanes y Rhondda yn y blynyddoedd llwm.
Gwyn ThomasFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf