Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1833

Achos mawr mwg y copr

Mae ffermwyr Llansamlet yn mynd â Vivianiaid gwaith yr Hafod i Frawdlys Caerfyrddin oherwydd y mwg copr sy’n gwenwyno eu tir.

Llun: Gwaith copr yr Hafod, eiddo’r Vivianiaid, ar afon Tawe, wedi’i baentio gan James Harris (Oriel Gelf Glynn Vivian) · James Harris, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1833 aeth un ar ddeg o ffermwyr-denantiaid o Lansamlet, i’r dwyrain o afon Tawe, â John Henry Vivian a’i frawd Syr Richard Hussey Vivian, perchnogion gwaith copr yr Hafod, i Frawdlys Caerfyrddin. Fe’u cyhuddasant o niwsans cyhoeddus oherwydd y mwg copr a lifai dros eu tir.

Yr achosDavid v. Vivian, cyhuddiad o niwsans cyhoeddus
LlysBrawdlys Caerfyrddin
Dros y ffermwyrThomas David a’r cyfreithiwr William Meyrick o Ferthyr
DyfarniadDieuog

Y mwg copr#

I doddi copr, rhostid y mwyn yn gyntaf i yrru’r sylffwr ohono, a thywalltai ffwrneisi Cwm Tawe Isaf gymylau mawr o fwg. Disgynnai sylffwr a metelau trwm ohono ar y caeau o gwmpas, ac ar ei anterth yng nghanol a diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd masnach y copr yn un o lygrwyr mawr ei hoes.

Erbyn 1800 roedd naw gwaith toddi wrthi ar hyd y Tawe, a daeth yr Hafod, a godwyd gan y Vivianiaid yn 1810, yn waith copr mwyaf y byd.

Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n dibynnu ar gopr, ac roedd gwaith yr Hafod ei hun yn cyflogi dros fil o bobl.

Achos y ffermwyr#

Dywedodd ffermwyr Llansamlet fod y mwg wedi gwneud eu gwartheg yn gloff ac yn methu bwyta, â’u dannedd yn tyfu’n hir a thros ei gilydd, a bod dannedd eu ceffylau wedi duo a phydru.

Dywedodd un ffermwr, wedi i waith yr Hafod gael ei helaethu, fod esgyrn ei wartheg wedi mynd yn frau a bod lympiau wedi codi ar eu pengliniau.

Dan arweiniad Thomas David, ffurfiodd un ar ddeg ohonynt glwb gyda William Meyrick, cyfreithiwr o Ferthyr, i ddwyn yr achos yn erbyn Vivian a’i Feibion. Aethant ag ef i’r Brawdlys yng Nghaerfyrddin, y tu allan i Forgannwg.

Y dyfarniad#

Dywedodd y barnwr wrth y llys nad oedd caledi llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus fel yr oedd ei angen i gyhuddiad o’r fath, a chafodd y rheithgor y Vivianiaid yn ddieuog. Cedwir y briff a baratowyd ar gyfer eu hamddiffyniad heddiw yn Archifau Richard Burton ym Mhrifysgol Abertawe.

Gwyddoniaeth yn erbyn y mwg#

Roedd John Henry Vivian eisoes wedi troi at wyddoniaeth am ateb. Yn y 1820au cododd ffliwiau hir a chyddwysyddion yn yr Hafod i ddal y mwg, ac yn 1823 argraffodd hanes yr hyn a wnaed.

Cerflun John Henry Vivian yn Abertawe
Cerflun John Henry Vivian yn Abertawe · Llun: Stu’s Images, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Ymwelodd y gwyddonydd mawr Michael Faraday â gwaith yr Hafod yn 1819 ac astudiodd y llygredd yn Abertawe. Yn 1826 ysgrifennodd at Vivian ei fod yn arbennig o awyddus i weld ei ‘ffliw godidog’.

Roedd Vivian ei hun yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol, ac enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl. O 1832 hyd ei farw yn 1855 eisteddai yn y Senedd dros ardal Abertawe.

Y cwm ar ôl y copr#

Parhaodd y mwg copr am flynyddoedd lawer, a gadawodd y diwydiant waddol o dir a dŵr wedi’u difetha yn y cwm. Ac eto parhaodd y gwaith yn hir: dim ond yn 1980 y caeodd y melinau rholio olaf yn yr Hafod-Morfa, ac mae’r hen dai injan yn dal i sefyll wrth yr afon heddiw.

Tŷ injan Musgrave a’i olwyn dro yng ngwaith copr yr Hafod-Morfa heddiw
Tŷ injan Musgrave a’i olwyn dro yng ngwaith copr yr Hafod-Morfa heddiw · Llun: RobinLeicester, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Cyn ac wedyn

  1. Gwrthryfel Merthyr

    Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Ddeg wythnos yn ddiweddarach, ar 13 Awst, crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.

    Gwrthryfel Merthyr
  2. Diddymu’r dreth ar lechi

    Diddymir treth 1794 ar lechi a gludid ar y môr, ac mae diwydiant llechi Cymru’n llamu ymlaen.

    Diddymu’r dreth ar lechi
  3. Agor Rheilffordd Ffestiniog

    Mae’r rheilffordd lechi o Flaenau Ffestiniog i Borthmadog yn agor, a’i wagenni llwythog yn rhedeg yr holl ffordd i lawr drwy ddisgyrchiant.

    Agor Rheilffordd Ffestiniog
  4. Y Mabinogion yn Saesneg

    Mae’r Arglwyddes Charlotte Guest o Ddowlais yn dechrau cyhoeddi ei chyfieithiad o’r Mabinogion, gan ddod â’r chwedlau Cymraeg at ddarllenwyr ledled y byd.

    Y Mabinogion yn Saesneg

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf