Yn 1833 aeth un ar ddeg o ffermwyr-denantiaid o Lansamlet, i’r dwyrain o afon Tawe, â John Henry Vivian a’i frawd Syr Richard Hussey Vivian, perchnogion gwaith copr yr Hafod, i Frawdlys Caerfyrddin. Fe’u cyhuddasant o niwsans cyhoeddus oherwydd y mwg copr a lifai dros eu tir.FfynonellauRichard Burton Archives: image gallery ↗Blog History Collections, yr Ysgol Astudiaethau Uwch, 2021 (Saesneg)‘Achos Mawr y Copr’, David v Vivian ym Mrawdlys Caerfyrddin: cynrychiolai Thomas David un ar ddeg o ffermwyr tenant Llansamlet a oedd, gyda’r cyfreithiwr William Meyrick o Ferthyr, wedi ffurfio clwb i gyhuddo Vivian a’i Feibion o niwsans cyhoeddus; dyfarnodd y barnwr nad oedd trallod llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus fel yr oedd ei angen, a chafwyd y Vivianiaid yn ddieuog (mae’r dudalen yn dyddio’r achos yn 1834; dyddiad y briff amddiffyn yw 1833).Brief for the defence: copper smoke nuisance indictment ↗Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe, LAC/126/D/1 (Saesneg)Briff i amddiffyn J. H. Vivian a Syr R. H. Vivian, a gyhuddwyd o niwsans mwg copr ar gŵyn Thomas David, 1833.
| Yr achos | David v. Vivian, cyhuddiad o niwsans cyhoeddusFfynonellauRichard Burton Archives: image gallery ↗Blog History Collections, yr Ysgol Astudiaethau Uwch, 2021 (Saesneg)‘Achos Mawr y Copr’, David v Vivian ym Mrawdlys Caerfyrddin: cynrychiolai Thomas David un ar ddeg o ffermwyr tenant Llansamlet a oedd, gyda’r cyfreithiwr William Meyrick o Ferthyr, wedi ffurfio clwb i gyhuddo Vivian a’i Feibion o niwsans cyhoeddus; dyfarnodd y barnwr nad oedd trallod llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus fel yr oedd ei angen, a chafwyd y Vivianiaid yn ddieuog (mae’r dudalen yn dyddio’r achos yn 1834; dyddiad y briff amddiffyn yw 1833).Brief for the defence: copper smoke nuisance indictment ↗Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe, LAC/126/D/1 (Saesneg)Briff i amddiffyn J. H. Vivian a Syr R. H. Vivian, a gyhuddwyd o niwsans mwg copr ar gŵyn Thomas David, 1833. |
|---|---|
| Llys | Brawdlys CaerfyrddinFfynhonnellRichard Burton Archives: image gallery ↗Blog History Collections, yr Ysgol Astudiaethau Uwch, 2021 (Saesneg)‘Achos Mawr y Copr’, David v Vivian ym Mrawdlys Caerfyrddin: cynrychiolai Thomas David un ar ddeg o ffermwyr tenant Llansamlet a oedd, gyda’r cyfreithiwr William Meyrick o Ferthyr, wedi ffurfio clwb i gyhuddo Vivian a’i Feibion o niwsans cyhoeddus; dyfarnodd y barnwr nad oedd trallod llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus fel yr oedd ei angen, a chafwyd y Vivianiaid yn ddieuog (mae’r dudalen yn dyddio’r achos yn 1834; dyddiad y briff amddiffyn yw 1833). |
| Dros y ffermwyr | Thomas David a’r cyfreithiwr William Meyrick o FerthyrFfynhonnellRichard Burton Archives: image gallery ↗Blog History Collections, yr Ysgol Astudiaethau Uwch, 2021 (Saesneg)‘Achos Mawr y Copr’, David v Vivian ym Mrawdlys Caerfyrddin: cynrychiolai Thomas David un ar ddeg o ffermwyr tenant Llansamlet a oedd, gyda’r cyfreithiwr William Meyrick o Ferthyr, wedi ffurfio clwb i gyhuddo Vivian a’i Feibion o niwsans cyhoeddus; dyfarnodd y barnwr nad oedd trallod llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus fel yr oedd ei angen, a chafwyd y Vivianiaid yn ddieuog (mae’r dudalen yn dyddio’r achos yn 1834; dyddiad y briff amddiffyn yw 1833). |
| Dyfarniad | DieuogFfynhonnellRichard Burton Archives: image gallery ↗Blog History Collections, yr Ysgol Astudiaethau Uwch, 2021 (Saesneg)‘Achos Mawr y Copr’, David v Vivian ym Mrawdlys Caerfyrddin: cynrychiolai Thomas David un ar ddeg o ffermwyr tenant Llansamlet a oedd, gyda’r cyfreithiwr William Meyrick o Ferthyr, wedi ffurfio clwb i gyhuddo Vivian a’i Feibion o niwsans cyhoeddus; dyfarnodd y barnwr nad oedd trallod llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus fel yr oedd ei angen, a chafwyd y Vivianiaid yn ddieuog (mae’r dudalen yn dyddio’r achos yn 1834; dyddiad y briff amddiffyn yw 1833). |
Y mwg copr#
I doddi copr, rhostid y mwyn yn gyntaf i yrru’r sylffwr ohono, a thywalltai ffwrneisi Cwm Tawe Isaf gymylau mawr o fwg. Disgynnai sylffwr a metelau trwm ohono ar y caeau o gwmpas, ac ar ei anterth yng nghanol a diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd masnach y copr yn un o lygrwyr mawr ei hoes.FfynhonnellThe environmental impact of industrialisation in South Wales in the nineteenth century: ‘copper smoke’ and the Llanelli Copper Company ↗Edmund Newell a Simon Watts, Environment and History 2 (1996) (Saesneg)Hanes cymdeithasol, economaidd a chyfreithiol problem mwg y copr a’r dechnoleg a ddefnyddiwyd i’w reoli; roedd gwaddod sylffwr a metelau trwm o’r gweithfeydd yn uchel, a’r diwydiant yn llygrwr mawr ar ei anterth yng nghanol a diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Erbyn 1800 roedd naw gwaith toddi wrthi ar hyd y Tawe, a daeth yr Hafod, a godwyd gan y Vivianiaid yn 1810, yn waith copr mwyaf y byd.FfynonellauLower Swansea Valley ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd toddi’n gofyn am fwy na thair rhan o lo i bob rhan o fwyn, felly talai dod â’r mwyn at lo Abertawe; codwyd y toddfa gopr gyntaf yng Nglandŵr yn 1717; erbyn 1800 gweithiai naw toddfa gopr yn y cwm, a daeth Abertawe’n adnabyddus fel Copperopolis; erbyn 1860 toddai’r cwm ddwy ran o dair o’r mwyn copr a fewnforid i Brydain; gadawodd y diwydiant dir a dŵr llygredig ar ei ôl.Hafod Copperworks ↗Wikipedia (Saesneg)Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n dibynnu ar gopr; codwyd gwaith yr Hafod yn 1810 gan John Vivian, o Vivian a’i Feibion, ac yn y 19eg ganrif hwn oedd y gwaith copr mwyaf yn y byd, yn cyflogi dros 1,000; codwyd gwaith y Morfa drws nesaf yn 1835; caeodd y melinau rholio olaf yn 1980, ac mae distyllfa Penderyn ar y safle heddiw.
Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n dibynnu ar gopr, ac roedd gwaith yr Hafod ei hun yn cyflogi dros fil o bobl.FfynhonnellHafod Copperworks ↗Wikipedia (Saesneg)Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n dibynnu ar gopr; codwyd gwaith yr Hafod yn 1810 gan John Vivian, o Vivian a’i Feibion, ac yn y 19eg ganrif hwn oedd y gwaith copr mwyaf yn y byd, yn cyflogi dros 1,000; codwyd gwaith y Morfa drws nesaf yn 1835; caeodd y melinau rholio olaf yn 1980, ac mae distyllfa Penderyn ar y safle heddiw.
Achos y ffermwyr#
Dywedodd ffermwyr Llansamlet fod y mwg wedi gwneud eu gwartheg yn gloff ac yn methu bwyta, â’u dannedd yn tyfu’n hir a thros ei gilydd, a bod dannedd eu ceffylau wedi duo a phydru.FfynhonnellThe copper smoke and the farmers ↗South Wales Evening Post, 25 Mai 2019 (Saesneg)Dywedodd y ffermwyr fod y mwg wedi gwneud eu gwartheg yn gloff ac yn methu bwyta, a’u dannedd yn tyfu’n hir a thros ei gilydd; duodd a phydrodd dannedd y ceffylau; dywedodd un ffermwr i esgyrn ei wartheg fynd yn frau a lympiau ymddangos ar eu pengliniau wedi helaethu gwaith yr Hafod.
Dywedodd un ffermwr, wedi i waith yr Hafod gael ei helaethu, fod esgyrn ei wartheg wedi mynd yn frau a bod lympiau wedi codi ar eu pengliniau.FfynhonnellThe copper smoke and the farmers ↗South Wales Evening Post, 25 Mai 2019 (Saesneg)Dywedodd y ffermwyr fod y mwg wedi gwneud eu gwartheg yn gloff ac yn methu bwyta, a’u dannedd yn tyfu’n hir a thros ei gilydd; duodd a phydrodd dannedd y ceffylau; dywedodd un ffermwr i esgyrn ei wartheg fynd yn frau a lympiau ymddangos ar eu pengliniau wedi helaethu gwaith yr Hafod.
Dan arweiniad Thomas David, ffurfiodd un ar ddeg ohonynt glwb gyda William Meyrick, cyfreithiwr o Ferthyr, i ddwyn yr achos yn erbyn Vivian a’i Feibion. Aethant ag ef i’r Brawdlys yng Nghaerfyrddin, y tu allan i Forgannwg.FfynhonnellRichard Burton Archives: image gallery ↗Blog History Collections, yr Ysgol Astudiaethau Uwch, 2021 (Saesneg)‘Achos Mawr y Copr’, David v Vivian ym Mrawdlys Caerfyrddin: cynrychiolai Thomas David un ar ddeg o ffermwyr tenant Llansamlet a oedd, gyda’r cyfreithiwr William Meyrick o Ferthyr, wedi ffurfio clwb i gyhuddo Vivian a’i Feibion o niwsans cyhoeddus; dyfarnodd y barnwr nad oedd trallod llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus fel yr oedd ei angen, a chafwyd y Vivianiaid yn ddieuog (mae’r dudalen yn dyddio’r achos yn 1834; dyddiad y briff amddiffyn yw 1833).
Y dyfarniad#
Dywedodd y barnwr wrth y llys nad oedd caledi llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus fel yr oedd ei angen i gyhuddiad o’r fath, a chafodd y rheithgor y Vivianiaid yn ddieuog. Cedwir y briff a baratowyd ar gyfer eu hamddiffyniad heddiw yn Archifau Richard Burton ym Mhrifysgol Abertawe.FfynonellauRichard Burton Archives: image gallery ↗Blog History Collections, yr Ysgol Astudiaethau Uwch, 2021 (Saesneg)‘Achos Mawr y Copr’, David v Vivian ym Mrawdlys Caerfyrddin: cynrychiolai Thomas David un ar ddeg o ffermwyr tenant Llansamlet a oedd, gyda’r cyfreithiwr William Meyrick o Ferthyr, wedi ffurfio clwb i gyhuddo Vivian a’i Feibion o niwsans cyhoeddus; dyfarnodd y barnwr nad oedd trallod llond llaw o ffermwyr yn niwsans cyhoeddus fel yr oedd ei angen, a chafwyd y Vivianiaid yn ddieuog (mae’r dudalen yn dyddio’r achos yn 1834; dyddiad y briff amddiffyn yw 1833).Brief for the defence: copper smoke nuisance indictment ↗Archifau Richard Burton, Prifysgol Abertawe, LAC/126/D/1 (Saesneg)Briff i amddiffyn J. H. Vivian a Syr R. H. Vivian, a gyhuddwyd o niwsans mwg copr ar gŵyn Thomas David, 1833.
Gwyddoniaeth yn erbyn y mwg#
Roedd John Henry Vivian eisoes wedi troi at wyddoniaeth am ateb. Yn y 1820au cododd ffliwiau hir a chyddwysyddion yn yr Hafod i ddal y mwg, ac yn 1823 argraffodd hanes yr hyn a wnaed.FfynhonnellMichael Faraday to John Henry Vivian, 11 September 1826 ↗Epsilon: gohebiaeth Michael Faraday (Saesneg)Mae Faraday yn ysgrifennu ei fod yn arbennig o awyddus i weld ‘ffliw godidog’ Vivian, ac yn gofyn am ei adroddiad printiedig o’r camau a gymerwyd yn yr Hafod yn erbyn mwg copr (1823).

Ymwelodd y gwyddonydd mawr Michael Faraday â gwaith yr Hafod yn 1819 ac astudiodd y llygredd yn Abertawe. Yn 1826 ysgrifennodd at Vivian ei fod yn arbennig o awyddus i weld ei ‘ffliw godidog’.FfynonellauDiscover with Jo: Hafod Copperworks ↗Croeso Bae Abertawe (Saesneg)Lleisiau o’r gorffennol yng ngwaith copr yr Hafod, o ffynonellau hanesyddol gan Brifysgol Abertawe: y gwyddonydd Michael Faraday, a ymwelodd â’r gwaith yn 1819; y rheolwr Mr Pooley yn 1850; diwrnod gwaith dynion y ffwrnais yn 1850; y fforman John Thomas yn 1841.Michael Faraday ↗Wikipedia (Saesneg)Ymhlith ei waith ymarferol, ymchwiliodd Faraday i lygredd diwydiannol yn Abertawe, llygredd aer yn y Bathdy Brenhinol, a chyflwr budr afon Tafwys.Michael Faraday to John Henry Vivian, 11 September 1826 ↗Epsilon: gohebiaeth Michael Faraday (Saesneg)Mae Faraday yn ysgrifennu ei fod yn arbennig o awyddus i weld ‘ffliw godidog’ Vivian, ac yn gofyn am ei adroddiad printiedig o’r camau a gymerwyd yn yr Hafod yn erbyn mwg copr (1823).
Roedd Vivian ei hun yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol, ac enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl. O 1832 hyd ei farw yn 1855 eisteddai yn y Senedd dros ardal Abertawe.FfynhonnellJohn Henry Vivian ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 9 Awst 1785, yn fab i John Vivian o Truro; roedd yn berchen ar fusnesau mwyngloddio, toddi a masnachu copr yn Abertawe (Vivian a’i Feibion), Lerpwl, Birmingham a Llundain; Aelod Seneddol dros Ardal Abertawe o 1832 hyd 1855; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Jones o Reigate yn 1816, ac ymhlith eu hwyth plentyn roedd Henry Vivian, Barwn Abertawe cyntaf, a Glynn Vivian; bu farw 10 Chwefror 1855; enwyd y mwyn vivianite ar ei ôl.
Y cwm ar ôl y copr#
Parhaodd y mwg copr am flynyddoedd lawer, a gadawodd y diwydiant waddol o dir a dŵr wedi’u difetha yn y cwm. Ac eto parhaodd y gwaith yn hir: dim ond yn 1980 y caeodd y melinau rholio olaf yn yr Hafod-Morfa, ac mae’r hen dai injan yn dal i sefyll wrth yr afon heddiw.FfynonellauThe environmental impact of industrialisation in South Wales in the nineteenth century: ‘copper smoke’ and the Llanelli Copper Company ↗Edmund Newell a Simon Watts, Environment and History 2 (1996) (Saesneg)Hanes cymdeithasol, economaidd a chyfreithiol problem mwg y copr a’r dechnoleg a ddefnyddiwyd i’w reoli; roedd gwaddod sylffwr a metelau trwm o’r gweithfeydd yn uchel, a’r diwydiant yn llygrwr mawr ar ei anterth yng nghanol a diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.Lower Swansea Valley ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd toddi’n gofyn am fwy na thair rhan o lo i bob rhan o fwyn, felly talai dod â’r mwyn at lo Abertawe; codwyd y toddfa gopr gyntaf yng Nglandŵr yn 1717; erbyn 1800 gweithiai naw toddfa gopr yn y cwm, a daeth Abertawe’n adnabyddus fel Copperopolis; erbyn 1860 toddai’r cwm ddwy ran o dair o’r mwyn copr a fewnforid i Brydain; gadawodd y diwydiant dir a dŵr llygredig ar ei ôl.Hafod Copperworks ↗Wikipedia (Saesneg)Erbyn 1823 roedd 10,000 o 15,000 o bobl Abertawe’n dibynnu ar gopr; codwyd gwaith yr Hafod yn 1810 gan John Vivian, o Vivian a’i Feibion, ac yn y 19eg ganrif hwn oedd y gwaith copr mwyaf yn y byd, yn cyflogi dros 1,000; codwyd gwaith y Morfa drws nesaf yn 1835; caeodd y melinau rholio olaf yn 1980, ac mae distyllfa Penderyn ar y safle heddiw.







