Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 850 OC

Colofn Eliseg

Mae Cyngen o Bowys yn codi croes garreg ger Llangollen i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ger Llangollen, cododd y brenin Cyngen o Bowys groes garreg dal er anrhydedd i’w hen daid Elisedd, y brenin a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.

PrydCyn 854, pan fu farw Cyngen
BleGer Abaty Glyn y Groes, Llangollen
BethCroes gron ei choes ar un adeg; mae’r goes doredig yn dal i sefyll

Y geiriau ar y garreg#

Dywedai’r Lladin a gerfiwyd arni i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac olrheiniai linach Cyngen yn ôl i Wrtheyrn ac i Facsimus frenin, Macsen Wledig.

Copïodd Edward Lhuyd yr arysgrif yn 1696. Mae’r llythrennau wedi treulio ers hynny, a’i gopi ef yw’r ffordd y gwyddom amdanynt.

Y golofn ar ei thwmpath, mewn dyfrlliw o Daith yng Nghymru Thomas Pennant yn y 1770au.
Y golofn ar ei thwmpath, mewn dyfrlliw o Daith yng Nghymru Thomas Pennant yn y 1770au. · Llun: From Thomas Pennant’s Tour in Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Ei bwrw i lawr a’i chodi eto#

Yn y Rhyfel Cartref bwriwyd y golofn i lawr a chollwyd ei hanner isaf. Codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779, ac mae’n dal i sefyll ar ei thwmpath.

Hŷn eto#

Cafodd cloddio gan brifysgolion Bangor a Chaer rhwng 2010 a 2012 mai carnedd o tua 2000 CC yw’r twmpath oddi tani. Gosododd Cyngen ei groes ar fan claddu a oedd eisoes yn hynafol yn ei ddydd ef.

Lle digwyddodd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

    Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.

    Hanes y Brythoniaid
  2. Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.

    Rhodri ap Merfyn
  3. Canu Heledd (cronicl cynnar:Llyfr Coch Hergest, tua 1400)

    Mae beirdd yn canu englynion Heledd, yn galaru am ei brawd Cynddylan a llosgi ei neuadd. Maent ymhlith y cerddi mwyaf ingol yn y Gymraeg.

    Canu Heledd
  4. Rhodri yn ennill Powys (wedi’i gofnodi)

    Mae Cyngen o Bowys yn marw ar bererindod yn Rhufain, ac mae Powys yn mynd i’w nai Rhodri, gan ei huno â Gwynedd.

    Rhodri yn ennill Powys

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf