Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1904–1971

Waldo Williams

Bardd heddychol o Sir Benfro y mae ei unig gyfrol, Dail Pren, ymhlith y mwyaf yn yr iaith Gymraeg.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1904–1971 (wedi’i gofnodi) Bardd y Preselau Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
Waldo Williams
Waldo Williams · Llun: Wikimedia Commons · Hogyncymru, CC BY-SA 4.0

Roedd Waldo Williams, bardd y Preselau, yn un o feirdd Cymraeg mwyaf yr ugeinfed ganrif ac yn ddyn heddwch a fu fyw yn ôl ei gredo. Dysgodd Gymraeg ar iard ysgol yn Sir Benfro, gwelodd mewn bwlch rhwng dau gae fod pawb yn frodyr, a rhoddodd i Gymru gerddi Dail Pren, yn eu plith Mewn Dau Gae a Preseli.

Ganed30 Medi 1904, Hwlffordd
Dysgodd GymraegMynachlog-ddu, o 1911
AstudioddAberystwyth, Saesneg, 1923 hyd 1926
Cerddi enwocafCofio, Preseli, Mewn Dau Gae
CyfrolDail Pren, 1956
FfyddBedyddiwr, yna Cymdeithas y Cyfeillion
Bu farw20 Mai 1971, Hwlffordd

Yr iaith a garaf#

Ganed Waldo Goronwy Williams yn Hwlffordd ar 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams, prifathro, a’i wraig Angharad. Siaradai ei dad Gymraeg, ond Saesneg oedd iaith ei fam, a Saesneg oedd iaith y cartref.

Yn 1911 daeth ei dad yn brifathro’r ysgol ym Mynachlog-ddu, pentref Cymraeg yng nghysgod y Preselau. Yno dysgodd Waldo, yn saith oed, Gymraeg wrth chwarae ar iard yr ysgol, ac ysgrifennodd am hynny wedyn yn ei gerdd Yr Iaith a Garaf.

Dau gae#

Yn 1915 symudodd y teulu i Glunderwen. Yno, yn ystod y Rhyfel Mawr, wrth sefyll yn y bwlch rhwng dau gae ar fferm Cross, cafodd Waldo weledigaeth a arhosodd gydag ef am byth: sylweddoliad, sydyn a byw, fod pobl yn anad dim yn frodyr i’w gilydd.

Pobl heddwch oedd ei rieni, a thyfodd yntau yn yr un ffydd. Yn 1921 fe’i bedyddiwyd yng Nghapel y Bedyddwyr Blaenconin.

Aberystwyth a’r ystafell ddosbarth#

O Ysgol Sir Arberth aeth i Aberystwyth yn 1923, golygodd gylchgrawn y myfyrwyr a graddio yn Saesneg yn 1926. Daeth yn athro, mewn ysgolion ledled Sir Benfro, Cymru a Lloegr, ac mewn dosbarthiadau nos i’r brifysgol.

Cofio#

Yn 1931, ar ymweliad â’i gyfaill Willie Jenkins yn Hoplas, ger Penfro, ysgrifennodd Cofio. Daeth yn un o’r anwylaf o’i holl gerddi.

Y tŵr a’r graig#

Wrth i Brydain symud at orfodaeth filwrol, ysgrifennodd Y Tŵr a’r Graig yn 1938, gan ddefnyddio tir Penfro i osod grym y wladwriaeth ryfel yn erbyn y werin a’i hannibyniaeth barn. Daeth blynyddoedd y rhyfel â rhai o’i gerddi gorau.

Preseli#

Pan gynlluniodd y Swyddfa Ryfel droi’r Preselau yn dir hyfforddi milwrol, ymladdodd pobl Sir Benfro yn erbyn y cynllun, ac ysgrifennodd Waldo Preseli i’w cefnogi. Mae’n sôn am ‘fro brawdoliaeth’, ac mae’n cloi ag un o’i linellau enwocaf:

Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw

Waldo Williams, Preseli

Linda#

Ar 14 Ebrill 1941 priododd Linda Llewellyn ym Mlaenconin. Safodd yn wrthwynebydd cydwybodol, a chaniataodd y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn 1942 iddo barhau i ddysgu, ym Motwnnog yn Llŷn. Bu farw Linda o’r diciâu ar 1 Mehefin 1943. Ni phriododd eto, a galwodd eu dwy flynedd gyda’i gilydd yn ‘fy mlynyddoedd mawr’.

Dail Pren#

Yn 1956 cyhoeddwyd ei gyfrol o gerddi Dail Pren. Fe’i galwyd yn llyfr mwyaf nodedig barddoniaeth Gymraeg er 1945. Ei choron yw Mewn Dau Gae, lle mae’n edrych yn ôl ar y weledigaeth a gafodd rhwng y ddau gae ddeugain mlynedd ynghynt.

Gweithredoedd, nid geiriau#

Ni thalai Waldo am ryfel. Adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny gwrthododd dalu ei dreth incwm mewn protest yn erbyn rhyfel a gorfodaeth filwrol. Cymerodd y beilïaid ei eiddo, ac yn 1960 a 1961 aeth i’r carchar dros ei gydwybod.

Erbyn y 1950au roedd wedi cael ei gartref ysbrydol gyda’r Crynwyr yn Aberdaugleddau. Ymunodd â Phlaid Cymru, wedi’i annog gan ei gyfaill D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959. Dysgodd Wyddeleg yn rhugl hefyd, a threuliodd lawer o amser yn Iwerddon gyda’i gyfaill Pádraig Ó Fiannachta.

Yr athro yn Abergwaun#

Yn niwedd y 1960au dysgai Gymraeg i blant deg ac un ar ddeg oed yn Ysgol yr Enw Sanctaidd yn Abergwaun. Cofiai ei ddisgyblion athro angerddol a brwd, a ddefnyddiai siapiau pren o anifeiliaid fferm gyda’u henwau Cymraeg wedi’u peintio arnynt.

Ei gofio#

Bu farw Waldo yn Hwlffordd ar 20 Mai 1971 ac mae’n gorwedd ym Mlaenconin gyda’i rieni a Linda. Saif cofeb yn Rhos-fach ger Mynachlog-ddu, mae ysgol yn Hwlffordd yn dwyn ei enw, ac ers ei farw ni fu’r un bardd Cymraeg yn fwy o destun darllen a thrafod.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf