
Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
Castell Aberystwyth a Bathdy’r Brenin
Y castell ar y pentir yn Aberystwyth, lle bathodd bathdy Thomas Bushell arian Cymru i Siarl I o 1637 hyd 1642. Daliodd dros y Brenin hyd fis Ebrill 1646 a chwythwyd ef i fyny yn 1649.
Llun: Adfeilion Castell Aberystwyth ar y pentir, lle bathodd bathdy’r Brenin Siarl I arian Cymreig o 1637 · Jopparn, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ar y pentir uwchben yr harbwr saif muriau drylliedig Castell Aberystwyth. Fe’i codwyd gan Edward I, fe’i cipiwyd gan y Cymry yn 1282 a’i ddal gan Owain Glyndŵr o 1404 hyd 1408, ac yn ddiweddarach bu’n gartref i Fathdy’r Brenin, lle bathwyd arian bryniau Ceredigion yn ddarnau â phlu Tywysog Cymru.FfynonellauAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649.Thomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.
| Dechreuwyd | 1277, gorffennwyd 1289FfynhonnellAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649. |
|---|---|
| Cynllun | Castell consentrig ar ffurf diemwntFfynhonnellAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649. |
| Owain Glyndŵr | Fe’i daliodd o 1404 hyd 1408FfynonellauAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649.Owain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Y tywysog, ei wrthryfel a’r hyn a ysgrifennwyd amdano. |
| Bathdy’r Brenin | 1637 hyd 1642FfynonellauThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.The Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin. |
| Drylliwyd | 1649FfynhonnellAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649. |
Castell i goncwest
Dechreuodd Edward I y castell yn 1277, wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru. Fe’i codwyd yn gastell consentrig, un cylch o furiau y tu mewn i’r llall, ar ffurf diemwnt, â thref newydd gaerog wrth ei ymyl.FfynonellauAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649.Llywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir. Bu pobl yn byw yma ymhell cyn hynny: mae olion bryngaer ar Ben Dinas, ychydig i’r de o’r dref, yn dangos bod pobl ar y safle cyn 700 CC.FfynhonnellAberystwyth ↗Wikipedia (Saesneg)Aberystwyth, ‘aber afon Ystwyth’; dengys olion caer ar Ben Dinas fod pobl yn byw yma cyn 700 CC; cododd Edward I gastell newydd ar Fryn y Castell yn 1277, a bu’r dref yn fwrdeistref o 1277; daliodd Owain Glyndŵr y castell o 1404 hyd 1408; gwellwyd y porthladd yn 1780 a 1836, codwyd Tollty newydd yn 1828, ac allforiwyd plwm Sir Aberteifi drwyddo; cyrhaeddodd lein Rheilffyrdd y Cambrian o Fachynlleth yn 1864, ac agorodd y Pier Brenhinol ar Ddydd Gwener y Groglith 1869; sefydlwyd Coleg Prifysgol Cymru yn 1872 yng Ngwesty’r Castell anorffenedig, yr Hen Goleg heddiw; sefydlwyd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1907; ffurfiwyd cwmni Constitution Hill yn 1896 a chododd y rheilffordd glogwyn, yr ail reilffordd ffiwnicwlar hiraf yn y Deyrnas Unedig, ar raddiant o 50%; cynhaliodd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ei phrotest gyntaf ar Bont Trefechan ar 2 Chwefror 1963; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1865, 1916, 1952 a 1992; poblogaeth 14,640 yn 2021.
Cipiwyd gan y Cymry
Nid oedd y muriau wedi’u gorffen pan gododd y Cymry eto yn 1282. Cipion nhw’r castell a’i losgi, a bu’n 1289 cyn ei gwblhau o’r diwedd.FfynhonnellAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649. Yn 1294 gwarchaeodd gwŷr Madog ap Llywelyn arno drwy’r gaeaf, a daliodd allan dim ond am y gallai llongau ddod â bwyd iddo dros y môr.FfynhonnellAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649.
Castell Owain Glyndŵr
Yn 1404 cipiodd Owain Glyndŵr Aberystwyth, gyda Harlech, ac am bedair blynedd roedd yn un o gadarnleoedd mawr ei Gymru rydd. Yr un flwyddyn cynhaliodd ei senedd ym Machynlleth, i fyny’r arfordir.FfynonellauAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649.Owain Glyndŵr ↗Wikipedia (Saesneg)Y tywysog, ei wrthryfel a’r hyn a ysgrifennwyd amdano.Machynlleth ↗Wikipedia (Saesneg)Machynlleth, tref farchnad yn nyffryn Dyfi ym Mhowys, yn hen Sir Drefaldwyn; daw’r enw o ma, maes neu wastadedd, a Chynllaith, enw person; dangosodd dyddio radiocarbon fod copr yn cael ei gloddio yn Oes yr Efydd o fewn milltir i ganol y dref; cododd y Rhufeiniaid gaer yng Nghefn Caer ger Pennal; yn 1291 rhoddodd siarter frenhinol i Owen de la Pole, arglwydd Powys, farchnad ym Machynlleth bob dydd Mercher am byth a dwy ffair bob blwyddyn, ac mae marchnad dydd Mercher yn brysur o hyd 700 mlynedd yn ddiweddarach; dengys dogfen o 1632 anifeiliaid ar werth o siroedd Meirionnydd, Trefaldwyn, Aberteifi, Caerfyrddin a Dinbych; enwyd Pont ar Ddyfi gyntaf yn 1533; Machynlleth oedd lle senedd Gymreig Owain Glyndŵr yn 1404 ac mae’n hawlio bod yn hen brifddinas Cymru; coronwyd Owain yn Dywysog Cymru yn 1404 ger y Senedd-dy, un o dri thŷ canoloesol yn y dref, gerbron arweinwyr o’r Alban, Ffrainc a Sbaen, a chynhaliodd ei senedd olaf ym Mhennal gerllaw, ger eglwys Sant Pedr ad Vincula; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1937 a 1981; agorodd siop gyntaf Laura Ashley yn 35 Heol Maengwyn yn 1961; tŵr y cloc, 23.7 m o uchder, yw symbol y dref; cartref MoMA Cymru ac yn agos at y Ganolfan Dechnoleg Amgen; yng nghanol Biosffer Dyfi, a gyhoeddwyd gan UNESCO yn 2009; ar Lwybr Glyndŵr; yn 2021 gallai 50.2% o’r bobl siarad, darllen ac ysgrifennu Cymraeg. Daeth y Saeson yn ôl â gynnau mawr dan y Tywysog Harri, Harri V wedyn, ac yn 1408, wedi gwarchae hir, collwyd y castell.FfynhonnellAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649.
Bathdy’r Brenin
Yn 1637 caniataodd Siarl I i Thomas Bushell sefydlu bathdy brenhinol o fewn muriau’r castell, er mwyn bathu arian mwynfeydd Sir Aberteifi wrth ymyl y mwynfeydd a’i cloddiodd. O 1638 bathodd ddarnau o’r hanner coron i lawr at y ddimai, pob un â thair pluen Tywysog Cymru a nod Bushell, llyfr bach agored.FfynonellauThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.The Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.
Ym mis Medi 1642, wrth i’r Rhyfel Cartref ddechrau, galwodd y Brenin Bushell a’i fathdy i’r Amwythig, ac yna ymlaen i Rydychen.FfynonellauThe Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.The Oxford mint ↗Oxford Numismatic Society (Saesneg)Galwyd Bushell, a fu’n rhedeg bathdy’r Brenin yn yr Amwythig, i ddod ag ef i Rydychen ym mis Rhagfyr 1642, a’i osod yn New Inn Hall yn nyddiau cyntaf Ionawr 1643; cofnodir iddo ddilladu byddin y Brenin yn Rhydychen.
Y gwarchae olaf
Daliodd y castell dros y Brenin drwy’r rhyfel. Gwarchaeodd milwyr y Senedd arno o aeaf 1645, ac fe’i hildiwyd ym mis Ebrill 1646. Yn 1649 chwythwyd ei dyrau i fyny fel na ellid byth ei ddal eto.FfynhonnellAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649.
Plwm drwy’r harbwr
Daeth y dref a dyfodd islaw’r castell, yn fwrdeistref er 1277, yn borthladd y mwynfeydd. Gwellwyd ei harbwr yn 1780 ac eto yn 1836, ac allforiwyd plwm bryniau Sir Aberteifi drwyddo.FfynhonnellAberystwyth ↗Wikipedia (Saesneg)Aberystwyth, ‘aber afon Ystwyth’; dengys olion caer ar Ben Dinas fod pobl yn byw yma cyn 700 CC; cododd Edward I gastell newydd ar Fryn y Castell yn 1277, a bu’r dref yn fwrdeistref o 1277; daliodd Owain Glyndŵr y castell o 1404 hyd 1408; gwellwyd y porthladd yn 1780 a 1836, codwyd Tollty newydd yn 1828, ac allforiwyd plwm Sir Aberteifi drwyddo; cyrhaeddodd lein Rheilffyrdd y Cambrian o Fachynlleth yn 1864, ac agorodd y Pier Brenhinol ar Ddydd Gwener y Groglith 1869; sefydlwyd Coleg Prifysgol Cymru yn 1872 yng Ngwesty’r Castell anorffenedig, yr Hen Goleg heddiw; sefydlwyd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1907; ffurfiwyd cwmni Constitution Hill yn 1896 a chododd y rheilffordd glogwyn, yr ail reilffordd ffiwnicwlar hiraf yn y Deyrnas Unedig, ar raddiant o 50%; cynhaliodd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ei phrotest gyntaf ar Bont Trefechan ar 2 Chwefror 1963; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1865, 1916, 1952 a 1992; poblogaeth 14,640 yn 2021.
Yn 1872 agorodd Coleg Prifysgol Cymru mewn gwesty anorffenedig wrth ymyl adfeilion y castell, yr adeilad a elwir heddiw yr Hen Goleg, a dalwyd amdano’n rhannol â cheiniogau pobl gyffredin Cymru. Mae’r castell a fu unwaith yn dal Cymru i lawr yn sefyll bellach wrth ymyl un o fannau mawr dysg Cymru.FfynhonnellAberystwyth ↗Wikipedia (Saesneg)Aberystwyth, ‘aber afon Ystwyth’; dengys olion caer ar Ben Dinas fod pobl yn byw yma cyn 700 CC; cododd Edward I gastell newydd ar Fryn y Castell yn 1277, a bu’r dref yn fwrdeistref o 1277; daliodd Owain Glyndŵr y castell o 1404 hyd 1408; gwellwyd y porthladd yn 1780 a 1836, codwyd Tollty newydd yn 1828, ac allforiwyd plwm Sir Aberteifi drwyddo; cyrhaeddodd lein Rheilffyrdd y Cambrian o Fachynlleth yn 1864, ac agorodd y Pier Brenhinol ar Ddydd Gwener y Groglith 1869; sefydlwyd Coleg Prifysgol Cymru yn 1872 yng Ngwesty’r Castell anorffenedig, yr Hen Goleg heddiw; sefydlwyd Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1907; ffurfiwyd cwmni Constitution Hill yn 1896 a chododd y rheilffordd glogwyn, yr ail reilffordd ffiwnicwlar hiraf yn y Deyrnas Unedig, ar raddiant o 50%; cynhaliodd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ei phrotest gyntaf ar Bont Trefechan ar 2 Chwefror 1963; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1865, 1916, 1952 a 1992; poblogaeth 14,640 yn 2021.
Ymweld
Saif yr adfeilion mewn parc cyhoeddus am ddim ar y pentir wrth ymyl yr Hen Goleg, yn edrych allan dros y môr. Mae Amgueddfa Ceredigion, yn y dref, yn dangos darnau arian ac offer y mwynfeydd.
Pobl y lle hwn
Mwy ar y wefan hon
Arian yn y bryniau: ‘Potosí Cymru’ a Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth →Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth →Aberystwyth →
Beth ddigwyddodd yma
Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth
Mae Siarl I yn caniatáu i Thomas Bushell sefydlu bathdy yng Nghastell Aberystwyth, i fathu arian mwynfeydd Sir Aberteifi lle y’i cloddir.
Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth
Lleoedd hanesyddol gerllaw
O amgylch y lle
Trefi gerllaw
Cestyll gerllaw
- Castell Rheidol 1 km
- Tan y Castell 3 km
- Crugyn Dimai 3 km
- Peithyll 5 km
- Castell Gwallter 7 km
- Castell Ystrad Peithyll 7 km
Brwydrau gerllaw
- Aberystwyth a chestyll y de 1282 · llai nag 1 km
- Ailgipio Aberystwyth a Harlech 1409 · llai nag 1 km
- Anrheithio Llanbadarn 1039 · 2 km
- Ystrad Peithyll 1116 · 4 km
Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)
- Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto… — The British Museum, Pippa Pearce · CC BY 2.0
- Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar y llethr uwchben Aberystwyth — Chris Andrews · CC BY-SA 2.0
- Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth — Pricey · CC BY 3.0
- Olwynion dŵr mwynfa arian a phlwm Llywernog ger Ponterwyd — Martin Bodman, CC BY-SA 2.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan




