Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

Castell Aberystwyth a Bathdy’r Brenin

Y castell ar y pentir yn Aberystwyth, lle bathodd bathdy Thomas Bushell arian Cymru i Siarl I o 1637 hyd 1642. Daliodd dros y Brenin hyd fis Ebrill 1646 a chwythwyd ef i fyny yn 1649.

Llun: Adfeilion Castell Aberystwyth ar y pentir, lle bathodd bathdy’r Brenin Siarl I arian Cymreig o 1637 · Jopparn, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

1637 52.413° N, 4.090° W Agor mewn map ↗ Ar fap y wefan hon →
Adfeilion Castell Aberystwyth ar y pentir, lle bathodd bathdy’r Brenin Siarl I arian Cymreig o 1637
Adfeilion Castell Aberystwyth ar y pentir, lle bathodd bathdy’r Brenin Siarl I arian Cymreig o 1637 · Llun: Wikimedia Commons · Jopparn, CC BY-SA 4.0

Ar y pentir uwchben yr harbwr saif muriau drylliedig Castell Aberystwyth. Fe’i codwyd gan Edward I, fe’i cipiwyd gan y Cymry yn 1282 a’i ddal gan Owain Glyndŵr o 1404 hyd 1408, ac yn ddiweddarach bu’n gartref i Fathdy’r Brenin, lle bathwyd arian bryniau Ceredigion yn ddarnau â phlu Tywysog Cymru.

Dechreuwyd1277, gorffennwyd 1289
CynllunCastell consentrig ar ffurf diemwnt
Owain GlyndŵrFe’i daliodd o 1404 hyd 1408
Bathdy’r Brenin1637 hyd 1642
Drylliwyd1649

Castell i goncwest

Dechreuodd Edward I y castell yn 1277, wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru. Fe’i codwyd yn gastell consentrig, un cylch o furiau y tu mewn i’r llall, ar ffurf diemwnt, â thref newydd gaerog wrth ei ymyl. Bu pobl yn byw yma ymhell cyn hynny: mae olion bryngaer ar Ben Dinas, ychydig i’r de o’r dref, yn dangos bod pobl ar y safle cyn 700 CC.

Cipiwyd gan y Cymry

Nid oedd y muriau wedi’u gorffen pan gododd y Cymry eto yn 1282. Cipion nhw’r castell a’i losgi, a bu’n 1289 cyn ei gwblhau o’r diwedd. Yn 1294 gwarchaeodd gwŷr Madog ap Llywelyn arno drwy’r gaeaf, a daliodd allan dim ond am y gallai llongau ddod â bwyd iddo dros y môr.

Castell Owain Glyndŵr

Yn 1404 cipiodd Owain Glyndŵr Aberystwyth, gyda Harlech, ac am bedair blynedd roedd yn un o gadarnleoedd mawr ei Gymru rydd. Yr un flwyddyn cynhaliodd ei senedd ym Machynlleth, i fyny’r arfordir. Daeth y Saeson yn ôl â gynnau mawr dan y Tywysog Harri, Harri V wedyn, ac yn 1408, wedi gwarchae hir, collwyd y castell.

Bathdy’r Brenin

Yn 1637 caniataodd Siarl I i Thomas Bushell sefydlu bathdy brenhinol o fewn muriau’r castell, er mwyn bathu arian mwynfeydd Sir Aberteifi wrth ymyl y mwynfeydd a’i cloddiodd. O 1638 bathodd ddarnau o’r hanner coron i lawr at y ddimai, pob un â thair pluen Tywysog Cymru a nod Bushell, llyfr bach agored.

Ym mis Medi 1642, wrth i’r Rhyfel Cartref ddechrau, galwodd y Brenin Bushell a’i fathdy i’r Amwythig, ac yna ymlaen i Rydychen.

Y gwarchae olaf

Daliodd y castell dros y Brenin drwy’r rhyfel. Gwarchaeodd milwyr y Senedd arno o aeaf 1645, ac fe’i hildiwyd ym mis Ebrill 1646. Yn 1649 chwythwyd ei dyrau i fyny fel na ellid byth ei ddal eto.

Plwm drwy’r harbwr

Daeth y dref a dyfodd islaw’r castell, yn fwrdeistref er 1277, yn borthladd y mwynfeydd. Gwellwyd ei harbwr yn 1780 ac eto yn 1836, ac allforiwyd plwm bryniau Sir Aberteifi drwyddo.

Yn 1872 agorodd Coleg Prifysgol Cymru mewn gwesty anorffenedig wrth ymyl adfeilion y castell, yr adeilad a elwir heddiw yr Hen Goleg, a dalwyd amdano’n rhannol â cheiniogau pobl gyffredin Cymru. Mae’r castell a fu unwaith yn dal Cymru i lawr yn sefyll bellach wrth ymyl un o fannau mawr dysg Cymru.

Ymweld

Saif yr adfeilion mewn parc cyhoeddus am ddim ar y pentir wrth ymyl yr Hen Goleg, yn edrych allan dros y môr. Mae Amgueddfa Ceredigion, yn y dref, yn dangos darnau arian ac offer y mwynfeydd.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth

    Mae Siarl I yn caniatáu i Thomas Bushell sefydlu bathdy yng Nghastell Aberystwyth, i fathu arian mwynfeydd Sir Aberteifi lle y’i cloddir.

    Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth

Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan