Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ceredigion

Ceredigion

Llanbadarn Fawr

Un o eglwysi cynnar mawr Cymru, a sefydlwyd gan Badarn. Roedd ei chlas yn ganolfan ddysg, lle ysgrifennai Sulien a’i feibion.

Llun: Eglwys fawr Padarn, Llanbadarn Fawr · OLU, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Ceredigion52.408° N, 4.065° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Llanbadarn Fawr: llan fawr Padarn

Llanbadarn Fawr

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • badarn Padarn Santo Padarn (treiglad meddal: p → b)
  • Fawr mawro mawr (treiglad meddal: m → f)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Llanbadarn Fawr, ‘llan fawr Padarn’, yn hŷn nag Aberystwyth, a’i heglwys yw eglwys ganoloesol fwyaf canolbarth Cymru. Am ganrifoedd bu’n un o dai dysg mawr Cymru.

Sefydludechrau’r 500au, gan Badarn yn ôl pob tebyg
Yr eglwys bresennol1257
Buchedd Dewiysgrifennwyd yma tua 1090

Padarn

Bu Padarn yn abad ac yn esgob yma a lledaenodd y ffydd drwy’r wlad. Mae ei Fuchedd yn adrodd sut y rhoddodd Maelgwn, brenin Gwynedd, iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac yn y 1100au cedwid ei ffon, Cyrwen, yma yn grair.

Sulien Ddoeth

Ganed Sulien yn Llanbadarn yn 1011, astudiodd am flynyddoedd yn ysgolion yr Alban ac Iwerddon, a daeth adref i ddysgu; bu ddwywaith yn esgob Tyddewi. Dysgodd ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ganddo, a gadawodd ysgol Sulien ei hôl ar ddysg Cymru.

Llyfrau Llanbadarn

Rhwng 1064 a 1082 ysgrifennodd y copïydd Ithael Sallwyr Rhygyfarch yma i Rygyfarch, gyda phriflythrennau mawr a lluniau gan ei frawd Ieuan; mae bellach yng Ngholeg y Drindod, Dulyn. Tua 1090 ysgrifennodd Rhygyfarch Fuchedd Dewi yma.

Yr eglwys

Estynnwyd yr eglwys fawr ar ffurf croes o’r 1200au tua 1475. Mae dyddiad cylchoedd coed o 1491 ar do’r gangell, ac mae dwy groes ganoloesol yn cael eu cadw y tu mewn.

Dafydd ap Gwilym

Yn ôl traddodiad ganed Dafydd ap Gwilym ym Mrogynin yn y plwyf, ac yn ei gerdd Merched Llanbadarn mae’n sôn am ddod i’r eglwys yma.

Padarn SantSulien

Ar fap y trefi →

Pobl Llanbadarn Fawr

1057–1099

Rhygyfarch

Cofiannydd Dewi Sant (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.

Rhygyfarch
c. 1072–1137

Ieuan ap Sulien

Bardd ac arlunydd Llanbadarn (wedi’i gofnodi)

Mab yr Esgob Sulien a brawd Rhygyfarch, a addurnodd Sallwyr Rhygyfarch ac a ysgrifennodd y gerdd Ladin ar fywyd ei dad.

Ieuan ap Sulien
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
fl. 6th century

Padarn Sant

Sefydlydd Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

Y sant a sefydlodd fynachlog ac esgobaeth Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, a ddaeth yn un o ganolfannau dysg mawr Cymru.

Padarn Sant
1011–1091

Sulien

Y doethaf o’r Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.

Sulien

Ar y llinell amser

  1. Padarn yn Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

    Mae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.

    Padarn yn Llanbadarn Fawr
  2. Sulien Ddoeth (wedi’i gofnodi)

    Mae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.

    Sulien Ddoeth
  3. Sallwyr Rhygyfarch (wedi’i gofnodi)

    Yn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.

    Sallwyr Rhygyfarch
  4. Y Llyfrgell a’r Amgueddfa Genedlaethol

    Mae siarteri brenhinol yn creu Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth a’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.

    Y Llyfrgell a’r Amgueddfa Genedlaethol

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf