Rhygyfarch
Cofiannydd Dewi Sant (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.
Rhygyfarch

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ceredigion
Ceredigion
Un o eglwysi cynnar mawr Cymru, a sefydlwyd gan Badarn. Roedd ei chlas yn ganolfan ddysg, lle ysgrifennai Sulien a’i feibion.
Llun: Eglwys fawr Padarn, Llanbadarn Fawr · OLU, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanbadarn Fawr: llan fawr Padarn
Llanbadarn Fawr
Mae Llanbadarn Fawr, ‘llan fawr Padarn’, yn hŷn nag Aberystwyth, a’i heglwys yw eglwys ganoloesol fwyaf canolbarth Cymru. Am ganrifoedd bu’n un o dai dysg mawr Cymru.FfynonellauSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090.Llanbadarn Fawr, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Llanbadarn Fawr wedi’i henwi ar ôl eglwys Padarn, sy’n dyddio o’r chweched ganrif; mae’r eglwys bresennol yn dyddio o 1257; yn ôl traddodiad ganed Dafydd ap Gwilym ym Mrogynin, Penrhyn-coch, ac ysgrifennodd am yr eglwys yn ‘Merched Llanbadarn’; mae Llanbadarn Fawr yn hŷn nag Aberystwyth, ac enwyd ei chastell ar ôl Llanbadarn i ddechrau; saif slab carreg y Garreg Fawr yn y sgwâr; poblogaeth 3,380 yn 2011.
| Sefydlu | dechrau’r 500au, gan Badarn yn ôl pob tebygFfynhonnellSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090. |
|---|---|
| Yr eglwys bresennol | 1257FfynhonnellLlanbadarn Fawr, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Llanbadarn Fawr wedi’i henwi ar ôl eglwys Padarn, sy’n dyddio o’r chweched ganrif; mae’r eglwys bresennol yn dyddio o 1257; yn ôl traddodiad ganed Dafydd ap Gwilym ym Mrogynin, Penrhyn-coch, ac ysgrifennodd am yr eglwys yn ‘Merched Llanbadarn’; mae Llanbadarn Fawr yn hŷn nag Aberystwyth, ac enwyd ei chastell ar ôl Llanbadarn i ddechrau; saif slab carreg y Garreg Fawr yn y sgwâr; poblogaeth 3,380 yn 2011. |
| Buchedd Dewi | ysgrifennwyd yma tua 1090FfynhonnellSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090. |
Bu Padarn yn abad ac yn esgob yma a lledaenodd y ffydd drwy’r wlad. Mae ei Fuchedd yn adrodd sut y rhoddodd Maelgwn, brenin Gwynedd, iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac yn y 1100au cedwid ei ffon, Cyrwen, yma yn grair.FfynhonnellSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090.
Ganed Sulien yn Llanbadarn yn 1011, astudiodd am flynyddoedd yn ysgolion yr Alban ac Iwerddon, a daeth adref i ddysgu; bu ddwywaith yn esgob Tyddewi. Dysgodd ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ganddo, a gadawodd ysgol Sulien ei hôl ar ddysg Cymru.FfynhonnellSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).
Rhwng 1064 a 1082 ysgrifennodd y copïydd Ithael Sallwyr Rhygyfarch yma i Rygyfarch, gyda phriflythrennau mawr a lluniau gan ei frawd Ieuan; mae bellach yng Ngholeg y Drindod, Dulyn. Tua 1090 ysgrifennodd Rhygyfarch Fuchedd Dewi yma.FfynonellauRicemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed yn ysgrifty Llanbadarn Fawr rhwng 1064 a 1082, gan ysgrifydd o’r enw Ithael, gyda llythrennau mawr a lluniau gan Ieuan, i’w frawd Rhygyfarch, a ysgrifennodd benillion iddo; mae’r addurn dan ddylanwad trwm arddulliau Gwyddelig y dydd, gyda dylanwad Llychlynnaidd hefyd; yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, heddiw fel MS 50; mae ynddo hefyd ferthyrdraeth Jerôm.St Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090.
Estynnwyd yr eglwys fawr ar ffurf croes o’r 1200au tua 1475. Mae dyddiad cylchoedd coed o 1491 ar do’r gangell, ac mae dwy groes ganoloesol yn cael eu cadw y tu mewn.FfynhonnellSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 271): eglwys fawr gain o’r 13eg ganrif, ar ffurf croes, gyda chorff heb eiliau, croesfreichiau a thŵr canol; estynnwyd tua 1475 a’i hadfer fesul cam o 1867 i 1884 gan John Pollard Seddon; cedwir dwy groes ganoloesol y tu mewn; mae gan do talcen y gangell, o ddiwedd yr Oesoedd Canol ac wedi’i orffen yn gain â bosiau, ddyddiad cwympo coed o 1491, ac mae arysgrif ffenestr yn enwi William Stafford, abad Vale Royal, sy’n cadarnhau i’r gangell gael ei hailgodi bryd hynny; gosodwyd llawr brithwaith 40 metr sgwâr dan y tŵr yn y 1870au.
Yn ôl traddodiad ganed Dafydd ap Gwilym ym Mrogynin yn y plwyf, ac yn ei gerdd Merched Llanbadarn mae’n sôn am ddod i’r eglwys yma.FfynonellauDafydd ap Gwilym ↗Wikipedia (Saesneg)Yn ôl traddodiad fe’i ganwyd ym Mrogynin ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr; sonia am fynd i’r eglwys yn Llanbadarn yn Merched Llanbadarn; anogwyd ef gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, a alwodd Dafydd yn ‘llyfr dwned Dyfed’ gan ysgrifennu ‘ys difai y’m dysgud’; yn Nhywyn ger Aberteifi cyfarfu â Dyddgu, merch Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn; canodd gerdd i Grog Caerfyrddin; bu teulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron yn gyfeillion iddo, ac mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn ei law ei hun; roedd Morfudd yn briod â’r Bwa Bach, masnachwr o Aberystwyth; derbyniodd ei noddwr mawr Ifor ap Llywelyn, Ifor Hael, o Fasaleg ger Casnewydd, ef yn hael; teithiodd i Fangor a Niwbwrch ym Môn, a chanodd Y Don ar Afon Dyfi; mae dau draddodiad am ei fedd, yn Ystrad Fflur, o gerdd Gruffudd Gryg i’r ywen uwch ei ben, ac yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa ar 15 Medi 1984; erys tua 150 o gerddi, am serch a natur; mae rhai’n dangos serch cwrtais y trwbadwriaid; dengys ei farddoniaeth ddiwylliant Cymru yn dal ei dir wedi’r goncwest.Llanbadarn Fawr, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Llanbadarn Fawr wedi’i henwi ar ôl eglwys Padarn, sy’n dyddio o’r chweched ganrif; mae’r eglwys bresennol yn dyddio o 1257; yn ôl traddodiad ganed Dafydd ap Gwilym ym Mrogynin, Penrhyn-coch, ac ysgrifennodd am yr eglwys yn ‘Merched Llanbadarn’; mae Llanbadarn Fawr yn hŷn nag Aberystwyth, ac enwyd ei chastell ar ôl Llanbadarn i ddechrau; saif slab carreg y Garreg Fawr yn y sgwâr; poblogaeth 3,380 yn 2011.
Ysgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.
RhygyfarchMab yr Esgob Sulien a brawd Rhygyfarch, a addurnodd Sallwyr Rhygyfarch ac a ysgrifennodd y gerdd Ladin ar fywyd ei dad.
Ieuan ap SulienBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymY sant a sefydlodd fynachlog ac esgobaeth Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, a ddaeth yn un o ganolfannau dysg mawr Cymru.
Padarn SantYsgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.
SulienMae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.
Padarn yn Llanbadarn FawrMae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.
Sulien DdoethYn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.
Sallwyr RhygyfarchMae siarteri brenhinol yn creu Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth a’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.
Y Llyfrgell a’r Amgueddfa GenedlaetholFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf