Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Ceredigion

Ceredigion

Aberystwyth

Cartref Llyfrgell Genedlaethol Cymru a choleg prifysgol cyntaf Cymru, a agorwyd yn 1872 ac a dalwyd gan geiniogau’r bobl. Agorodd yr ysgol Gymraeg gyntaf yma yn 1939.

Llun: Aberystwyth a’r bae · Gjt6 at English Wikipedia, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Ceredigion52.416° N, 4.083° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Aberystwyth: aber afon Ystwyth

Aberystwyth

  • Aber ceg afon, cymer
  • ystwyth afon Ystwyth, ‘troellog’

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Aberystwyth, ar aber afon Ystwyth ar Fae Ceredigion, yn gartref i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ac i’r coleg a dalodd pobl Cymru amdano eu hunain.

Bryngaer Pen Dinaspobl yn byw yno cyn 700 CC
Coleg y Brifysgolagorwyd Hydref 1872, 26 o fyfyrwyr
Eisteddfod Genedlaethol1865, 1916, 1952 a 1992

Pen Dinas a Llanbadarn

Ar Ben Dinas, uwchben yr harbwr, dengys olion bryngaer fod pobl yn byw yma cyn 700 CC. Mae eglwys fawr Llanbadarn Fawr yn hŷn na’r dref, ac enwyd y castell ar ôl Llanbadarn i ddechrau.

Castell Owain

Dechreuodd Edward I y castell ar Fryn y Castell yn 1277, a bu’r dref yn fwrdeistref o’r flwyddyn honno. Yn 1404 cipiodd Owain Glyndŵr y castell a’i ddal am bedair blynedd, ac yn ddiweddarach bu bathdy brenhinol yn gweithio o fewn ei furiau.

Plwm, llongau a’r rheilffordd

Allforiwyd plwm o fwyngloddiau Sir Aberteifi o’r harbwr, a wellwyd yn 1780 a 1836, a chodwyd Tollty newydd yn 1828. Cyrhaeddodd lein Rheilffyrdd y Cambrian o Fachynlleth yn 1864, ac agorodd y pier yn 1869.

Coleg y bobl

Agorodd Coleg Prifysgol Cymru ym mis Hydref 1872 yn yr adeilad a elwir bellach yr Hen Goleg, a Thomas Charles Edwards yn brifathro. Yn 1875 casglodd capeli Cymru arian iddo gan dros 70,000 o roddwyr, derbyniwyd merched o 1884, ac yn 1893 cafodd ei siarter frenhinol a helpu i sefydlu Prifysgol Cymru.

Y Llyfrgell Genedlaethol

Sefydlwyd y Llyfrgell Genedlaethol yn 1907, a thalwyd amdani gan roddion gweithwyr; cyfrifodd ei llyfrgellydd cyntaf bron i 110,000 o roddwyr. Roedd ei hadeilad ar Riw Penglais yn barod yn 1915, ac yn yr Ail Ryfel Byd cysgododd twnnel yn y graig gerllaw Fagna Carta, darluniau gan Leonardo da Vinci a phaentiadau gan Rembrandt.

Pont Trefechan

Ar 2 Chwefror 1963 ataliodd tua saith deg o aelodau Cymdeithas yr Iaith Gymraeg y traffig ar bont Trefechan am hanner awr. Dyma brotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.

Ymweld

Mae’r rheilffordd glogwyn i fyny Craig Glais, a godwyd gan gwmni a ffurfiwyd yn 1896, yn dringo ar raddiant o un mewn dau, a hi yw’r ail reilffordd ffiwnicwlar hiraf yn y Deyrnas Unedig.

Llyfrgell Genedlaethol CymruYsgolion hynaf Prydain

Ar fap y trefi →

Ddoe a heddiw

Aberystwyth Castle today: the ruins from the south-east
Aberystwyth Castle, About 1895: the ruins on the headland
Tua 1895Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Owain Glyndŵr oedd yn dal y castell hwn o 1404 hyd 1408. Roedd ei dyrau drylliedig ger y môr eisoes yn barc i ymwelwyr yn y 1890au, ac mae’r llwybrau a’r lawntiau yno o hyd.

Ddoe: yr adfeilion ar y pentir · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: yr adfeilion o’r de-ddwyrain · Rob Farrow, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Pobl Aberystwyth

c. 1359–c. 1415

Owain Glyndŵr

Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)

Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.

Owain Glyndŵr
1895–1970

Ifan ab Owen Edwards

Sylfaenydd yr Urdd (wedi’i gofnodi)

Sefydlodd Urdd Gobaith Cymru yn 1922 a’r ysgol Gymraeg gyntaf yn 1939.

Ifan ab Owen Edwards
b. 1944

Steve Jones

Genetegydd ac awdur (wedi’i gofnodi)

Genetegydd o Aberystwyth, arbenigwr ar falwod ac esblygiad dyn, y gwnaeth ei lyfrau a’i Ddarlithoedd Reith eneteg yn eglur i filiynau.

Steve Jones
b. 1967

Carwyn Jones

Prif Weinidog 2009–2018 (wedi’i gofnodi)

Prif Weinidog Cymru am naw mlynedd, a arweiniodd yr ymgyrch a enillodd bwerau deddfu llawn i’r Senedd yn refferendwm 2011.

Carwyn Jones
b. 1989

Taron Egerton

Actor a enillodd Golden Globe (wedi’i gofnodi)

Actor a fagwyd ym Môn ac Aberystwyth a fu’n serennu yn ffilmiau Kingsman ac a enillodd Golden Globe am chwarae Elton John yn Rocketman. Daw ei enw, Taron, o’r gair Cymraeg taran.

Taron Egerton

Ar y llinell amser

  1. Padarn yn Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

    Mae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.

    Padarn yn Llanbadarn Fawr
  2. Harlech ac Aberystwyth

    Mae Owain Glyndŵr yn cipio cestyll mawr Harlech ac Aberystwyth. Daw Harlech yn llys ac yn gartref iddo.

    Harlech ac Aberystwyth
  3. Prifysgol i Gymru

    Mae Coleg Prifysgol Cymru yn agor yn Aberystwyth, wedi’i dalu’n rhannol gan geiniogau aelodau’r capeli.

    Prifysgol i Gymru
  4. Prifysgol Cymru

    Mae colegau Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd yn uno i ffurfio prifysgol genedlaethol, a dalwyd yn rhannol gan gasgliadau’r capeli.

    Prifysgol Cymru
  5. Y Llyfrgell a’r Amgueddfa Genedlaethol

    Mae siarteri brenhinol yn creu Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth a’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.

    Y Llyfrgell a’r Amgueddfa Genedlaethol
  6. Protest Pont Trefechan

    Mae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.

    Protest Pont Trefechan

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf