Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

tua 1594–1674

Thomas Bushell

Y peiriannydd mwyngloddio a sychodd fwynfeydd arian Sir Aberteifi, a sefydlodd Fathdy’r Brenin yng Nghastell Aberystwyth yn 1637, ac a fathodd arian Cymru i Siarl I yn y Rhyfel Cartref.

Llun: Darn tair ceiniog arian y Brenin Siarl I o fathdy Thomas Bushell yn Aberystwyth, gyda phlu Tywysog Cymru (Cynllun Hynafiaethau Cludadwy) · Portable Antiquities Scheme, Megan Gard, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

tua 1594–1674 (wedi’i gofnodi) Meistr Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Diwydiant a menter
Darn tair ceiniog arian y Brenin Siarl I o fathdy Thomas Bushell yn Aberystwyth, gyda phlu Tywysog Cymru (Cynllun Hynafiaethau Cludadwy)
Darn tair ceiniog arian y Brenin Siarl I o fathdy Thomas Bushell yn Aberystwyth, gyda phlu Tywysog Cymru (Cynllun Hynafiaethau Cludadwy) · Llun: Wikimedia Commons · Portable Antiquities Scheme, Megan Gard, CC BY 2.0

Thomas Bushell oedd y gŵr a ddaeth â bathdy brenhinol i Gymru. Sychodd fwynfeydd arian boddedig Sir Aberteifi, sefydlodd Fathdy’r Brenin yng Nghastell Aberystwyth yn 1637, a phan ddaeth y Rhyfel Cartref cariodd arian Cymru at y Brenin a’i fathu at ei achos.

GanedTua 1594, Cleeve Prior, Swydd Gaerwrangon
Ei feistrSyr Francis Bacon, yr athronydd, yn ei ieuenctid
Y mwynfeyddDeiliad prydles mwynfeydd brenhinol Sir Aberteifi o 1636
Y bathdyCastell Aberystwyth, o 30 Gorffennaf 1637
Ei nodLlyfr bach agored
Bu farw1674; claddwyd yng nghlwysty Abaty Westminster

Gwas Bacon#

Ganed Bushell tua 1594 yn Cleeve Prior yn Swydd Gaerwrangon. Yn fachgen pymtheg oed aeth i wasanaeth Syr Francis Bacon, yr athronydd a’r Arglwydd Ganghellor, a chan Bacon y dysgodd feddwl am gyfoeth cudd y ddaear a sut i’w gyrraedd. Wedi cwymp Bacon bu’n byw ar ei ystad fach yn Enstone yn Swydd Rydychen, lle gwnaeth groto enwog o ddyfeisiau dŵr y daeth Siarl I i’w weld.

Y mwynfeydd boddedig#

Roedd Syr Hugh Myddelton wedi gwneud ffortiwn o fwynfeydd arian a phlwm gogledd Sir Aberteifi, ond wedi ei farw yn 1631 dywedid bod y gweithfeydd ‘wedi’u boddi gan ddŵr’. Ar 14 Hydref 1636 prynodd Bushell y brydles gan weddw Myddelton, y Fonesig Elizabeth, ac ym mis Ionawr 1637 cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru.

Hen syniad Bacon oedd ei ateb i’r dŵr. Yn lle ei bwmpio i fyny o’r brig, gyrrodd lefelau hir i ochrau’r bryniau yn y Darren, Goginan a Chwmsymlog, fel bod y dŵr yn rhedeg allan ohono’i hun a’r mwynwyr yn gallu dilyn y gwythiennau’n ddyfnach. Yn 1641 adroddodd hanes y gwaith hwn ei hun, mewn llyfr bach o’r enw A Just and True Remonstrance of His Majesty’s Mines-Royal.

Gweithfeydd mwyn Cwmsymlog, y gyfoethocaf o fwynfeydd arian Myddelton, ar fap o ystad Gogerddan a luniwyd yn 1790
Gweithfeydd mwyn Cwmsymlog, y gyfoethocaf o fwynfeydd arian Myddelton, ar fap o ystad Gogerddan a luniwyd yn 1790 · Llun: Thomas Lewis, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Y bathdy yn Aberystwyth#

Roedd rhaid cario’r arian dros y mynyddoedd a’r holl ffordd i Dŵr Llundain i’w fathu o hyd. Gofynnodd Bushell i’r Brenin adael iddo ei fathu lle y’i cloddiwyd, ac ar 30 Gorffennaf 1637 caniatawyd ei ddeiseb: bathdy brenhinol yng Nghastell Aberystwyth, gyda Bushell yn warden ac yn feistr arno.

O 1638 bathodd y bathdy bob darn o’r hanner coron llydan i lawr at y ddimai fach. Dygai pob un dair pluen Tywysog Cymru, am arian Cymru, a nod Bushell ei hun, llyfr bach agored.

Darn tair ceiniog arian a fathwyd ym mathdy Aberystwyth rhwng 1638 a 1642: y Brenin â’r plu o flaen ei wyneb, a’r darian â’r plu uwch ei phen, a llyfr agored Bushell ar y ddwy ochr
Darn tair ceiniog arian a fathwyd ym mathdy Aberystwyth rhwng 1638 a 1642: y Brenin â’r plu o flaen ei wyneb, a’r darian â’r plu uwch ei phen, a llyfr agored Bushell ar y ddwy ochr · Llun: The Portable Antiquities Scheme, Megan Gard, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Arian i’r Brenin#

Pan ddechreuodd y Rhyfel Cartref ym mis Awst 1642, safodd Bushell gyda Siarl I. Ym mis Medi galwodd y Brenin ef i’r Amwythig, ac aeth y bathdy gydag ef; o fewn tri mis symudodd eto i Rydychen, prifddinas y Brenin yn y rhyfel, lle gosododd Bushell ef yn New Inn Hall yn nyddiau cyntaf 1643. Fe’i cofir am ddilladu byddin y Brenin yn Rhydychen, ac yn ddiweddarach daliodd Ynys Wair dros y Brenin, gan ei hildio dim ond â chaniatâd y Brenin ar 24 Chwefror 1647.

Ei flynyddoedd olaf#

Treuliodd Bushell ei flynyddoedd olaf yn ceisio codi arian i weithio’r hen fwynfeydd eto, ac yn ei bamffledi breuddwydiai o hyd am gyfoeth bryniau Cymru. Bu farw yn 1674 a’i gladdu ar 24 Ebrill yn y Clwysty Bach yn Abaty Westminster.

Ei ddarnau arian yw ei gofeb. Mae sylltau a darnau tair ceiniog Aberystwyth â’r plu a’r llyfr agored yn dal i ddod i’r golwg ym meysydd Lloegr a Chymru, arian Ceredigion wedi’i fathu mewn castell ger y môr.

Ar y llinell amser

  1. Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth

    Mae Siarl I yn caniatáu i Thomas Bushell sefydlu bathdy yng Nghastell Aberystwyth, i fathu arian mwynfeydd Sir Aberteifi lle y’i cloddir.

    Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth

Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf