
Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
tua 1594–1674
Thomas Bushell
Y peiriannydd mwyngloddio a sychodd fwynfeydd arian Sir Aberteifi, a sefydlodd Fathdy’r Brenin yng Nghastell Aberystwyth yn 1637, ac a fathodd arian Cymru i Siarl I yn y Rhyfel Cartref.
Llun: Darn tair ceiniog arian y Brenin Siarl I o fathdy Thomas Bushell yn Aberystwyth, gyda phlu Tywysog Cymru (Cynllun Hynafiaethau Cludadwy) · Portable Antiquities Scheme, Megan Gard, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Thomas Bushell oedd y gŵr a ddaeth â bathdy brenhinol i Gymru. Sychodd fwynfeydd arian boddedig Sir Aberteifi, sefydlodd Fathdy’r Brenin yng Nghastell Aberystwyth yn 1637, a phan ddaeth y Rhyfel Cartref cariodd arian Cymru at y Brenin a’i fathu at ei achos.FfynonellauThomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674.Thomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.
| Ganed | Tua 1594, Cleeve Prior, Swydd Gaerwrangon |
|---|---|
| Ei feistr | Syr Francis Bacon, yr athronydd, yn ei ieuenctid |
| Y mwynfeydd | Deiliad prydles mwynfeydd brenhinol Sir Aberteifi o 1636 |
| Y bathdy | Castell Aberystwyth, o 30 Gorffennaf 1637 |
| Ei nod | Llyfr bach agored |
| Bu farw | 1674; claddwyd yng nghlwysty Abaty Westminster |
Gwas Bacon#
Ganed Bushell tua 1594 yn Cleeve Prior yn Swydd Gaerwrangon. Yn fachgen pymtheg oed aeth i wasanaeth Syr Francis Bacon, yr athronydd a’r Arglwydd Ganghellor, a chan Bacon y dysgodd feddwl am gyfoeth cudd y ddaear a sut i’w gyrraedd.FfynonellauThomas Bushell ↗Abaty Westminster (Saesneg)Ganed yn Cleeve Prior yn Swydd Gaerwrangon; claddwyd ar 24 Ebrill 1674 yn y Clwysty Bach yn Abaty Westminster, heb garreg fedd na chofeb.Thomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674. Wedi cwymp Bacon bu’n byw ar ei ystad fach yn Enstone yn Swydd Rydychen, lle gwnaeth groto enwog o ddyfeisiau dŵr y daeth Siarl I i’w weld.FfynhonnellThomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674.
Y mwynfeydd boddedig#
Roedd Syr Hugh Myddelton wedi gwneud ffortiwn o fwynfeydd arian a phlwm gogledd Sir Aberteifi, ond wedi ei farw yn 1631 dywedid bod y gweithfeydd ‘wedi’u boddi gan ddŵr’. Ar 14 Hydref 1636 prynodd Bushell y brydles gan weddw Myddelton, y Fonesig Elizabeth, ac ym mis Ionawr 1637 cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru.FfynonellauThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.Thomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674.
Hen syniad Bacon oedd ei ateb i’r dŵr. Yn lle ei bwmpio i fyny o’r brig, gyrrodd lefelau hir i ochrau’r bryniau yn y Darren, Goginan a Chwmsymlog, fel bod y dŵr yn rhedeg allan ohono’i hun a’r mwynwyr yn gallu dilyn y gwythiennau’n ddyfnach.FfynhonnellThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth. Yn 1641 adroddodd hanes y gwaith hwn ei hun, mewn llyfr bach o’r enw A Just and True Remonstrance of His Majesty’s Mines-Royal.FfynhonnellA just and true remonstrance of His Majesties mines-royall ↗Thomas Bushell (1641), ar Wikimedia Commons (Saesneg)Hanes Bushell ei hun o’i waith ym mwynfeydd brenhinol Cymru, a argraffwyd yn 1641.

Y bathdy yn Aberystwyth#
Roedd rhaid cario’r arian dros y mynyddoedd a’r holl ffordd i Dŵr Llundain i’w fathu o hyd. Gofynnodd Bushell i’r Brenin adael iddo ei fathu lle y’i cloddiwyd, ac ar 30 Gorffennaf 1637 caniatawyd ei ddeiseb: bathdy brenhinol yng Nghastell Aberystwyth, gyda Bushell yn warden ac yn feistr arno.FfynonellauThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.Thomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674.
O 1638 bathodd y bathdy bob darn o’r hanner coron llydan i lawr at y ddimai fach. Dygai pob un dair pluen Tywysog Cymru, am arian Cymru, a nod Bushell ei hun, llyfr bach agored.FfynhonnellThe Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.

Arian i’r Brenin#
Pan ddechreuodd y Rhyfel Cartref ym mis Awst 1642, safodd Bushell gyda Siarl I. Ym mis Medi galwodd y Brenin ef i’r Amwythig, ac aeth y bathdy gydag ef; o fewn tri mis symudodd eto i Rydychen, prifddinas y Brenin yn y rhyfel, lle gosododd Bushell ef yn New Inn Hall yn nyddiau cyntaf 1643.FfynonellauThe Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.The Oxford mint ↗Oxford Numismatic Society (Saesneg)Galwyd Bushell, a fu’n rhedeg bathdy’r Brenin yn yr Amwythig, i ddod ag ef i Rydychen ym mis Rhagfyr 1642, a’i osod yn New Inn Hall yn nyddiau cyntaf Ionawr 1643; cofnodir iddo ddilladu byddin y Brenin yn Rhydychen.Thomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674. Fe’i cofir am ddilladu byddin y Brenin yn Rhydychen, ac yn ddiweddarach daliodd Ynys Wair dros y Brenin, gan ei hildio dim ond â chaniatâd y Brenin ar 24 Chwefror 1647.FfynonellauThe Oxford mint ↗Oxford Numismatic Society (Saesneg)Galwyd Bushell, a fu’n rhedeg bathdy’r Brenin yn yr Amwythig, i ddod ag ef i Rydychen ym mis Rhagfyr 1642, a’i osod yn New Inn Hall yn nyddiau cyntaf Ionawr 1643; cofnodir iddo ddilladu byddin y Brenin yn Rhydychen.Thomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674.
Ei flynyddoedd olaf#
Treuliodd Bushell ei flynyddoedd olaf yn ceisio codi arian i weithio’r hen fwynfeydd eto, ac yn ei bamffledi breuddwydiai o hyd am gyfoeth bryniau Cymru. Bu farw yn 1674 a’i gladdu ar 24 Ebrill yn y Clwysty Bach yn Abaty Westminster.FfynhonnellThomas Bushell ↗Abaty Westminster (Saesneg)Ganed yn Cleeve Prior yn Swydd Gaerwrangon; claddwyd ar 24 Ebrill 1674 yn y Clwysty Bach yn Abaty Westminster, heb garreg fedd na chofeb.
Ei ddarnau arian yw ei gofeb. Mae sylltau a darnau tair ceiniog Aberystwyth â’r plu a’r llyfr agored yn dal i ddod i’r golwg ym meysydd Lloegr a Chymru, arian Ceredigion wedi’i fathu mewn castell ger y môr.FfynhonnellThe Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ar y llinell amser
Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth
Mae Siarl I yn caniatáu i Thomas Bushell sefydlu bathdy yng Nghastell Aberystwyth, i fathu arian mwynfeydd Sir Aberteifi lle y’i cloddir.
Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth
Yn fyw yr un pryd
Yn nhrefn eu geni, gyda Thomas Bushell yn eu plith.
Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (10)
- Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto… — The British Museum, Pippa Pearce · CC BY 2.0
- Adfeilion Castell Aberystwyth, lle bu Bathdy’r Brenin yn gweithio o 1637 hyd 1642; chwythwyd ei dyrau i… — Jopparn · CC BY-SA 4.0
- John Davies, Mallwyd, ar Gofeb y Cyfieithwyr yn Llanelwy — Llywelyn2000 · CC BY-SA 4.0
- Syr Thomas Button — Unidentified painter · Parth cyhoeddus
- Capel y Tabernacl yn Llanfaches, olynydd y capel Annibynnol cyntaf yng Nghymru (1639) — Richard Waller · CC BY-SA 4.0
- Y Neuadd, Llanymddyfri, cartref Rhys Prichard gynt, mewn print o 1833 — W. Rees, printed by C. Hullmandel · CC0
- George Herbert — Robert White · Parth cyhoeddus
- Wynebddalen Llyfr y Tri Aderyn, o’r pedwerydd argraffiad, Wrecsam, 1778 — Photograph by Anatiomaros · CC BY-SA 4.0
- Carreg fedd Henry Vaughan yn Llansantffraed — Derek Harper · CC BY-SA 2.0
- Tŷ cwrdd y Crynwyr yn Abertawe; John ap John oedd pregethwr cyntaf y Crynwyr yn ne Cymru — ceridwen · CC BY-SA 2.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan










