Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

30 Gorffennaf 1637

Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth

Mae Siarl I yn caniatáu i Thomas Bushell sefydlu bathdy yng Nghastell Aberystwyth, i fathu arian mwynfeydd Sir Aberteifi lle y’i cloddir.

Llun: Adfeilion Castell Aberystwyth, lle bu Bathdy’r Brenin yn gweithio o 1637 hyd 1642; chwythwyd ei dyrau i fyny yn 1649 · Jopparn, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ar 30 Gorffennaf 1637 rhoddodd y Brenin Siarl I ganiatâd i Thomas Bushell sefydlu bathdy brenhinol yng Nghastell Aberystwyth, er mwyn i arian mwynfeydd Sir Aberteifi gael ei fathu yng Nghymru, lle y’i cloddiwyd, yn lle ei gario dros y mynyddoedd i Dŵr Llundain.

Caniatawyd30 Gorffennaf 1637
BleCastell Aberystwyth
MeistrThomas Bushell, warden a meistr
Darnau arianO’r hanner coron i lawr at y ddimai
NodauPlu Tywysog Cymru, a llyfr agored Bushell

Arian o’r bryniau#

Am ugain mlynedd mwynfeydd gogledd Sir Aberteifi oedd mwynfeydd arian cyfoethocaf Prydain. Cymerodd Syr Hugh Myddelton o Ddinbych Gwmsymlog a’r Darren ar brydles yn 1617 am £400 y flwyddyn, a dywedid bod ei fwyn yn rhoi hyd at gant o owns o arian i’r dunnell.

Y ffordd hir i Lundain#

Ond ni ellid bathu arian Myddelton yng Nghymru. Âi ar gefn ceffylau pwn dros y mynyddoedd i Dŵr Llundain, ffordd hir, araf a chostus, i’w fathu yno’n ddarnau â phlu Tywysog Cymru arnynt.

Bushell yn sychu’r mwynfeydd#

Wedi marw Myddelton yn 1631 roedd y gweithfeydd ‘wedi’u boddi gan ddŵr’. Ym mis Hydref 1636 prynodd Thomas Bushell, a fu unwaith yn was i’r athronydd Syr Francis Bacon, y brydles gan weddw Myddelton, a gyrrodd lefelau hir i ochrau’r bryniau fel bod y mwynfeydd yn eu sychu eu hunain. Ym mis Ionawr 1637 rhoddodd y Brenin fwynfeydd brenhinol Cymru iddo.

Darn tair ceiniog arian a fathwyd ym mathdy Aberystwyth rhwng 1638 a 1642: y Brenin â’r plu o flaen ei wyneb, a’r darian â’r plu uwch ei phen, a llyfr agored Bushell ar y ddwy ochr
Darn tair ceiniog arian a fathwyd ym mathdy Aberystwyth rhwng 1638 a 1642: y Brenin â’r plu o flaen ei wyneb, a’r darian â’r plu uwch ei phen, a llyfr agored Bushell ar y ddwy ochr · Llun: The Portable Antiquities Scheme, Megan Gard, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Bathdy mewn castell#

Gofynnodd deiseb Bushell i’r arian gael ei fathu wrth ymyl y mwynfeydd. Wedi peth dadlau fe’i caniatawyd ar 30 Gorffennaf 1637, a gosodwyd y bathdy o fewn muriau’r hen gastell ger y môr, gyda Bushell yn warden ac yn feistr arno.

Dechreuwyd y castell i Edward I yn 1277, wedi ei ryfel cyntaf â Llywelyn ap Gruffudd, ac roedd Owain Glyndŵr wedi ei ddal o 1404 hyd 1408. Yn awr roedd ganddo waith newydd: gwneud arian y deyrnas o arian Cymru.

Darnau’r bathdy#

O 1638 bathodd y bathdy bob darn mewn arian: hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau. Dygai pob un dair pluen Tywysog Cymru i ddangos mai Cymreig oedd ei arian, a nod cyfrin Bushell ei hun, llyfr bach agored.

Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto uwchben y darian, a llyfr agored Thomas Bushell ar frig y ddwy ochr (Yr Amgueddfa Brydeinig, o gelc a gofnodwyd gan y Cynllun Hynafiaethau Cludadwy)
Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto uwchben y darian, a llyfr agored Thomas Bushell ar frig y ddwy ochr (Yr Amgueddfa Brydeinig, o gelc a gofnodwyd gan y Cynllun Hynafiaethau Cludadwy) · Llun: The British Museum, Pippa Pearce, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

I’r Amwythig a Rhydychen#

Pan ddaeth y Rhyfel Cartref dilynodd y bathdy’r Brenin. Ym mis Medi 1642 galwyd Bushell i’r Amwythig ac aeth â’r bathdy yno, ac ar droad y flwyddyn ymlaen i Rydychen, lle y’i gosodwyd yn New Inn Hall. Yno bathodd Bushell arian i’r fyddin frenhinol, a chofnodir iddo helpu i ddilladu milwyr y Brenin hefyd. Awgrymodd rhai iddo gael ei symud yn ddirgel hefyd i’r Ddyfi, lle roedd gan Gymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol felin arian, ond ni chafwyd prawf o hynny.

Y castell wedi’r bathdy#

Daliodd y castell dros y Brenin hyd fis Ebrill 1646 a chwythwyd ef i fyny yn 1649; mae ei adfeilion yn dal i sefyll ar y pentir. Darnau arian bathdy Aberystwyth yw ei gofeb barhaol, a gant hyd heddiw ym meysydd Cymru a Lloegr, arian Ceredigion wedi’i fathu mewn castell ger y môr.

Y bobl

tua 1594–1674

Thomas Bushell

Meistr Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth (wedi’i gofnodi)

Y peiriannydd mwyngloddio a sychodd fwynfeydd arian Sir Aberteifi, a sefydlodd Fathdy’r Brenin yng Nghastell Aberystwyth yn 1637, ac a fathodd arian Cymru i Siarl I yn y Rhyfel Cartref.

Thomas Bushell

Cyn ac wedyn

  1. Y Beibl Bach

    Argreffir Beibl Cymraeg rhad, maint poced, fel y gall teuluoedd, nid eglwysi’n unig, fod yn berchen arno.

    Y Beibl Bach
  2. Geiriadur John Davies

    Mae John Davies, Mallwyd, yn cyhoeddi ei eiriadur mawr Cymraeg a Lladin, sylfaen ysgolheictod Cymraeg am ddwy ganrif.

    Geiriadur John Davies
  3. Y capel cyntaf yn Llanfaches

    Mae William Wroth yn casglu’r gynulleidfa Anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru, yn Sir Fynwy. Un dydd bydd capeli’n llunio’r wlad gyfan.

    Y capel cyntaf yn Llanfaches
  4. Brwydr Sain Ffagan

    Mae brwydr fwyaf y Rhyfeloedd Cartref yng Nghymru yn gorffen gyda threchu gwrthryfel y brenhinwyr.

    Brwydr Sain Ffagan

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan