Mae Siarl I yn caniatáu i Thomas Bushell sefydlu bathdy yng Nghastell Aberystwyth, i fathu arian mwynfeydd Sir Aberteifi lle y’i cloddir.
Llun: Adfeilion Castell Aberystwyth, lle bu Bathdy’r Brenin yn gweithio o 1637 hyd 1642; chwythwyd ei dyrau i fyny yn 1649 · Jopparn, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ar 30 Gorffennaf 1637 rhoddodd y Brenin Siarl I ganiatâd i Thomas Bushell sefydlu bathdy brenhinol yng Nghastell Aberystwyth, er mwyn i arian mwynfeydd Sir Aberteifi gael ei fathu yng Nghymru, lle y’i cloddiwyd, yn lle ei gario dros y mynyddoedd i Dŵr Llundain.FfynonellauThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.Thomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674.
Caniatawyd
30 Gorffennaf 1637FfynhonnellThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.
Ble
Castell AberystwythFfynhonnellThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.
Meistr
Thomas Bushell, warden a meistrFfynhonnellThomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674.
Darnau arian
O’r hanner coron i lawr at y ddimaiFfynhonnellThe Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.
Nodau
Plu Tywysog Cymru, a llyfr agored BushellFfynhonnellThe Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.
Am ugain mlynedd mwynfeydd gogledd Sir Aberteifi oedd mwynfeydd arian cyfoethocaf Prydain. Cymerodd Syr Hugh Myddelton o Ddinbych Gwmsymlog a’r Darren ar brydles yn 1617 am £400 y flwyddyn, a dywedid bod ei fwyn yn rhoi hyd at gant o owns o arian i’r dunnell.FfynonellauThe Darren mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Roedd y Darren ar brydles gan Gymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol o 1583, ond ni weithiwyd hi hyd 1617, pan roddwyd hi a mwynfa Cwmsymlog gerllaw ar brydles i Syr Hugh Myddelton.Cardiganshire: an outline history of mineral mining ↗GENUKI (Saesneg)Galluogodd llwyddiant Myddelton fel masnachwr a gof aur yn Llundain ef i gymryd prif fwynfa plwm ac arian Sir Aberteifi gan lywodraethwr a chwmni’r mwynfeydd brenhinol, am rent o bedwar cant o bunnau’r flwyddyn.Lives of the Engineers: Sir Hugh Myddelton ↗Samuel Smiles, Lives of the Engineers (1861) (Saesneg)Dywedir i dunnell o’r mwyn plwm roi tua chant o owns o arian, ac ar un adeg honnodd Bushell fod elw Myddelton yn o leiaf dwy fil o bunnau’r mis.
Ond ni ellid bathu arian Myddelton yng Nghymru. Âi ar gefn ceffylau pwn dros y mynyddoedd i Dŵr Llundain, ffordd hir, araf a chostus, i’w fathu yno’n ddarnau â phlu Tywysog Cymru arnynt.FfynhonnellLives of the Engineers: Sir Hugh Myddelton ↗Samuel Smiles, Lives of the Engineers (1861) (Saesneg)Dywedir i dunnell o’r mwyn plwm roi tua chant o owns o arian, ac ar un adeg honnodd Bushell fod elw Myddelton yn o leiaf dwy fil o bunnau’r mis.
Wedi marw Myddelton yn 1631 roedd y gweithfeydd ‘wedi’u boddi gan ddŵr’. Ym mis Hydref 1636 prynodd Thomas Bushell, a fu unwaith yn was i’r athronydd Syr Francis Bacon, y brydles gan weddw Myddelton, a gyrrodd lefelau hir i ochrau’r bryniau fel bod y mwynfeydd yn eu sychu eu hunain.FfynonellauThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.Thomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674. Ym mis Ionawr 1637 rhoddodd y Brenin fwynfeydd brenhinol Cymru iddo.FfynhonnellThomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674.
Darn tair ceiniog arian a fathwyd ym mathdy Aberystwyth rhwng 1638 a 1642: y Brenin â’r plu o flaen ei wyneb, a’r darian â’r plu uwch ei phen, a llyfr agored Bushell ar y ddwy ochr · Llun: The Portable Antiquities Scheme, Megan Gard, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Gofynnodd deiseb Bushell i’r arian gael ei fathu wrth ymyl y mwynfeydd. Wedi peth dadlau fe’i caniatawyd ar 30 Gorffennaf 1637, a gosodwyd y bathdy o fewn muriau’r hen gastell ger y môr, gyda Bushell yn warden ac yn feistr arno.FfynonellauThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.Thomas Bushell (mining engineer) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1593 yn Cleeve Prior; gwas i Francis Bacon a ddaeth yn beiriannydd mwyngloddio; cafodd fwynfeydd brenhinol Cymru ym mis Ionawr 1637; sefydlwyd bathdy Aberystwyth ym mis Gorffennaf 1637 gyda Bushell yn warden ac yn feistr; ni pharhaodd bathdy’r Amwythig fwy na thri mis cyn i Siarl ei symud i Rydychen; daliodd Ynys Wair dros y Brenin a’i hildio â chaniatâd brenhinol ar 24 Chwefror 1647; bu farw 1674.
Dechreuwyd y castell i Edward I yn 1277, wedi ei ryfel cyntaf â Llywelyn ap Gruffudd, ac roedd Owain Glyndŵr wedi ei ddal o 1404 hyd 1408. Yn awr roedd ganddo waith newydd: gwneud arian y deyrnas o arian Cymru.FfynhonnellAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649.
O 1638 bathodd y bathdy bob darn mewn arian: hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau.FfynhonnellThe Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin. Dygai pob un dair pluen Tywysog Cymru i ddangos mai Cymreig oedd ei arian, a nod cyfrin Bushell ei hun, llyfr bach agored.FfynonellauThomas Bushell and the mines royal of Cardiganshire ↗Cylchgronau Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ar 14 Hydref prynodd Bushell brydles y mwynfeydd gan y Fonesig Elizabeth, gweddw Syr Hugh; roedd y mwynfeydd a weithiwyd gan Syr Hugh ‘wedi’u boddi gan ddŵr’, ond roedd Bushell wedi darganfod sut i’w sychu drwy lefel; wedi peth gohebiaeth a dadlau caniatawyd ei ddeiseb ar 30 Gorffennaf 1637, gan ei awdurdodi i sefydlu bathdy yng nghastell Aberystwyth.The Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.
Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto uwchben y darian, a llyfr agored Thomas Bushell ar frig y ddwy ochr (Yr Amgueddfa Brydeinig, o gelc a gofnodwyd gan y Cynllun Hynafiaethau Cludadwy) · Llun: The British Museum, Pippa Pearce, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
Pan ddaeth y Rhyfel Cartref dilynodd y bathdy’r Brenin. Ym mis Medi 1642 galwyd Bushell i’r Amwythig ac aeth â’r bathdy yno, ac ar droad y flwyddyn ymlaen i Rydychen, lle y’i gosodwyd yn New Inn Hall.FfynonellauThe Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.The Oxford mint ↗Oxford Numismatic Society (Saesneg)Galwyd Bushell, a fu’n rhedeg bathdy’r Brenin yn yr Amwythig, i ddod ag ef i Rydychen ym mis Rhagfyr 1642, a’i osod yn New Inn Hall yn nyddiau cyntaf Ionawr 1643; cofnodir iddo ddilladu byddin y Brenin yn Rhydychen. Yno bathodd Bushell arian i’r fyddin frenhinol, a chofnodir iddo helpu i ddilladu milwyr y Brenin hefyd.FfynhonnellThe Oxford mint ↗Oxford Numismatic Society (Saesneg)Galwyd Bushell, a fu’n rhedeg bathdy’r Brenin yn yr Amwythig, i ddod ag ef i Rydychen ym mis Rhagfyr 1642, a’i osod yn New Inn Hall yn nyddiau cyntaf Ionawr 1643; cofnodir iddo ddilladu byddin y Brenin yn Rhydychen. Awgrymodd rhai iddo gael ei symud yn ddirgel hefyd i’r Ddyfi, lle roedd gan Gymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol felin arian, ond ni chafwyd prawf o hynny.FfynonellauDyfi Furnace (Cadw) ↗Croeso Cymru, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Cafodd cloddio yn yr 1980au dystiolaeth y gallai’r ffwrnais fod wedi’i chodi ar safle gwaith arian a phlwm o’r ail ganrif ar bymtheg; awgrymwyd, heb brawf, i’r Bathdy Brenhinol yng Nghastell Aberystwyth gael ei symud yma’n ddirgel yn ystod Rhyfel Cartref 1642–48.Dyfi Furnace ↗Wikipedia (Saesneg)Ffwrnais chwyth golosg ger Machynlleth, a godwyd tua 1755 ar safle melin arian Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol (a gloddiwyd gan James Dinn yn 1982–87, Post-medieval Archaeology 22, 1988), ac a fu’n gweithio am ryw hanner can mlynedd hyd tua 1810; deuai’r chwythwynt o fegin a weithid gan olwyn ddŵr a borthid gan ffrwd o afon Einion; saif storfa olosg fawr wrth ei hymyl; rhoddodd ei henw i bentrefan Ffwrnais; melin lifio wedyn; adferwyd gan Cadw, rhestredig Gradd II* ac yn heneb gofrestredig.
Daliodd y castell dros y Brenin hyd fis Ebrill 1646 a chwythwyd ef i fyny yn 1649; mae ei adfeilion yn dal i sefyll ar y pentir.FfynhonnellAberystwyth Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd yn 1277 i Edward I wedi ei ryfel cyntaf yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, castell consentrig ar ffurf diemwnt; cipiwyd a llosgwyd gan y Cymry yn 1282 pan oedd heb ei orffen; gorffennwyd yn 1289; gwarchaewyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294–95, pan ddaliodd allan am y gellid dod â chyflenwadau iddo dros y môr; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn 1404 a’i ddal hyd 1408, pan enillodd y Tywysog Harri ef yn ôl; bathdy brenhinol dan Siarl I, yn bathu arian mwynfeydd Cymru; cadarnle Brenhinol y gwarchaewyd arno yn y Rhyfel Cartref ac a ildiwyd i’r Senedd yn 1646 (mae llythyr gan yr Uwchfrigadydd Laugharne ar 14 Ebrill 1646 yn adrodd ei gipio); fe’i drylliwyd yn 1649. Darnau arian bathdy Aberystwyth yw ei gofeb barhaol, a gant hyd heddiw ym meysydd Cymru a Lloegr, arian Ceredigion wedi’i fathu mewn castell ger y môr.FfynhonnellThe Aberystwyth Mint ↗Coincraft, Llundain (Saesneg)Bathodd y bathdy hanner coronau, sylltau, chwecheiniogau, grotiau, darnau tair ceiniog, hanner grotiau, ceiniogau a dimeiau, â’r plu Cymreig a nod cyfrin Bushell, llyfr agored; gweithiodd hyd fis Medi 1642, pan symudwyd ef i’r Amwythig ar wŷs y Brenin.
Meistr Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth (wedi’i gofnodi)
Y peiriannydd mwyngloddio a sychodd fwynfeydd arian Sir Aberteifi, a sefydlodd Fathdy’r Brenin yng Nghastell Aberystwyth yn 1637, ac a fathodd arian Cymru i Siarl I yn y Rhyfel Cartref.