
Llwybr
Cymru a Rhufain
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Bu Rhufain wrthi am fwy na deng mlynedd ar hugain yn concro pobloedd Cymru. Daliodd y Silwriaid a’r Ordofigiaid ati i ymladd ymhell wedi i dde-ddwyrain Prydain syrthio.
Dilynwch ffordd y llengoedd o ryfel Caradog i Facsen Wledig, yr ymerawdwr y mae Cymru’n ei gofio fel un o’i phobl ei hun.
Yr hyn a adawodd Rhufain
Cadwodd y teyrnasoedd a gododd wedi Rhufain ei chof. Cafodd Gwent ei henw o Venta Silurum, tref Rufeinig y Silwriaid a ddaeth yn Gaer-went.FfynhonnellKingdom of Gwent ↗Wikipedia (Saesneg)Cafodd Gwent ei henw o Venta Silurum, y dref a ddaeth yn Gaer-went; ar ei mwyaf roedd ganddi bedwar cantref, Gwent Uwch Coed, Gwent Is Coed, Gwynllŵg a’r Cantref Coch, a’r ddau gyntaf a wnaeth Sir Fynwy yn ddiweddarach; mae un ach Hen Gymraeg yn gwneud Caradog Freichfras yn sylfaenydd iddi, a dywed traddodiad iddo symud ei lys o Gaer-went i Borthysgewydd; daliodd Gruffudd ap Llywelyn Went o 1055; adferodd Caradog ap Gruffudd Went annibynnol ac yn 1065 ysgubodd ymaith neuadd newydd Harold ym Mhorthysgewydd. Ym Mhowys parhaodd tref Rufeinig Viroconium, Wroxeter, ymhell i’r chweched ganrif,FfynhonnellKingdom of Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Tyfodd Powys o diroedd yr Ordofigiaid yn y gorllewin a’r Cornofii yn y dwyrain; dyffrynnoedd ffrwythlon Hafren a Thern, a elwir mewn barddoniaeth Gymraeg ddiweddarach yn Baradwys Powys; parhaodd Viroconium (Wroxeter) yn dref ymhell i’r 6ed ganrif; roedd y llys ym Mathrafal yn nyffryn Efyrnwy erbyn 717; eglwys Tysilio ym Meifod oedd man claddu’r brenhinoedd; Canu Heledd, o’r 9fed ganrif yn ôl pob tebyg, cylch o englynion am y fro; cofnodir i Fleddyn ap Cynfyn, a deyrnasodd o 1063, ddiwygio cyfreithiau Hywel Dda; teyrnasodd Madog ap Maredudd 1132–1160; prif sedd Powys Wenwynwyn oedd y Trallwng. ac olrheiniai Piler Eliseg linach frenhinol Powys yn ôl at Sevira, merch Macsen Wledig.FfynhonnellPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Ger Abaty Glyn y Groes, Llangollen; codwyd yn y 9fed ganrif gan Gyngen ap Cadell, brenin Powys, er anrhydedd i’w hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed arysgrif Ladin o tua thri deg un o linellau i Elisedd uno etifeddiaeth Powys, ac enwir Britu fab Gwrtheyrn, a Sevira, merch Macsen y brenin; copïwyd gan Edward Lhuyd yn 1696, copi a eilw Robert Vermaat yn rhyfeddol o gywir; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; mae’r twmpath dano o’r Oes Efydd gynnar yn ôl pob tebyg, a chloddiwyd ef gan Brosiect Eliseg yn 2010, 2011 a 2012. Yn y gogledd, ar Traprain Law, cartref y Gododdin, cafodd Alexander Curle yn 1919 dros 24 cilogram o arian Rhufeinig wedi’i dorri.FfynhonnellTraprain Law ↗Wikipedia (Saesneg)Bryn tua 220 metr o uchder, 6 km i’r dwyrain o Haddington, Dwyrain Lothian; ar ei mwyaf roedd ei chaer tua 16 hectar; credir ei bod yn un o brif leoedd y Votadini, efallai Curia Ptolemi, a’u prifddinas cyn Din Eidyn; yn 1919 cafodd Alexander Curle yno dros 24 kg o arian Rhufeinig wedi’i dorri, sydd heddiw yng ngofal Amgueddfa Genedlaethol yr Alban. Ac yn Efrog, Caer Efrog, cyhoeddodd y milwyr Gystennin Fawr yn ymerawdwr.FfynhonnellEbrauc ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd Efrog yn 71 OC, pan gododd Cerialis a’r Nawfed Lleng gaer uwchben afon Ouse; ceir y cofnod cynharaf o’i henw, Eburaci, ar lechen ysgrifennu o Vindolanda o tua 95–104; cyhoeddwyd Cystennin Fawr yn ymerawdwr yno gan y milwyr; rhestra’r Historia Brittonum, tua 830, Gaer Efrog ymhlith dinasoedd Prydain; Peredur fab Efrog yw arwr stori Gymraeg o’r 12fed neu’r 13eg ganrif, ac enw ei dad yn ffurf arall ar Ebrauc.
Arosfannau ar y llwybr
Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi)
Mae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.
Caradog yn ymladd yr ymosodiadCaradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi)
Wedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.
Caradog yn siarad yn RhufainY Silwriaid yn trechu lleng (wedi’i gofnodi)
Hyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.
Y Silwriaid yn trechu llengRhufain yn ymosod ar Ynys Môn (wedi’i gofnodi)
Mae milwyr Rhufain yn croesi’r Fenai i ddinistrio cadarnle’r derwyddon. Erbyn tua 78 OC mae Cymru dan reolaeth Rhufain.
Rhufain yn ymosod ar Ynys MônBuddug yn achub Môn (wedi’i gofnodi)
Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.
Buddug yn achub MônCaer Caerllion (archaeoleg)
Mae’r Ail Leng Awgwstaidd yn codi Isca, caer i 5,000 o filwyr gyda baddondai ac amffitheatr, i gadw’r Silwriaid dan reolaeth.
Caer CaerllionCaer Segontium (archaeoleg)
Mae Rhufain yn codi caer uwchben Afon Menai lle mae Caernarfon heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, yma y priododd Macsen Wledig ag Elen.
Caer SegontiumAur Rhufeinig Dolaucothi (archaeoleg)
Mae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.
Aur Rhufeinig DolaucothiCaer-went, tref y Silwriaid (archaeoleg)
Mae Venta Silurum yn tyfu’n dref farchnad â fforwm, baddondai a theml, wedi’i rhedeg gan y Silwriaid eu hunain.
Caer-went, tref y SilwriaidMacsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru
Yn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
Macsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf








