
Llwybr
Menywod Cymru
Llun: Y garreg goffa ar Garregwastad, lle glaniodd milwyr Ffrainc yn 1797 · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Prin yw’r menywod yn yr hen groniclau, ond fe luniasant Gymru bob cam o’r ffordd: arwain byddinoedd, nyrsio’r clwyfedig, achub yr iaith a newid gwleidyddiaeth.
Mae’r llwybr hwn yn dilyn rhai ohonynt, o dywysoges ar faes y gad i’r fenyw gyntaf i gynrychioli sedd yng Nghymru.
Capten Cranogwen
Ganed Sarah Jane Rees, Cranogwen, yn Llangrannog ar 9 Ionawr 1839, merch i gapten llong, a hwyliodd gyda’i thad yn ferch. Astudiodd fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i reoli llong mewn unrhyw ran o’r byd, ac yn 1859 agorodd ei hysgol ei hun yn Llangrannog, yn dysgu mordwyo. Yn eisteddfod Aberystwyth 1865 curodd Islwyn a Cheiriog am brif wobr; golygodd Y Frythones o 1878 hyd 1889, ac yn 1901 sefydlodd undeb dirwest i ferched a oedd â 140 o ganghennau erbyn ei marw. Dadorchuddiwyd ei cherflun yn Llangrannog ar 10 Mehefin 2023.FfynhonnellCranogwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Sarah Jane Rees yn Llangrannog ar 9 Ionawr 1839, merch i’r capten llong John Rees, a hwyliodd gyda’i thad yn ferch; astudiodd fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i lywio llong yn unrhyw ran o’r byd; yn 1859 agorodd ei hysgol ei hun yn Llangrannog, yn dysgu mordwyo; yn eisteddfod Aberystwyth 1865 enillodd brif wobr am Y Fodrwy Briodasol, yn erbyn Islwyn a Cheiriog; daeth Caniadau Cranogwen allan yn 1870; teithiodd ymhlith Cymry America yn 1869–70; golygodd Y Frythones o 1878 hyd 1889; yn 1901 sefydlodd Undeb Dirwestol Merched y De, a oedd â 140 o ganghennau erbyn ei marw; bu farw yng Nghilfynydd ar 27 Mehefin 1916 ac mae’n gorwedd yn Llangrannog, lle dadorchuddiwyd ei cherflun ar 10 Mehefin 2023.
Arosfannau ar y llwybr
Gwenllian ferch Gruffydd
Arweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.
Gwenllian ferch GruffyddGwenllian a’r Gwrthryfel Mawr
Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.
Gwenllian a’r Gwrthryfel MawrJemima Nicholas
Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.
Jemima NicholasY goresgyniad olaf
Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.
Y goresgyniad olafBetsi Cadwaladr
O’r Bala, bu’n nyrsio milwyr yn Rhyfel y Crimea, gan anghytuno weithiau â Florence Nightingale.
Betsi CadwaladrArglwyddes Llanofer
Noddwr diwylliant Cymru a hyrwyddodd y delyn, yr iaith a’r wisg Gymreig.
Arglwyddes LlanoferCranogwen yn golygu Y Frythones
Mae Sarah Jane Rees, Cranogwen, merch y capten llong a fu’n dysgu morwriaeth, yn dod yn olygydd Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg i fenywod.
Cranogwen yn golygu Y FrythonesMegan Lloyd George
Y fenyw gyntaf i’w hethol dros etholaeth yng Nghymru, yn 1929, ac ymgyrchydd oes dros senedd i Gymru.
Megan Lloyd George
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf








