Hanes Cymru / Llwybrau

Llwybr

Menywod Cymru

Llun: Y garreg goffa ar Garregwastad, lle glaniodd milwyr Ffrainc yn 1797 · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Prin yw’r menywod yn yr hen groniclau, ond fe luniasant Gymru bob cam o’r ffordd: arwain byddinoedd, nyrsio’r clwyfedig, achub yr iaith a newid gwleidyddiaeth.

Mae’r llwybr hwn yn dilyn rhai ohonynt, o dywysoges ar faes y gad i’r fenyw gyntaf i gynrychioli sedd yng Nghymru.

Capten Cranogwen

Ganed Sarah Jane Rees, Cranogwen, yn Llangrannog ar 9 Ionawr 1839, merch i gapten llong, a hwyliodd gyda’i thad yn ferch. Astudiodd fordwyo yn Llundain ac ennill ei thystysgrif meistr, a’i caniatâi i reoli llong mewn unrhyw ran o’r byd, ac yn 1859 agorodd ei hysgol ei hun yn Llangrannog, yn dysgu mordwyo. Yn eisteddfod Aberystwyth 1865 curodd Islwyn a Cheiriog am brif wobr; golygodd Y Frythones o 1878 hyd 1889, ac yn 1901 sefydlodd undeb dirwest i ferched a oedd â 140 o ganghennau erbyn ei marw. Dadorchuddiwyd ei cherflun yn Llangrannog ar 10 Mehefin 2023.

Arosfannau ar y llwybr

  1. Buddug

    Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

    Buddug
  2. Gwenllian ferch Gruffydd

    Arweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.

    Gwenllian ferch Gruffydd
  3. Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

    Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.

    Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr
  4. Jemima Nicholas

    Crydd o Abergwaun y dywedir iddi gorlannu milwyr Ffrengig â phicfforch yn ystod goresgyniad 1797.

    Jemima Nicholas
  5. Y goresgyniad olaf

    Mae llu Ffrengig yn glanio ger Abergwaun ac yn ildio o fewn deuddydd. Daw Jemima Nicholas yn arwres genedlaethol.

    Y goresgyniad olaf
  6. Betsi Cadwaladr

    O’r Bala, bu’n nyrsio milwyr yn Rhyfel y Crimea, gan anghytuno weithiau â Florence Nightingale.

    Betsi Cadwaladr
  7. Arglwyddes Llanofer

    Noddwr diwylliant Cymru a hyrwyddodd y delyn, yr iaith a’r wisg Gymreig.

    Arglwyddes Llanofer
  8. Cranogwen yn golygu Y Frythones

    Mae Sarah Jane Rees, Cranogwen, merch y capten llong a fu’n dysgu morwriaeth, yn dod yn olygydd Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg i fenywod.

    Cranogwen yn golygu Y Frythones
  9. Gwen John

    Fe’i ganed yn Hwlffordd. Paentiodd bortreadau tawel, dwys, ac fe’i hystyrir heddiw ymhlith artistiaid gorau ei chyfnod.

    Gwen John
  10. Megan Lloyd George

    Y fenyw gyntaf i’w hethol dros etholaeth yng Nghymru, yn 1929, ac ymgyrchydd oes dros senedd i Gymru.

    Megan Lloyd George

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf