Seithfed mab Efrog, a fagwyd yn y diffeithwch, a farchogodd i lys Arthur a dod yn un o’i farchogion mwyaf. Ei chwedl, Peredur, yw un o’r tair rhamant Gymraeg; Perceval oedd enw’r Ffrancwyr arno.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Peredur yn gweld y waywffon waedlyd, o hen argraffiad o’r Mabinogion · Llun: Wikimedia Commons · S. Williams, Parth cyhoeddus
Ystyr yr enw
Peredur fab Efrog: Peredur, mab Efrog
Peredur fab Efrog
Peredurei enw ei hun
fabmabo mab (treiglad meddal: m → f)
Efrogenw ei dad
3 munud o ddarllen
Peredur fab Efrawg yw arwr un o Dair Rhamant y Mabinogion, y chwedl Gymraeg sy’n sefyll wrth ochr y stori Ffrangeg am Perceval a’r Greal. Wedi ei fagu yn y coed heb wybod dim am arfau, marchogodd i lys Arthur ar hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy a daeth yn un o’i farchogion mwyaf. Yn neuadd ei ewythr gwelodd y Waywffon Waedlyd a dysgl yn dwyn pen gŵr, y ffurf Gymraeg ar y dirgelwch a alwodd y Ffrancod yn Greal.FfynonellauPeredur son of Efrawg ↗Wikipedia (Saesneg)Peredur fab Efrawg, un o Dair Rhamant Gymraeg y Mabinogion, sy’n adrodd stori debyg i Perceval anorffenedig Chrétien de Troyes, ond gyda llawer o wahaniaethau trawiadol, yn bennaf absenoldeb y greal; mae ei dad yn marw pan yw’n ifanc a’i fam yn ei fagu yn y coed; mae’n cyfarfod marchogion, yn penderfynu bod fel hwy ac yn mynd i lys Arthur; mae’n cyfarfod dau ewythr, y cyntaf yn ei ddysgu mewn arfau ac yn ei rybuddio i beidio â holi ystyr yr hyn a wêl, yr ail yn dangos iddo ddysgl yn dwyn pen gŵr wedi ei dorri; mae’n aros gyda Naw Gwiddon Caerloyw ac yn cyfarfod â’i wir gariad, Angharad Law Eurog; yn y diwedd caiff wybod mai pen ei gefnder oedd y pen, ac mae’n helpu Arthur ac eraill i ddinistrio’r gwiddonod, a chaiff ei glodfori fel arwr; mae fersiynau’n goroesi mewn pedair llawysgrif o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, Llyfr Gwyn Rhydderch (Peniarth 4), Peniarth 7, Peniarth 14 a Llyfr Coch Hergest; mae Peniarth 7 yn gorffen gyda’i bedair blynedd ar ddeg yn teyrnasu gyda’r Ymerodres yng Nghaergystennin; dadleuodd Glenys Goetinck dros ddyddiad yn y ddeuddegfed ganrif; rhoddir pen ar ddysgl yn lle’r greal, sy’n dwyn i gof Frân Fendigaid; mae Gwalchmai a Pheredur yn sgwrsio wedi i Beredur ymgolli mewn myfyrdod wrth weld gwaed ar yr eira; cysylltir Efrawg ag Efrog, Caer Ebrauc Nennius, fel y gallai Peredur fod wedi ei seilio ar dywysog o’r wlad honno; mae llawer o ffynonellau Cymraeg yn ei wneud yn fab i Eliffer Gosgorddfawr, a ymladdodd gyda’i frawd Gwrgi yn Arfderydd yn erbyn Gwenddolau fab Ceidio.Peredur fab Efrawg ↗Wicipedia CymraegPeredur fab Efrawg (teitl Cymraeg Canol Historia Peredur vab Efrawc), un o’r Tair Rhamant gydag Iarlles y Ffynnon a Geraint ac Enid; mae’n cyfateb i Perceval Chrétien, a chred ysgolheigion bellach fod y ddwy’n annibynnol ond yn seiliedig ar waith hŷn; credir i’r chwedl Gymraeg gael ei llunio yn ail hanner y ddeuddegfed ganrif, a’r testun hynaf yn Llawysgrif Peniarth 4; mae Peredur yn fab i iarll a laddwyd mewn brwydr gyda chwech brawd Peredur, felly mae ei fam yn ei fagu heb wybodaeth o arfau; mae’n cyfarfod tri marchog ac yn marchogaeth i lys Arthur ar hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy; wedi ei yrru ar ôl marchog a sarhaodd y Frenhines Gwenhwyfar, mae’n ei orchfygu ac yn cymryd ei farch a’i arfau; mae’n anfon y marchogion a orchfyga i lys Arthur; yn neuadd ei ail ewythr gwêl y Waywffon Waedlyd a dysgl a gludir gan ddwy forwyn gyda phen wedi ei dorri arni, sy’n cymryd lle’r Greal Santaidd yn stori Chrétien; treulia bedair blynedd ar ddeg gydag ymerodres Caergystennin.
Syrthiodd tad Peredur, iarll, mewn brwydr ynghyd â chwech o frodyr Peredur. I gadw ei mab olaf yn ddiogel aeth ei fam ag ef i’r coed gwyllt a’i fagu yno, ymhell o bob gwybodaeth am ryfel. Ond un dydd gwelodd y bachgen dri marchog yn marchogaeth heibio, a phenderfynodd fod fel hwy. Ar gefn hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy, cychwynnodd am lys Arthur.FfynonellauPeredur fab Efrawg ↗Wicipedia CymraegPeredur fab Efrawg (teitl Cymraeg Canol Historia Peredur vab Efrawc), un o’r Tair Rhamant gydag Iarlles y Ffynnon a Geraint ac Enid; mae’n cyfateb i Perceval Chrétien, a chred ysgolheigion bellach fod y ddwy’n annibynnol ond yn seiliedig ar waith hŷn; credir i’r chwedl Gymraeg gael ei llunio yn ail hanner y ddeuddegfed ganrif, a’r testun hynaf yn Llawysgrif Peniarth 4; mae Peredur yn fab i iarll a laddwyd mewn brwydr gyda chwech brawd Peredur, felly mae ei fam yn ei fagu heb wybodaeth o arfau; mae’n cyfarfod tri marchog ac yn marchogaeth i lys Arthur ar hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy; wedi ei yrru ar ôl marchog a sarhaodd y Frenhines Gwenhwyfar, mae’n ei orchfygu ac yn cymryd ei farch a’i arfau; mae’n anfon y marchogion a orchfyga i lys Arthur; yn neuadd ei ail ewythr gwêl y Waywffon Waedlyd a dysgl a gludir gan ddwy forwyn gyda phen wedi ei dorri arni, sy’n cymryd lle’r Greal Santaidd yn stori Chrétien; treulia bedair blynedd ar ddeg gydag ymerodres Caergystennin.Peredur son of Efrawg ↗Wikipedia (Saesneg)Peredur fab Efrawg, un o Dair Rhamant Gymraeg y Mabinogion, sy’n adrodd stori debyg i Perceval anorffenedig Chrétien de Troyes, ond gyda llawer o wahaniaethau trawiadol, yn bennaf absenoldeb y greal; mae ei dad yn marw pan yw’n ifanc a’i fam yn ei fagu yn y coed; mae’n cyfarfod marchogion, yn penderfynu bod fel hwy ac yn mynd i lys Arthur; mae’n cyfarfod dau ewythr, y cyntaf yn ei ddysgu mewn arfau ac yn ei rybuddio i beidio â holi ystyr yr hyn a wêl, yr ail yn dangos iddo ddysgl yn dwyn pen gŵr wedi ei dorri; mae’n aros gyda Naw Gwiddon Caerloyw ac yn cyfarfod â’i wir gariad, Angharad Law Eurog; yn y diwedd caiff wybod mai pen ei gefnder oedd y pen, ac mae’n helpu Arthur ac eraill i ddinistrio’r gwiddonod, a chaiff ei glodfori fel arwr; mae fersiynau’n goroesi mewn pedair llawysgrif o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, Llyfr Gwyn Rhydderch (Peniarth 4), Peniarth 7, Peniarth 14 a Llyfr Coch Hergest; mae Peniarth 7 yn gorffen gyda’i bedair blynedd ar ddeg yn teyrnasu gyda’r Ymerodres yng Nghaergystennin; dadleuodd Glenys Goetinck dros ddyddiad yn y ddeuddegfed ganrif; rhoddir pen ar ddysgl yn lle’r greal, sy’n dwyn i gof Frân Fendigaid; mae Gwalchmai a Pheredur yn sgwrsio wedi i Beredur ymgolli mewn myfyrdod wrth weld gwaed ar yr eira; cysylltir Efrawg ag Efrog, Caer Ebrauc Nennius, fel y gallai Peredur fod wedi ei seilio ar dywysog o’r wlad honno; mae llawer o ffynonellau Cymraeg yn ei wneud yn fab i Eliffer Gosgorddfawr, a ymladdodd gyda’i frawd Gwrgi yn Arfderydd yn erbyn Gwenddolau fab Ceidio.
Yn llys Arthur anfonwyd Peredur ar ôl marchog a oedd wedi sarhau’r Frenhines Gwenhwyfar. Gorchfygodd y bachgen o’r coed ef a chymryd ei farch a’i arfau, ac felly y dechreuodd ei fywyd o anturiaethau. Pob marchog a orchfygai wedyn, anfonai ef i lys Arthur, fel yr âi clod yr arwr ifanc o’i flaen.FfynhonnellPeredur fab Efrawg ↗Wicipedia CymraegPeredur fab Efrawg (teitl Cymraeg Canol Historia Peredur vab Efrawc), un o’r Tair Rhamant gydag Iarlles y Ffynnon a Geraint ac Enid; mae’n cyfateb i Perceval Chrétien, a chred ysgolheigion bellach fod y ddwy’n annibynnol ond yn seiliedig ar waith hŷn; credir i’r chwedl Gymraeg gael ei llunio yn ail hanner y ddeuddegfed ganrif, a’r testun hynaf yn Llawysgrif Peniarth 4; mae Peredur yn fab i iarll a laddwyd mewn brwydr gyda chwech brawd Peredur, felly mae ei fam yn ei fagu heb wybodaeth o arfau; mae’n cyfarfod tri marchog ac yn marchogaeth i lys Arthur ar hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy; wedi ei yrru ar ôl marchog a sarhaodd y Frenhines Gwenhwyfar, mae’n ei orchfygu ac yn cymryd ei farch a’i arfau; mae’n anfon y marchogion a orchfyga i lys Arthur; yn neuadd ei ail ewythr gwêl y Waywffon Waedlyd a dysgl a gludir gan ddwy forwyn gyda phen wedi ei dorri arni, sy’n cymryd lle’r Greal Santaidd yn stori Chrétien; treulia bedair blynedd ar ddeg gydag ymerodres Caergystennin.
Ar ei deithiau cyfarfu Peredur â dau o’i ewythrod. Dysgodd y cyntaf iddo drin arfau a’i rybuddio i beidio byth â holi ystyr yr hyn a welai. Yn neuadd yr ail, daeth dwy forwyn i mewn yn cario dysgl fawr, ac arni ben gŵr, ac ar eu hôl daeth y Waywffon Waedlyd. Ni ddywedodd Peredur ddim. Ymhell wedyn yn unig y cafodd wybod mai pen ei gefnder oedd y pen, a laddwyd gan Naw Gwiddon Caerloyw. Lle mae gan y bardd Ffrangeg Chrétien de Troyes y Greal, mae gan y chwedl Gymraeg y pen, dirgelwch sy’n dwyn i gof ben Brân Fendigaid yn Ail Gainc y Mabinogi.FfynonellauPeredur son of Efrawg ↗Wikipedia (Saesneg)Peredur fab Efrawg, un o Dair Rhamant Gymraeg y Mabinogion, sy’n adrodd stori debyg i Perceval anorffenedig Chrétien de Troyes, ond gyda llawer o wahaniaethau trawiadol, yn bennaf absenoldeb y greal; mae ei dad yn marw pan yw’n ifanc a’i fam yn ei fagu yn y coed; mae’n cyfarfod marchogion, yn penderfynu bod fel hwy ac yn mynd i lys Arthur; mae’n cyfarfod dau ewythr, y cyntaf yn ei ddysgu mewn arfau ac yn ei rybuddio i beidio â holi ystyr yr hyn a wêl, yr ail yn dangos iddo ddysgl yn dwyn pen gŵr wedi ei dorri; mae’n aros gyda Naw Gwiddon Caerloyw ac yn cyfarfod â’i wir gariad, Angharad Law Eurog; yn y diwedd caiff wybod mai pen ei gefnder oedd y pen, ac mae’n helpu Arthur ac eraill i ddinistrio’r gwiddonod, a chaiff ei glodfori fel arwr; mae fersiynau’n goroesi mewn pedair llawysgrif o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, Llyfr Gwyn Rhydderch (Peniarth 4), Peniarth 7, Peniarth 14 a Llyfr Coch Hergest; mae Peniarth 7 yn gorffen gyda’i bedair blynedd ar ddeg yn teyrnasu gyda’r Ymerodres yng Nghaergystennin; dadleuodd Glenys Goetinck dros ddyddiad yn y ddeuddegfed ganrif; rhoddir pen ar ddysgl yn lle’r greal, sy’n dwyn i gof Frân Fendigaid; mae Gwalchmai a Pheredur yn sgwrsio wedi i Beredur ymgolli mewn myfyrdod wrth weld gwaed ar yr eira; cysylltir Efrawg ag Efrog, Caer Ebrauc Nennius, fel y gallai Peredur fod wedi ei seilio ar dywysog o’r wlad honno; mae llawer o ffynonellau Cymraeg yn ei wneud yn fab i Eliffer Gosgorddfawr, a ymladdodd gyda’i frawd Gwrgi yn Arfderydd yn erbyn Gwenddolau fab Ceidio.Peredur fab Efrawg ↗Wicipedia CymraegPeredur fab Efrawg (teitl Cymraeg Canol Historia Peredur vab Efrawc), un o’r Tair Rhamant gydag Iarlles y Ffynnon a Geraint ac Enid; mae’n cyfateb i Perceval Chrétien, a chred ysgolheigion bellach fod y ddwy’n annibynnol ond yn seiliedig ar waith hŷn; credir i’r chwedl Gymraeg gael ei llunio yn ail hanner y ddeuddegfed ganrif, a’r testun hynaf yn Llawysgrif Peniarth 4; mae Peredur yn fab i iarll a laddwyd mewn brwydr gyda chwech brawd Peredur, felly mae ei fam yn ei fagu heb wybodaeth o arfau; mae’n cyfarfod tri marchog ac yn marchogaeth i lys Arthur ar hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy; wedi ei yrru ar ôl marchog a sarhaodd y Frenhines Gwenhwyfar, mae’n ei orchfygu ac yn cymryd ei farch a’i arfau; mae’n anfon y marchogion a orchfyga i lys Arthur; yn neuadd ei ail ewythr gwêl y Waywffon Waedlyd a dysgl a gludir gan ddwy forwyn gyda phen wedi ei dorri arni, sy’n cymryd lle’r Greal Santaidd yn stori Chrétien; treulia bedair blynedd ar ddeg gydag ymerodres Caergystennin.
Cafodd Peredur ei wir gariad yn Angharad Law Eurog. Pan welodd waed ar yr eira, daeth hi i’w gof mor gryf nes iddo eistedd wedi ymgolli mewn myfyrdod, a Gwalchmai, y mwyaf cwrtais o wŷr Arthur, a ddaeth i siarad ag ef a’i ddwyn yn ôl i’r llys. Yn ddiweddarach mae’r chwedl yn ei anfon i Gaergystennin, lle teyrnasodd am bedair blynedd ar ddeg wrth ochr yr Ymerodres.FfynonellauPeredur son of Efrawg ↗Wikipedia (Saesneg)Peredur fab Efrawg, un o Dair Rhamant Gymraeg y Mabinogion, sy’n adrodd stori debyg i Perceval anorffenedig Chrétien de Troyes, ond gyda llawer o wahaniaethau trawiadol, yn bennaf absenoldeb y greal; mae ei dad yn marw pan yw’n ifanc a’i fam yn ei fagu yn y coed; mae’n cyfarfod marchogion, yn penderfynu bod fel hwy ac yn mynd i lys Arthur; mae’n cyfarfod dau ewythr, y cyntaf yn ei ddysgu mewn arfau ac yn ei rybuddio i beidio â holi ystyr yr hyn a wêl, yr ail yn dangos iddo ddysgl yn dwyn pen gŵr wedi ei dorri; mae’n aros gyda Naw Gwiddon Caerloyw ac yn cyfarfod â’i wir gariad, Angharad Law Eurog; yn y diwedd caiff wybod mai pen ei gefnder oedd y pen, ac mae’n helpu Arthur ac eraill i ddinistrio’r gwiddonod, a chaiff ei glodfori fel arwr; mae fersiynau’n goroesi mewn pedair llawysgrif o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, Llyfr Gwyn Rhydderch (Peniarth 4), Peniarth 7, Peniarth 14 a Llyfr Coch Hergest; mae Peniarth 7 yn gorffen gyda’i bedair blynedd ar ddeg yn teyrnasu gyda’r Ymerodres yng Nghaergystennin; dadleuodd Glenys Goetinck dros ddyddiad yn y ddeuddegfed ganrif; rhoddir pen ar ddysgl yn lle’r greal, sy’n dwyn i gof Frân Fendigaid; mae Gwalchmai a Pheredur yn sgwrsio wedi i Beredur ymgolli mewn myfyrdod wrth weld gwaed ar yr eira; cysylltir Efrawg ag Efrog, Caer Ebrauc Nennius, fel y gallai Peredur fod wedi ei seilio ar dywysog o’r wlad honno; mae llawer o ffynonellau Cymraeg yn ei wneud yn fab i Eliffer Gosgorddfawr, a ymladdodd gyda’i frawd Gwrgi yn Arfderydd yn erbyn Gwenddolau fab Ceidio.Peredur fab Efrawg ↗Wicipedia CymraegPeredur fab Efrawg (teitl Cymraeg Canol Historia Peredur vab Efrawc), un o’r Tair Rhamant gydag Iarlles y Ffynnon a Geraint ac Enid; mae’n cyfateb i Perceval Chrétien, a chred ysgolheigion bellach fod y ddwy’n annibynnol ond yn seiliedig ar waith hŷn; credir i’r chwedl Gymraeg gael ei llunio yn ail hanner y ddeuddegfed ganrif, a’r testun hynaf yn Llawysgrif Peniarth 4; mae Peredur yn fab i iarll a laddwyd mewn brwydr gyda chwech brawd Peredur, felly mae ei fam yn ei fagu heb wybodaeth o arfau; mae’n cyfarfod tri marchog ac yn marchogaeth i lys Arthur ar hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy; wedi ei yrru ar ôl marchog a sarhaodd y Frenhines Gwenhwyfar, mae’n ei orchfygu ac yn cymryd ei farch a’i arfau; mae’n anfon y marchogion a orchfyga i lys Arthur; yn neuadd ei ail ewythr gwêl y Waywffon Waedlyd a dysgl a gludir gan ddwy forwyn gyda phen wedi ei dorri arni, sy’n cymryd lle’r Greal Santaidd yn stori Chrétien; treulia bedair blynedd ar ddeg gydag ymerodres Caergystennin.Gawain ↗Wikipedia (Saesneg)Gwalchmai ap Gwyar (Gwalchmei), gwreiddiol Cymraeg Sir Gawain, un o farchogion y Brenin Arthur, a geir mewn chwedlau yn Gymraeg, Lladin, Ffrangeg, Saesneg, Sgoteg, Iseldireg, Almaeneg, Sbaeneg ac Eidaleg, ac arwr y gerdd Saesneg Canol Sir Gawain and the Green Knight; yn y testunau Cymraeg cynnar rhyfelwr aruthrol, cwrtais, tosturiol a ffyddlon i’w frenin a’i dylwyth, cyfaill i farchogion ifanc, amddiffynnydd y tlawd ac achubwr gwragedd, medrus wrth iacháu; mae gwalch yn epithet nodweddiadol o farddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, ac ansicr yw ystyr mei, gydag ‘Gwalch Mai’ wedi ei awgrymu, tra cynigiodd Kenneth Jackson ‘Gwalch y Maes’; credir yn gyffredinol fod y ffurfiau diweddarach ar yr enw’n dod o’r Gymraeg Gwalchmei; enw ei fam yw Gwyar yn ôl pob tebyg, ac mae un fersiwn o Fonedd y Saint yn gwneud Gwyar yn ferch i Amlawdd Wledig; mae Genedigaeth Arthur yn gwneud Emyr Llydaw yn dad iddo; ymhlith y cyfeiriadau cynnar mae’r Trioedd, Englynion y Beddau, sy’n enwi man ei fedd, Trioedd y Meirch, sy’n canmol ei farch Ceingaled, a marwnad Cynddelw i Owain Gwynedd, sy’n cymharu hyfdra Owain â hyfdra Gwalchmai; mae Triawd 4 yn ei enwi’n un o Dri Gŵr Gwaddolog Ynys Prydain, Triawd 75 yn un o’r Tri Gŵr Mwyaf Cwrtais wrth Westeion a Dieithriaid, ac mae Triawd 91 yn canmol ei ddi-ofnrwydd; yn Culhwch ac Olwen mae’n fab i chwaer Arthur ac yn un o’r chwe chynorthwywr a anfona Arthur gyda Chulhwch; ym Mheredur mae’n helpu Peredur yn y frwydr olaf yn erbyn naw gwiddon Caerloyw.
Ar ei deithiau roedd Peredur wedi aros am gyfnod gyda Naw Gwiddon Caerloyw. Pan gafodd wybod o’r diwedd mai hwy a laddodd ei gefnder, dialodd ei deulu: gydag Arthur, Gwalchmai a gwŷr y llys aeth yn eu herbyn, a dinistriwyd y gwiddonod. Mae’r chwedl yn gorffen gyda Pheredur yn cael ei gyfarch fel arwr.FfynonellauPeredur son of Efrawg ↗Wikipedia (Saesneg)Peredur fab Efrawg, un o Dair Rhamant Gymraeg y Mabinogion, sy’n adrodd stori debyg i Perceval anorffenedig Chrétien de Troyes, ond gyda llawer o wahaniaethau trawiadol, yn bennaf absenoldeb y greal; mae ei dad yn marw pan yw’n ifanc a’i fam yn ei fagu yn y coed; mae’n cyfarfod marchogion, yn penderfynu bod fel hwy ac yn mynd i lys Arthur; mae’n cyfarfod dau ewythr, y cyntaf yn ei ddysgu mewn arfau ac yn ei rybuddio i beidio â holi ystyr yr hyn a wêl, yr ail yn dangos iddo ddysgl yn dwyn pen gŵr wedi ei dorri; mae’n aros gyda Naw Gwiddon Caerloyw ac yn cyfarfod â’i wir gariad, Angharad Law Eurog; yn y diwedd caiff wybod mai pen ei gefnder oedd y pen, ac mae’n helpu Arthur ac eraill i ddinistrio’r gwiddonod, a chaiff ei glodfori fel arwr; mae fersiynau’n goroesi mewn pedair llawysgrif o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, Llyfr Gwyn Rhydderch (Peniarth 4), Peniarth 7, Peniarth 14 a Llyfr Coch Hergest; mae Peniarth 7 yn gorffen gyda’i bedair blynedd ar ddeg yn teyrnasu gyda’r Ymerodres yng Nghaergystennin; dadleuodd Glenys Goetinck dros ddyddiad yn y ddeuddegfed ganrif; rhoddir pen ar ddysgl yn lle’r greal, sy’n dwyn i gof Frân Fendigaid; mae Gwalchmai a Pheredur yn sgwrsio wedi i Beredur ymgolli mewn myfyrdod wrth weld gwaed ar yr eira; cysylltir Efrawg ag Efrog, Caer Ebrauc Nennius, fel y gallai Peredur fod wedi ei seilio ar dywysog o’r wlad honno; mae llawer o ffynonellau Cymraeg yn ei wneud yn fab i Eliffer Gosgorddfawr, a ymladdodd gyda’i frawd Gwrgi yn Arfderydd yn erbyn Gwenddolau fab Ceidio.Gawain ↗Wikipedia (Saesneg)Gwalchmai ap Gwyar (Gwalchmei), gwreiddiol Cymraeg Sir Gawain, un o farchogion y Brenin Arthur, a geir mewn chwedlau yn Gymraeg, Lladin, Ffrangeg, Saesneg, Sgoteg, Iseldireg, Almaeneg, Sbaeneg ac Eidaleg, ac arwr y gerdd Saesneg Canol Sir Gawain and the Green Knight; yn y testunau Cymraeg cynnar rhyfelwr aruthrol, cwrtais, tosturiol a ffyddlon i’w frenin a’i dylwyth, cyfaill i farchogion ifanc, amddiffynnydd y tlawd ac achubwr gwragedd, medrus wrth iacháu; mae gwalch yn epithet nodweddiadol o farddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, ac ansicr yw ystyr mei, gydag ‘Gwalch Mai’ wedi ei awgrymu, tra cynigiodd Kenneth Jackson ‘Gwalch y Maes’; credir yn gyffredinol fod y ffurfiau diweddarach ar yr enw’n dod o’r Gymraeg Gwalchmei; enw ei fam yw Gwyar yn ôl pob tebyg, ac mae un fersiwn o Fonedd y Saint yn gwneud Gwyar yn ferch i Amlawdd Wledig; mae Genedigaeth Arthur yn gwneud Emyr Llydaw yn dad iddo; ymhlith y cyfeiriadau cynnar mae’r Trioedd, Englynion y Beddau, sy’n enwi man ei fedd, Trioedd y Meirch, sy’n canmol ei farch Ceingaled, a marwnad Cynddelw i Owain Gwynedd, sy’n cymharu hyfdra Owain â hyfdra Gwalchmai; mae Triawd 4 yn ei enwi’n un o Dri Gŵr Gwaddolog Ynys Prydain, Triawd 75 yn un o’r Tri Gŵr Mwyaf Cwrtais wrth Westeion a Dieithriaid, ac mae Triawd 91 yn canmol ei ddi-ofnrwydd; yn Culhwch ac Olwen mae’n fab i chwaer Arthur ac yn un o’r chwe chynorthwywr a anfona Arthur gyda Chulhwch; ym Mheredur mae’n helpu Peredur yn y frwydr olaf yn erbyn naw gwiddon Caerloyw.
Efrawg, enw tad Peredur, yw enw Cymraeg Efrog, Caer Ebrauc Hanes y Brythoniaid, ac efallai mai tywysog o’r wlad honno oedd Peredur yn gyntaf. Mae llawer o hen ffynonellau Cymraeg yn ei wneud yn fab i Eliffer Gosgorddfawr, a ymladdodd gyda’i frawd Gwrgi yn Arfderydd yn 573. Cedwir chwedl Peredur mewn pedair llawysgrif o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, yn eu plith Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ac fe’i lluniwyd yn y ddeuddegfed yn ôl pob tebyg.FfynonellauPeredur son of Efrawg ↗Wikipedia (Saesneg)Peredur fab Efrawg, un o Dair Rhamant Gymraeg y Mabinogion, sy’n adrodd stori debyg i Perceval anorffenedig Chrétien de Troyes, ond gyda llawer o wahaniaethau trawiadol, yn bennaf absenoldeb y greal; mae ei dad yn marw pan yw’n ifanc a’i fam yn ei fagu yn y coed; mae’n cyfarfod marchogion, yn penderfynu bod fel hwy ac yn mynd i lys Arthur; mae’n cyfarfod dau ewythr, y cyntaf yn ei ddysgu mewn arfau ac yn ei rybuddio i beidio â holi ystyr yr hyn a wêl, yr ail yn dangos iddo ddysgl yn dwyn pen gŵr wedi ei dorri; mae’n aros gyda Naw Gwiddon Caerloyw ac yn cyfarfod â’i wir gariad, Angharad Law Eurog; yn y diwedd caiff wybod mai pen ei gefnder oedd y pen, ac mae’n helpu Arthur ac eraill i ddinistrio’r gwiddonod, a chaiff ei glodfori fel arwr; mae fersiynau’n goroesi mewn pedair llawysgrif o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, Llyfr Gwyn Rhydderch (Peniarth 4), Peniarth 7, Peniarth 14 a Llyfr Coch Hergest; mae Peniarth 7 yn gorffen gyda’i bedair blynedd ar ddeg yn teyrnasu gyda’r Ymerodres yng Nghaergystennin; dadleuodd Glenys Goetinck dros ddyddiad yn y ddeuddegfed ganrif; rhoddir pen ar ddysgl yn lle’r greal, sy’n dwyn i gof Frân Fendigaid; mae Gwalchmai a Pheredur yn sgwrsio wedi i Beredur ymgolli mewn myfyrdod wrth weld gwaed ar yr eira; cysylltir Efrawg ag Efrog, Caer Ebrauc Nennius, fel y gallai Peredur fod wedi ei seilio ar dywysog o’r wlad honno; mae llawer o ffynonellau Cymraeg yn ei wneud yn fab i Eliffer Gosgorddfawr, a ymladdodd gyda’i frawd Gwrgi yn Arfderydd yn erbyn Gwenddolau fab Ceidio.Peredur fab Efrawg ↗Wicipedia CymraegPeredur fab Efrawg (teitl Cymraeg Canol Historia Peredur vab Efrawc), un o’r Tair Rhamant gydag Iarlles y Ffynnon a Geraint ac Enid; mae’n cyfateb i Perceval Chrétien, a chred ysgolheigion bellach fod y ddwy’n annibynnol ond yn seiliedig ar waith hŷn; credir i’r chwedl Gymraeg gael ei llunio yn ail hanner y ddeuddegfed ganrif, a’r testun hynaf yn Llawysgrif Peniarth 4; mae Peredur yn fab i iarll a laddwyd mewn brwydr gyda chwech brawd Peredur, felly mae ei fam yn ei fagu heb wybodaeth o arfau; mae’n cyfarfod tri marchog ac yn marchogaeth i lys Arthur ar hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy; wedi ei yrru ar ôl marchog a sarhaodd y Frenhines Gwenhwyfar, mae’n ei orchfygu ac yn cymryd ei farch a’i arfau; mae’n anfon y marchogion a orchfyga i lys Arthur; yn neuadd ei ail ewythr gwêl y Waywffon Waedlyd a dysgl a gludir gan ddwy forwyn gyda phen wedi ei dorri arni, sy’n cymryd lle’r Greal Santaidd yn stori Chrétien; treulia bedair blynedd ar ddeg gydag ymerodres Caergystennin.Battle of Arfderydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 573 yn ôl yr Annales Cambriae; trechwyd a lladdwyd Gwenddolau; ei elynion oedd Peredur a Gwrgi, meibion Eliffer, neu Rydderch Hael o Ystrad Clud, ac efallai fod sawl byddin wedi ymladd; rhoddodd W. F. Skene hi yn Arthuret, ger Longtown; dywedir i Fyrddin Wyllt wallgofi a ffoi i’r goedwig, Coed Celyddon yn y cerddi diweddarach; un o Dair Ofergad Ynys Prydain gyda Chamlan; parhaodd gosgordd Gwenddolau i ymladd am bythefnos a mis wedi lladd eu harglwydd; mae’r gerdd gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, yn enwi llawer o’i rhyfelwyr.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.