Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Peredur fab Efrog

Seithfed mab Efrog, a fagwyd yn y diffeithwch, a farchogodd i lys Arthur a dod yn un o’i farchogion mwyaf. Ei chwedl, Peredur, yw un o’r tair rhamant Gymraeg; Perceval oedd enw’r Ffrancwyr arno.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Peredur, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Arwr rhamant Peredur Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Peredur yn gweld y waywffon waedlyd, o hen argraffiad o’r Mabinogion
Peredur yn gweld y waywffon waedlyd, o hen argraffiad o’r Mabinogion · Llun: Wikimedia Commons · S. Williams, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Peredur fab Efrog: Peredur, mab Efrog

Peredur fab Efrog

  • Peredur ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Efrog enw ei dad

Peredur fab Efrawg yw arwr un o Dair Rhamant y Mabinogion, y chwedl Gymraeg sy’n sefyll wrth ochr y stori Ffrangeg am Perceval a’r Greal. Wedi ei fagu yn y coed heb wybod dim am arfau, marchogodd i lys Arthur ar hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy a daeth yn un o’i farchogion mwyaf. Yn neuadd ei ewythr gwelodd y Waywffon Waedlyd a dysgl yn dwyn pen gŵr, y ffurf Gymraeg ar y dirgelwch a alwodd y Ffrancod yn Greal.

PrydOes Arthur
Ei dadEfrawg, neu Eliffer Gosgorddfawr
Ei gariadAngharad Law Eurog
Ei chwedlPeredur fab Efrawg
Cedwir ynLlyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest

Ei fagu yn y coed#

Syrthiodd tad Peredur, iarll, mewn brwydr ynghyd â chwech o frodyr Peredur. I gadw ei mab olaf yn ddiogel aeth ei fam ag ef i’r coed gwyllt a’i fagu yno, ymhell o bob gwybodaeth am ryfel. Ond un dydd gwelodd y bachgen dri marchog yn marchogaeth heibio, a phenderfynodd fod fel hwy. Ar gefn hen geffyl esgyrniog gyda basged yn lle cyfrwy, cychwynnodd am lys Arthur.

Marchog o lys Arthur#

Yn llys Arthur anfonwyd Peredur ar ôl marchog a oedd wedi sarhau’r Frenhines Gwenhwyfar. Gorchfygodd y bachgen o’r coed ef a chymryd ei farch a’i arfau, ac felly y dechreuodd ei fywyd o anturiaethau. Pob marchog a orchfygai wedyn, anfonai ef i lys Arthur, fel yr âi clod yr arwr ifanc o’i flaen.

Y waywffon a’r pen#

Ar ei deithiau cyfarfu Peredur â dau o’i ewythrod. Dysgodd y cyntaf iddo drin arfau a’i rybuddio i beidio byth â holi ystyr yr hyn a welai. Yn neuadd yr ail, daeth dwy forwyn i mewn yn cario dysgl fawr, ac arni ben gŵr, ac ar eu hôl daeth y Waywffon Waedlyd. Ni ddywedodd Peredur ddim. Ymhell wedyn yn unig y cafodd wybod mai pen ei gefnder oedd y pen, a laddwyd gan Naw Gwiddon Caerloyw. Lle mae gan y bardd Ffrangeg Chrétien de Troyes y Greal, mae gan y chwedl Gymraeg y pen, dirgelwch sy’n dwyn i gof ben Brân Fendigaid yn Ail Gainc y Mabinogi.

Angharad a’r ymerodres#

Cafodd Peredur ei wir gariad yn Angharad Law Eurog. Pan welodd waed ar yr eira, daeth hi i’w gof mor gryf nes iddo eistedd wedi ymgolli mewn myfyrdod, a Gwalchmai, y mwyaf cwrtais o wŷr Arthur, a ddaeth i siarad ag ef a’i ddwyn yn ôl i’r llys. Yn ddiweddarach mae’r chwedl yn ei anfon i Gaergystennin, lle teyrnasodd am bedair blynedd ar ddeg wrth ochr yr Ymerodres.

Naw Gwiddon Caerloyw#

Ar ei deithiau roedd Peredur wedi aros am gyfnod gyda Naw Gwiddon Caerloyw. Pan gafodd wybod o’r diwedd mai hwy a laddodd ei gefnder, dialodd ei deulu: gydag Arthur, Gwalchmai a gwŷr y llys aeth yn eu herbyn, a dinistriwyd y gwiddonod. Mae’r chwedl yn gorffen gyda Pheredur yn cael ei gyfarch fel arwr.

Peredur o’r Gogledd#

Efrawg, enw tad Peredur, yw enw Cymraeg Efrog, Caer Ebrauc Hanes y Brythoniaid, ac efallai mai tywysog o’r wlad honno oedd Peredur yn gyntaf. Mae llawer o hen ffynonellau Cymraeg yn ei wneud yn fab i Eliffer Gosgorddfawr, a ymladdodd gyda’i frawd Gwrgi yn Arfderydd yn 573. Cedwir chwedl Peredur mewn pedair llawysgrif o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, yn eu plith Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ac fe’i lluniwyd yn y ddeuddegfed yn ôl pob tebyg.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf