Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 7th century

Santes Melangell

Y santes a gysgododd ysgyfarnog dan ei mantell. Rhoddodd brenin Powys gwm Pennant Melangell iddi, lle saif ei chysegrfa o’r ddeuddegfed ganrif o hyd.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 7th century (cronicl cynnar:Buchedd Melangell, diwedd yr Oesoedd Canol) Nawddsantes yr ysgyfarnogod Oes y Seintiau Saint a ffydd
Melangell yn cysgodi’r ysgyfarnog rhag cŵn y tywysog, gan Willy Pogany yn The Welsh Fairy Book, 1907
Melangell yn cysgodi’r ysgyfarnog rhag cŵn y tywysog, gan Willy Pogany yn The Welsh Fairy Book, 1907 · Llun: Wikimedia Commons · Willy Pogany, Parth cyhoeddus

Melangell yw santes Pennant Melangell, cwm cudd ym mhen uchaf Tanad ym Mhowys, a nawddsant ysgyfarnogod. Mae ei stori, am ysgyfarnog a redodd ati am loches rhag cŵn brenin, ymhlith yr anwylaf yng Nghymru, ac mae ei chreirfa, a ailgodwyd yn ei heglwys fach, ymhlith y gorau o’i bath ym Mhrydain gyfan.

PrydRhwng y chweched a’r wythfed ganrif
Ei chwmPennant Melangell, Powys
Yn LladinMonacella, y lleian fach
NawddsantYsgyfarnogod, ŵyn bach Melangell
Dydd gŵyl27 Mai

Y dywysoges yn y diffeithwch#

Dywed ei Buchedd, a ysgrifennwyd yn Lladin yn y bymthegfed ganrif, fod Melangell yn dywysoges o Iwerddon y trefnodd ei thad briodas iddi. Ni fynnai briodi, oherwydd roedd wedi rhoi ei bywyd i Dduw, a ffodd dros y môr i Bowys. Yno bu fyw ar ei phen ei hun ym mhen uchaf dyffryn Tanad, yng ngwylltir y mynyddoedd, am bymtheng mlynedd.

Yr ysgyfarnog a’r cŵn#

Un diwrnod daeth Brochwel Ysgithrog, brenin Powys, i hela yn y cwm. Cododd ei gŵn ysgyfarnog a’i hymlid, ac yno cafodd y brenin ferch ifanc yn gweddïo’n daer, a’r ysgyfarnog yn gorwedd yn ddiogel dan odre ei gwisg. Anogodd ei gŵn ymlaen, ond ni fynnent fynd gam ymhellach: ciliasant a ffoi dan udo.

Noddfa am byth#

Gwrandawodd Brochwel ar ei stori a chael ei gyffwrdd gymaint nes iddo roi’r cwm iddi, i fod yn noddfa am byth i bobl a chreaduriaid fel ei gilydd. Bu Melangell fyw yno dri deg saith mlynedd arall yn abades cymuned fechan o wragedd, ac roedd yr ysgyfarnogod a’r creaduriaid gwyllt mor ddof gyda hi â phe baent yn eiddo iddi. Pennant Melangell yw enw’r cwm byth oddi ar hynny.

Ŵyn bach Melangell#

Galwyd ysgyfarnogod yn ŵyn bach Melangell ym Maldwyn ers canrifoedd. Ysgrifennodd Thomas Pennant na laddai neb yn y plwyf ysgyfarnog, ac os gwaeddai rhywun ‘Duw a Melangell gyda thi’ wrth ysgyfarnog a helid, y dihangai’n siŵr. Mor ddiweddar â 1900 ni laddai pobl y cwm un o hyd, ac yn ein hoes ni daeth Melangell yn annwyl fel nawddsantes pob creadur gwyllt.

Ei chreirfa#

Anrhydeddwyd ei bedd ers cyn i’r Normaniaid ddod. Codwyd yr eglwys ym Mhennant yn y ddeuddegfed ganrif, a thu ôl i’w changell mae Cell y Bedd, lle credir ei bod yn gorwedd. Tynnwyd ei chreirfa Romanésg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif yn ddarnau wedi’r Diwygiad a chodwyd ei cherrig cerfiedig yn y muriau a’r porth mynwent. Yn 1958 casglwyd hwy ac ailgodi’r greirfa, ac ers 1991 mae’n sefyll yn y gangell. Mae croglen gerfiedig o’r bymthegfed ganrif yn adrodd ei stori, a dywedir mai Melangell ei hun yw hen ddelw o wraig ag anifeiliaid bychain wrth ei thraed.

Man pererindod#

Yn yr Oesoedd Canol denai Pennant Melangell bererinion o bell ac agos, ac mae’n eu denu o hyd, ar hyd y llwybr cerdded a elwir Pererindod Melangell. Cedwir ei gŵyl ar 27 Mai.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf