Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Ceridwen

Gwraig Tegid Foel o Benllyn, a ferwodd bair yr awen i’w mab am flwyddyn a diwrnod, ymlid Gwion Bach drwy lawer ffurf, a’i eni eto’n Daliesin.

Llun: Golwg o’r awyr ar hyd Llyn Tegid, y llyn naturiol mwyaf yng Nghymru · Peter McDermott, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Llyfr Taliesin, tua 1350) Ceidwad pair yr awen Oes y Seintiau Beirdd ac awduron
Ceridwen, gan Christopher Williams
Ceridwen, gan Christopher Williams · Llun: Wikimedia Commons · Christopher Williams, Parth cyhoeddus

Ceridwen o Lyn Tegid yw ceidwad pair yr awen, a mam Taliesin, pen beirdd. I feirdd y tywysogion hi oedd union ffynhonnell eu celfyddyd: galwent arni fel y galwai beirdd gwledydd eraill ar yr Awen. Yn chwedl Taliesin mae’n berwi am flwyddyn a diwrnod ddiod doethineb y mae’r bachgen Gwion Bach yn yfed tri diferyn ohoni, ac ohoni hi caiff ei eni eto fel bardd mwyaf y Brythoniaid.

PrydOes Arthur
Ei chartrefGer Llyn Tegid, y Bala
Ei gŵrTegid Foel
Ei phlantMorfran, Creirwy ac, wedi ei aileni, Taliesin
Ei thrysorPair Ceridwen, pair yr awen

Pair yr awen#

Am ei phair y mae’r cerddi hynaf am Geridwen. Enwir Pair Ceridwen yn Llyfr Taliesin, a chydnabu beirdd llys Cymru’r Oesoedd Canol hi fel ffynnon eu dawn. Soniodd Cuhelyn Fardd, ar ddechrau’r ddeuddegfed ganrif, am gael ei ysbrydoli ganddi. Enwodd Cynddelw Brydydd Mawr, bardd mwyaf oes Owain Gwynedd, hi fel ffynhonnell ei gelfyddyd, ac ar ddechrau’r drydedd ganrif ar ddeg galwodd Prydydd y Moch bair Ceridwen yn ffynhonnell dawn yr awen.

Ceridwen Llyn Tegid#

Mae chwedl Taliesin yn gosod Ceridwen ger Llyn Tegid, yn wraig i Degid Foel, y mae’r llyn wedi ei enwi ar ei ôl. Ei phlant oedd mab, Morfran, a elwir hefyd Afagddu, a merch hardd, Creirwy. Roedd Ceridwen yn ddoeth ym mhob celfyddyd, a phenderfynodd wneud ei mab yn ŵr doethaf ei oes.

Blwyddyn a diwrnod#

Felly gosododd Ceridwen ei phair dros y tân i ferwi diod doethineb ac awen, a oedd i ferwi am flwyddyn a diwrnod. Gosododd Forda, gŵr dall, i gadw’r tân ynghyn oddi tano, a bachgen, Gwion Bach o Lanfair Caereinion, i’w droi. Ar ddiwedd y flwyddyn neidiodd tri diferyn o’r pair ar fawd Gwion. Rhoddodd ei fawd llosg yn ei geg, ac ar unwaith roedd holl ddoethineb y pair yn eiddo iddo.

Yr helfa#

Ffodd Gwion, a dilynodd Ceridwen, a daeth yr helfa yn un o’r enwocaf yn holl straeon Cymru. Trodd ef yn ysgyfarnog, a hithau’n filgi. Neidiodd i afon fel pysgodyn, a hithau’n ei ddilyn fel dyfrgi. Hedfanodd fel aderyn, a hithau’n codi ar ei ôl fel hebog. O’r diwedd syrthiodd fel un gronyn o ŷd ar lawr dyrnu, a throdd hithau’n iâr ddu a’i lyncu. Naw mis yn ddiweddarach esgorodd arno eto, ac roedd mor hardd fel na allai wneud niwed iddo. Gwniodd ef mewn cwd lledr a’i osod ar y môr.

Mam Taliesin#

Daeth y cwd i dir yng nghored Wyddno ger Aberdyfi, lle cafodd Elffin fab Gwyddno ef, ei agor, a gweld talcen disglair y plentyn. Felly daeth y bachgen a yfodd o bair Ceridwen yn Daliesin, Pen Beirdd, a daeth Ceridwen, y ganed ef eto drwyddi, yn fam barddoniaeth Gymraeg. Dywedodd Elis Gruffydd, a ysgrifennodd y chwedl yn yr unfed ganrif ar bymtheg, ei bod yn hysbys drwy Gymru gyfan, mewn llyfrau ac ar lafar.

Ei henw#

Mae’r hen lawysgrifau’n sillafu ei henw mewn sawl ffordd, Kyrridven yn Llyfr Du Caerfyrddin, Cerituen a Kerritwen yn Llyfr Taliesin, Kerituen yn Llyfr Coch Hergest, a’i derfyniad yw’r hen air ben, gwraig. Awgrymodd yr ysgolhaig Marged Haycock y gallai ei henw, fel enw ei merch Creirwy a all ddod o credu, fod wedi golygu unwaith ‘y wraig i’w chredu’. Yn 1829 ysgrifennodd Thomas Love Peacock gerdd er clod iddi, The Cauldron of Ceridwen.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf