Ceridwen, gan Christopher Williams · Llun: Wikimedia Commons · Christopher Williams, Parth cyhoeddus
3 munud o ddarllen
Ceridwen o Lyn Tegid yw ceidwad pair yr awen, a mam Taliesin, pen beirdd. I feirdd y tywysogion hi oedd union ffynhonnell eu celfyddyd: galwent arni fel y galwai beirdd gwledydd eraill ar yr Awen. Yn chwedl Taliesin mae’n berwi am flwyddyn a diwrnod ddiod doethineb y mae’r bachgen Gwion Bach yn yfed tri diferyn ohoni, ac ohoni hi caiff ei eni eto fel bardd mwyaf y Brythoniaid.FfynhonnellCeridwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ceridwen, y wraig ddoeth yn chwedl Taliesin, ceidwad pair yr awen; gwraig Tegid Foel, yn byw ger Llyn Tegid, gyda mab, Morfran, a elwir hefyd Afagddu, a merch hardd, Creirwy; mae’r llawysgrifau’n rhoi ei henw fel Kyrridven (Llyfr Du Caerfyrddin), Kyrrytuen (Peniarth 3), Cerituen, Kerrituen a Kerritwen (Llyfr Taliesin) a Kerituen (Llyfr Coch Hergest), a’r terfyniad yw ben, ‘gwraig’; noda Marged Haycock y gallai enw’r fam, ar batrwm enw ei merch Creirwy a all ddod o credu, fod yn Credidfen, ‘gwraig i’w chredu’; mae’r cerddi cynharaf yn pwysleisio ei gofal am bair yr awen: soniodd Cuhelyn Fardd (1100–1130) am gael ei ysbrydoli ganddi, cydnabu Cynddelw Brydydd Mawr (1155–1200) hi fel ffynhonnell ei gelfyddyd, ac enwodd Prydydd y Moch bair Kyridfen fel ffynhonnell dawn yr awen; ysgrifennwyd y stori gyntaf yn yr unfed ganrif ar bymtheg gan Elis Gruffydd, a ddywedodd ei bod yn hysbys drwy Gymru: berwodd yn ei phair am flwyddyn a diwrnod ddiod doethineb ac awen i’w mab, gyda’r dall Morda’n cynnal y tân a’r bachgen Gwion Bach yn troi; syrthiodd tri diferyn ar fawd Gwion, a rhoddodd ef yn ei geg a chael y doethineb; ffodd, ac aeth yr helfa drwy ysgyfarnog a milgi, pysgodyn a dyfrgi, aderyn a hebog, nes iddo droi’n ronyn o ŷd a hithau’n iâr; esgorodd arno eto, ac roedd mor hardd fel y gosododd ef yn y môr mewn cwd lledr; fe’i cafwyd ger Aberdyfi gan Elffin fab Gwyddno a daeth yn Daliesin; mae Llyfr Taliesin yn sôn am bair Ceridwen; ysgrifennodd Thomas Love Peacock gerdd, The Cauldron of Ceridwen, yn 1829.
Am ei phair y mae’r cerddi hynaf am Geridwen. Enwir Pair Ceridwen yn Llyfr Taliesin, a chydnabu beirdd llys Cymru’r Oesoedd Canol hi fel ffynnon eu dawn. Soniodd Cuhelyn Fardd, ar ddechrau’r ddeuddegfed ganrif, am gael ei ysbrydoli ganddi. Enwodd Cynddelw Brydydd Mawr, bardd mwyaf oes Owain Gwynedd, hi fel ffynhonnell ei gelfyddyd, ac ar ddechrau’r drydedd ganrif ar ddeg galwodd Prydydd y Moch bair Ceridwen yn ffynhonnell dawn yr awen.FfynhonnellCeridwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ceridwen, y wraig ddoeth yn chwedl Taliesin, ceidwad pair yr awen; gwraig Tegid Foel, yn byw ger Llyn Tegid, gyda mab, Morfran, a elwir hefyd Afagddu, a merch hardd, Creirwy; mae’r llawysgrifau’n rhoi ei henw fel Kyrridven (Llyfr Du Caerfyrddin), Kyrrytuen (Peniarth 3), Cerituen, Kerrituen a Kerritwen (Llyfr Taliesin) a Kerituen (Llyfr Coch Hergest), a’r terfyniad yw ben, ‘gwraig’; noda Marged Haycock y gallai enw’r fam, ar batrwm enw ei merch Creirwy a all ddod o credu, fod yn Credidfen, ‘gwraig i’w chredu’; mae’r cerddi cynharaf yn pwysleisio ei gofal am bair yr awen: soniodd Cuhelyn Fardd (1100–1130) am gael ei ysbrydoli ganddi, cydnabu Cynddelw Brydydd Mawr (1155–1200) hi fel ffynhonnell ei gelfyddyd, ac enwodd Prydydd y Moch bair Kyridfen fel ffynhonnell dawn yr awen; ysgrifennwyd y stori gyntaf yn yr unfed ganrif ar bymtheg gan Elis Gruffydd, a ddywedodd ei bod yn hysbys drwy Gymru: berwodd yn ei phair am flwyddyn a diwrnod ddiod doethineb ac awen i’w mab, gyda’r dall Morda’n cynnal y tân a’r bachgen Gwion Bach yn troi; syrthiodd tri diferyn ar fawd Gwion, a rhoddodd ef yn ei geg a chael y doethineb; ffodd, ac aeth yr helfa drwy ysgyfarnog a milgi, pysgodyn a dyfrgi, aderyn a hebog, nes iddo droi’n ronyn o ŷd a hithau’n iâr; esgorodd arno eto, ac roedd mor hardd fel y gosododd ef yn y môr mewn cwd lledr; fe’i cafwyd ger Aberdyfi gan Elffin fab Gwyddno a daeth yn Daliesin; mae Llyfr Taliesin yn sôn am bair Ceridwen; ysgrifennodd Thomas Love Peacock gerdd, The Cauldron of Ceridwen, yn 1829.
Mae chwedl Taliesin yn gosod Ceridwen ger Llyn Tegid, yn wraig i Degid Foel, y mae’r llyn wedi ei enwi ar ei ôl. Ei phlant oedd mab, Morfran, a elwir hefyd Afagddu, a merch hardd, Creirwy. Roedd Ceridwen yn ddoeth ym mhob celfyddyd, a phenderfynodd wneud ei mab yn ŵr doethaf ei oes.FfynhonnellCeridwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ceridwen, y wraig ddoeth yn chwedl Taliesin, ceidwad pair yr awen; gwraig Tegid Foel, yn byw ger Llyn Tegid, gyda mab, Morfran, a elwir hefyd Afagddu, a merch hardd, Creirwy; mae’r llawysgrifau’n rhoi ei henw fel Kyrridven (Llyfr Du Caerfyrddin), Kyrrytuen (Peniarth 3), Cerituen, Kerrituen a Kerritwen (Llyfr Taliesin) a Kerituen (Llyfr Coch Hergest), a’r terfyniad yw ben, ‘gwraig’; noda Marged Haycock y gallai enw’r fam, ar batrwm enw ei merch Creirwy a all ddod o credu, fod yn Credidfen, ‘gwraig i’w chredu’; mae’r cerddi cynharaf yn pwysleisio ei gofal am bair yr awen: soniodd Cuhelyn Fardd (1100–1130) am gael ei ysbrydoli ganddi, cydnabu Cynddelw Brydydd Mawr (1155–1200) hi fel ffynhonnell ei gelfyddyd, ac enwodd Prydydd y Moch bair Kyridfen fel ffynhonnell dawn yr awen; ysgrifennwyd y stori gyntaf yn yr unfed ganrif ar bymtheg gan Elis Gruffydd, a ddywedodd ei bod yn hysbys drwy Gymru: berwodd yn ei phair am flwyddyn a diwrnod ddiod doethineb ac awen i’w mab, gyda’r dall Morda’n cynnal y tân a’r bachgen Gwion Bach yn troi; syrthiodd tri diferyn ar fawd Gwion, a rhoddodd ef yn ei geg a chael y doethineb; ffodd, ac aeth yr helfa drwy ysgyfarnog a milgi, pysgodyn a dyfrgi, aderyn a hebog, nes iddo droi’n ronyn o ŷd a hithau’n iâr; esgorodd arno eto, ac roedd mor hardd fel y gosododd ef yn y môr mewn cwd lledr; fe’i cafwyd ger Aberdyfi gan Elffin fab Gwyddno a daeth yn Daliesin; mae Llyfr Taliesin yn sôn am bair Ceridwen; ysgrifennodd Thomas Love Peacock gerdd, The Cauldron of Ceridwen, yn 1829.
Felly gosododd Ceridwen ei phair dros y tân i ferwi diod doethineb ac awen, a oedd i ferwi am flwyddyn a diwrnod. Gosododd Forda, gŵr dall, i gadw’r tân ynghyn oddi tano, a bachgen, Gwion Bach o Lanfair Caereinion, i’w droi. Ar ddiwedd y flwyddyn neidiodd tri diferyn o’r pair ar fawd Gwion. Rhoddodd ei fawd llosg yn ei geg, ac ar unwaith roedd holl ddoethineb y pair yn eiddo iddo.FfynhonnellCeridwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ceridwen, y wraig ddoeth yn chwedl Taliesin, ceidwad pair yr awen; gwraig Tegid Foel, yn byw ger Llyn Tegid, gyda mab, Morfran, a elwir hefyd Afagddu, a merch hardd, Creirwy; mae’r llawysgrifau’n rhoi ei henw fel Kyrridven (Llyfr Du Caerfyrddin), Kyrrytuen (Peniarth 3), Cerituen, Kerrituen a Kerritwen (Llyfr Taliesin) a Kerituen (Llyfr Coch Hergest), a’r terfyniad yw ben, ‘gwraig’; noda Marged Haycock y gallai enw’r fam, ar batrwm enw ei merch Creirwy a all ddod o credu, fod yn Credidfen, ‘gwraig i’w chredu’; mae’r cerddi cynharaf yn pwysleisio ei gofal am bair yr awen: soniodd Cuhelyn Fardd (1100–1130) am gael ei ysbrydoli ganddi, cydnabu Cynddelw Brydydd Mawr (1155–1200) hi fel ffynhonnell ei gelfyddyd, ac enwodd Prydydd y Moch bair Kyridfen fel ffynhonnell dawn yr awen; ysgrifennwyd y stori gyntaf yn yr unfed ganrif ar bymtheg gan Elis Gruffydd, a ddywedodd ei bod yn hysbys drwy Gymru: berwodd yn ei phair am flwyddyn a diwrnod ddiod doethineb ac awen i’w mab, gyda’r dall Morda’n cynnal y tân a’r bachgen Gwion Bach yn troi; syrthiodd tri diferyn ar fawd Gwion, a rhoddodd ef yn ei geg a chael y doethineb; ffodd, ac aeth yr helfa drwy ysgyfarnog a milgi, pysgodyn a dyfrgi, aderyn a hebog, nes iddo droi’n ronyn o ŷd a hithau’n iâr; esgorodd arno eto, ac roedd mor hardd fel y gosododd ef yn y môr mewn cwd lledr; fe’i cafwyd ger Aberdyfi gan Elffin fab Gwyddno a daeth yn Daliesin; mae Llyfr Taliesin yn sôn am bair Ceridwen; ysgrifennodd Thomas Love Peacock gerdd, The Cauldron of Ceridwen, yn 1829.
Ffodd Gwion, a dilynodd Ceridwen, a daeth yr helfa yn un o’r enwocaf yn holl straeon Cymru. Trodd ef yn ysgyfarnog, a hithau’n filgi. Neidiodd i afon fel pysgodyn, a hithau’n ei ddilyn fel dyfrgi. Hedfanodd fel aderyn, a hithau’n codi ar ei ôl fel hebog. O’r diwedd syrthiodd fel un gronyn o ŷd ar lawr dyrnu, a throdd hithau’n iâr ddu a’i lyncu. Naw mis yn ddiweddarach esgorodd arno eto, ac roedd mor hardd fel na allai wneud niwed iddo. Gwniodd ef mewn cwd lledr a’i osod ar y môr.FfynhonnellCeridwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ceridwen, y wraig ddoeth yn chwedl Taliesin, ceidwad pair yr awen; gwraig Tegid Foel, yn byw ger Llyn Tegid, gyda mab, Morfran, a elwir hefyd Afagddu, a merch hardd, Creirwy; mae’r llawysgrifau’n rhoi ei henw fel Kyrridven (Llyfr Du Caerfyrddin), Kyrrytuen (Peniarth 3), Cerituen, Kerrituen a Kerritwen (Llyfr Taliesin) a Kerituen (Llyfr Coch Hergest), a’r terfyniad yw ben, ‘gwraig’; noda Marged Haycock y gallai enw’r fam, ar batrwm enw ei merch Creirwy a all ddod o credu, fod yn Credidfen, ‘gwraig i’w chredu’; mae’r cerddi cynharaf yn pwysleisio ei gofal am bair yr awen: soniodd Cuhelyn Fardd (1100–1130) am gael ei ysbrydoli ganddi, cydnabu Cynddelw Brydydd Mawr (1155–1200) hi fel ffynhonnell ei gelfyddyd, ac enwodd Prydydd y Moch bair Kyridfen fel ffynhonnell dawn yr awen; ysgrifennwyd y stori gyntaf yn yr unfed ganrif ar bymtheg gan Elis Gruffydd, a ddywedodd ei bod yn hysbys drwy Gymru: berwodd yn ei phair am flwyddyn a diwrnod ddiod doethineb ac awen i’w mab, gyda’r dall Morda’n cynnal y tân a’r bachgen Gwion Bach yn troi; syrthiodd tri diferyn ar fawd Gwion, a rhoddodd ef yn ei geg a chael y doethineb; ffodd, ac aeth yr helfa drwy ysgyfarnog a milgi, pysgodyn a dyfrgi, aderyn a hebog, nes iddo droi’n ronyn o ŷd a hithau’n iâr; esgorodd arno eto, ac roedd mor hardd fel y gosododd ef yn y môr mewn cwd lledr; fe’i cafwyd ger Aberdyfi gan Elffin fab Gwyddno a daeth yn Daliesin; mae Llyfr Taliesin yn sôn am bair Ceridwen; ysgrifennodd Thomas Love Peacock gerdd, The Cauldron of Ceridwen, yn 1829.
Daeth y cwd i dir yng nghored Wyddno ger Aberdyfi, lle cafodd Elffin fab Gwyddno ef, ei agor, a gweld talcen disglair y plentyn. Felly daeth y bachgen a yfodd o bair Ceridwen yn Daliesin, Pen Beirdd, a daeth Ceridwen, y ganed ef eto drwyddi, yn fam barddoniaeth Gymraeg. Dywedodd Elis Gruffydd, a ysgrifennodd y chwedl yn yr unfed ganrif ar bymtheg, ei bod yn hysbys drwy Gymru gyfan, mewn llyfrau ac ar lafar.FfynonellauCeridwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ceridwen, y wraig ddoeth yn chwedl Taliesin, ceidwad pair yr awen; gwraig Tegid Foel, yn byw ger Llyn Tegid, gyda mab, Morfran, a elwir hefyd Afagddu, a merch hardd, Creirwy; mae’r llawysgrifau’n rhoi ei henw fel Kyrridven (Llyfr Du Caerfyrddin), Kyrrytuen (Peniarth 3), Cerituen, Kerrituen a Kerritwen (Llyfr Taliesin) a Kerituen (Llyfr Coch Hergest), a’r terfyniad yw ben, ‘gwraig’; noda Marged Haycock y gallai enw’r fam, ar batrwm enw ei merch Creirwy a all ddod o credu, fod yn Credidfen, ‘gwraig i’w chredu’; mae’r cerddi cynharaf yn pwysleisio ei gofal am bair yr awen: soniodd Cuhelyn Fardd (1100–1130) am gael ei ysbrydoli ganddi, cydnabu Cynddelw Brydydd Mawr (1155–1200) hi fel ffynhonnell ei gelfyddyd, ac enwodd Prydydd y Moch bair Kyridfen fel ffynhonnell dawn yr awen; ysgrifennwyd y stori gyntaf yn yr unfed ganrif ar bymtheg gan Elis Gruffydd, a ddywedodd ei bod yn hysbys drwy Gymru: berwodd yn ei phair am flwyddyn a diwrnod ddiod doethineb ac awen i’w mab, gyda’r dall Morda’n cynnal y tân a’r bachgen Gwion Bach yn troi; syrthiodd tri diferyn ar fawd Gwion, a rhoddodd ef yn ei geg a chael y doethineb; ffodd, ac aeth yr helfa drwy ysgyfarnog a milgi, pysgodyn a dyfrgi, aderyn a hebog, nes iddo droi’n ronyn o ŷd a hithau’n iâr; esgorodd arno eto, ac roedd mor hardd fel y gosododd ef yn y môr mewn cwd lledr; fe’i cafwyd ger Aberdyfi gan Elffin fab Gwyddno a daeth yn Daliesin; mae Llyfr Taliesin yn sôn am bair Ceridwen; ysgrifennodd Thomas Love Peacock gerdd, The Cauldron of Ceridwen, yn 1829.Elffin ap Gwyddno ↗Wicipedia CymraegElffin ap Gwyddno, noddwr Taliesin Ben Beirdd yn Hanes Taliesin a thraddodiadau eraill yr Oesoedd Canol; y sillafiad cynharaf yw Elphin (Llyfr Taliesin 19.23); mab Gwyddno Garanhir, a gysylltir â Cheredigion a Chantre’r Gwaelod; ym marn rhai ysgolheigion arwr o’r Hen Ogledd ydoedd yn wreiddiol, a thrawsblannwyd ei draddodiadau i Gymru; yn ôl Bonedd Gwŷr y Gogledd mae’n disgyn drwy Wyddno, Cawrdaf a Garmonion o Ddyfnwal Hen ac efallai o Facsen Wledig ac Elen; mae llawysgrif Peniarth 131 yn rhoi dau frawd iddo, Cann ac Idris Arw, a’r Areithiau Pros un arall, Edeyrn fab Gwyddno Garanhir; mae’n cael y Taliesin newydd-anedig yn hongian mewn cwd lledr ar bolyn yng Nghored Wyddno ger Aberdyfi fore Calan Mai, ac yn rhoi ei enw iddo: ‘Llyma dal iesin’, a’r plentyn yn ateb ‘Taliesin bid!’; mae’r plentyn yn canu iddo Dyhuddiant Elffin, ‘Elffin teg, taw a’th wylo; ni wna lles drwg obeithio; ni chad yng nghored Wyddno erioed gystal â henno’; carcharir Elffin gan Faelgwn Gwynedd yn Negannwy, ac mae Taliesin yn ymryson â beirdd Maelgwn i’w ryddhau; fe’i henwir mewn dau o Englynion y Beddau; wedi ei ryddhau mae Elffin yn ennill ras geffylau ac yn cael crochan yn llawn aur, ei dâl am feithrin Taliesin; geilw Taliesin ei hun yn ‘brifardd cyffredin’ i Elffin.
Mae’r hen lawysgrifau’n sillafu ei henw mewn sawl ffordd, Kyrridven yn Llyfr Du Caerfyrddin, Cerituen a Kerritwen yn Llyfr Taliesin, Kerituen yn Llyfr Coch Hergest, a’i derfyniad yw’r hen air ben, gwraig. Awgrymodd yr ysgolhaig Marged Haycock y gallai ei henw, fel enw ei merch Creirwy a all ddod o credu, fod wedi golygu unwaith ‘y wraig i’w chredu’. Yn 1829 ysgrifennodd Thomas Love Peacock gerdd er clod iddi, The Cauldron of Ceridwen.FfynhonnellCeridwen ↗Wikipedia (Saesneg)Ceridwen, y wraig ddoeth yn chwedl Taliesin, ceidwad pair yr awen; gwraig Tegid Foel, yn byw ger Llyn Tegid, gyda mab, Morfran, a elwir hefyd Afagddu, a merch hardd, Creirwy; mae’r llawysgrifau’n rhoi ei henw fel Kyrridven (Llyfr Du Caerfyrddin), Kyrrytuen (Peniarth 3), Cerituen, Kerrituen a Kerritwen (Llyfr Taliesin) a Kerituen (Llyfr Coch Hergest), a’r terfyniad yw ben, ‘gwraig’; noda Marged Haycock y gallai enw’r fam, ar batrwm enw ei merch Creirwy a all ddod o credu, fod yn Credidfen, ‘gwraig i’w chredu’; mae’r cerddi cynharaf yn pwysleisio ei gofal am bair yr awen: soniodd Cuhelyn Fardd (1100–1130) am gael ei ysbrydoli ganddi, cydnabu Cynddelw Brydydd Mawr (1155–1200) hi fel ffynhonnell ei gelfyddyd, ac enwodd Prydydd y Moch bair Kyridfen fel ffynhonnell dawn yr awen; ysgrifennwyd y stori gyntaf yn yr unfed ganrif ar bymtheg gan Elis Gruffydd, a ddywedodd ei bod yn hysbys drwy Gymru: berwodd yn ei phair am flwyddyn a diwrnod ddiod doethineb ac awen i’w mab, gyda’r dall Morda’n cynnal y tân a’r bachgen Gwion Bach yn troi; syrthiodd tri diferyn ar fawd Gwion, a rhoddodd ef yn ei geg a chael y doethineb; ffodd, ac aeth yr helfa drwy ysgyfarnog a milgi, pysgodyn a dyfrgi, aderyn a hebog, nes iddo droi’n ronyn o ŷd a hithau’n iâr; esgorodd arno eto, ac roedd mor hardd fel y gosododd ef yn y môr mewn cwd lledr; fe’i cafwyd ger Aberdyfi gan Elffin fab Gwyddno a daeth yn Daliesin; mae Llyfr Taliesin yn sôn am bair Ceridwen; ysgrifennodd Thomas Love Peacock gerdd, The Cauldron of Ceridwen, yn 1829.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.