Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1890–1975
Glöwr o’r Betws ger Rhydaman a ddaeth yn weinidog Llafur ac a adeiladodd y wladwriaeth les.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Aeth Jim Griffiths i’r pwll ym Metws yn dair ar ddeg a chododd i eistedd yn y Cabinet. Gydag Aneurin Bevan gosododd sylfeini’r wladwriaeth les, gan adeiladu cyfundrefn lawn o Yswiriant Gwladol i bawb, ac yn 1964 daeth yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, gyda sedd yn y Cabinet.FfynonellauJim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’Griffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.Jim Griffiths ↗Wicipedia CymraegAelod seneddol dros Etholaeth Llanelli o 1936 hyd 1970 (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975); daeth i wleidyddiaeth drwy’r mudiad undebol yn Undeb y Glowyr; un o’r bobl allweddol i sicrhau sefydlu’r Swyddfa Gymreig yn 1964, a’r cyntaf i fod yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru (1964–1966); ysgrifennodd D. Ben Rees gofiant iddo, Arwr Glew y Werin (Y Lolfa, 2014).
| Ganed | 19 Medi 1890, Betws, Rhydaman |
|---|---|
| Gwaith cyntaf | Glofa lo carreg yn dair ar ddeg |
| Arweinydd y glowyr | Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru, 1934 |
| AS | Llanelli, 1936 hyd 1970 |
| Gweinidog | Yswiriant Gwladol, 1945; y Trefedigaethau, 1950 |
| Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru | 1964 hyd 1966 |
| Bu farw | 7 Awst 1975 |
Ganed James Griffiths ar 19 Medi 1890 ym Metws ger Rhydaman, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof y lofa, a’i wraig Margaret. Pentref Cymraeg oedd Betws, a siaradai Jim Gymraeg yn unig hyd nes oedd yn bump. Un o’i frodyr oedd y bardd Amanwy, a gymerodd ei enw barddol o’u cwm genedigol.FfynonellauGriffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.Jim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Aeth i ysgol fwrdd Betws a’i gadael yn dair ar ddeg i weithio yn y lofa lo carreg, Gwaith Isa’r Betws. Roedd diwygiad 1904 a 1905 yn un o ddylanwadau mawr ei ieuenctid, a daliodd ati i’w addysgu’i hun mewn ysgol nos.FfynonellauGriffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.Jim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Yn 1907 daeth yn ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru, a’r flwyddyn wedyn helpodd i sefydlu cangen y Blaid Lafur Annibynnol yn Rhydaman. Yn 1919 aeth ysgoloriaeth y glowyr ag ef i’r Coleg Llafur Canolog yn Llundain, lle’r oedd Aneurin Bevan yn gyd-fyfyriwr. Yn ôl gartref, gweithiai ar y ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu economeg a hanes diwydiannol i’w gyd-weithwyr.FfynonellauGriffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.Jim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Daeth yn asiant y glowyr yn ardal y glo carreg, ac yn 1934, yn ddim ond pedwar deg pedwar, yn llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru, y Ffed.FfynonellauGriffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.Jim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Ym Mawrth 1936 etholodd Llanelli ef i’r Senedd gyda mwyafrif o fwy nag un fil ar bymtheg, a gwasanaethodd y dref am bedair blynedd ar ddeg ar hugain. Buan y daeth yn adnabyddus fel dadleuwr tanbaid a grymus, yn siarad dros deuluoedd y maes glo, dros yswiriant cymdeithasol a thros Gymru. Yn 1945 roedd ei fwyafrif dros bedair mil ar ddeg ar hugain, yr ail uchaf ym Mhrydain.FfynonellauGriffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.Jim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar lywodraeth y rhyfel i dderbyn Adroddiad Beveridge, y cynllun am wladwriaeth les wedi’r rhyfel.FfynhonnellGriffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.
Pan enillodd Llafur yn 1945, gwnaeth Clement Attlee Jim Griffiths yn Weinidog Yswiriant Gwladol. Gan gydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, gosododd sylfeini’r wladwriaeth les. Cyflwynodd lwfansau teulu, Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn lawn o nawdd cymdeithasol i bawb, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948.FfynonellauGriffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.Jim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Gyda Bevan fe’i cyfrifir yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig.FfynhonnellJim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Bu’n gadeirydd y Blaid Lafur yn 1948 a 1949, ac yn 1950 daeth yn Ysgrifennydd y Trefedigaethau, gan helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr ar eu ffordd i ryddid. O 1955 hyd 1959 bu’n ddirprwy arweinydd y Blaid Lafur.FfynonellauGriffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.Jim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Ers y 1930au roedd wedi ymgyrchu dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru. Yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell, addawodd Llafur un yn 1959, a phan enillodd Llafur yn Hydref 1964 ef oedd y dewis amlwg. Gofynnodd Harold Wilson iddo ohirio ymddeol, a daeth Jim Griffiths yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, gyda sedd yn y Cabinet.FfynonellauGriffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.Jim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd hyd 1966. Roedd yn un o’r bobl allweddol wrth ennill adran o’r llywodraeth i Gymru.FfynonellauJim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’Jim Griffiths ↗Wicipedia CymraegAelod seneddol dros Etholaeth Llanelli o 1936 hyd 1970 (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975); daeth i wleidyddiaeth drwy’r mudiad undebol yn Undeb y Glowyr; un o’r bobl allweddol i sicrhau sefydlu’r Swyddfa Gymreig yn 1964, a’r cyntaf i fod yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru (1964–1966); ysgrifennodd D. Ben Rees gofiant iddo, Arwr Glew y Werin (Y Lolfa, 2014).
Yn 1918 priododd Winifred Rutley; cawsant ddau fab a dwy ferch. Darllenai’n eang mewn llenyddiaeth a hanes, dilynai rygbi, a châi flas ar adrodd storïau am fywyd y maes glo. Fe’i gwnaed yn Gyfrin Gynghorwr yn 1945 ac yn Gydymaith Anrhydedd yn 1966. Ysgrifennodd ei gofiannydd am ddyn cynnes a hael, ag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, a enillodd barch ac anwyldeb ym mhob plaid.FfynonellauGriffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.Jim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Bu farw ar 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple. Yn ei anerchiad coffa dywedodd James Callaghan:FfynonellauGriffiths, James (Jeremiah) (1890 – 1975), Labour politician and cabinet minister ↗John Graham Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Metws, Rhydaman, 19 Medi 1890, yr ieuengaf o ddeg plentyn William Griffiths, gof glofa, a Margaret Morris; ei frawd oedd y bardd Cymraeg enwog Amanwy (David Rhys Griffiths); aeth i ysgol fwrdd Betws 1896–1903 a siaradai Gymraeg yn unig hyd bum mlwydd oed; dechreuodd weithio mewn glofa lo carreg leol yn dair ar ddeg; ymhlith y dylanwadau ffurfiannol roedd diwygiad 1904–5; yn 1907 ysgrifennydd cangen leol Ffederasiwn Glowyr De Cymru; 1908 aelod sylfaenol ac ysgrifennydd cangen newydd yr ILP yn Rhydaman; 1916 ysgrifennydd Cyngor Masnach a Llafur Rhydaman; astudiodd yn y Coleg Llafur Canolog 1919–21 gydag Aneurin Bevan a Morgan Phillips, yna dychwelodd i’r ffas a threulio pedair noson yr wythnos yn dysgu dosbarthiadau economeg a hanes diwydiannol; 1926 asiant y glowyr yn yr ardal lo carreg; is-lywydd y Ffed 1932 a llywydd 1934 yn ifanc, yn bedwar deg pedwar oed; ynad heddwch sir Frycheiniog; asiant Llafur Llanelli 1922–25; ym Mawrth 1936 fe’i hetholwyd yn AS Llanelli gyda mwyafrif o 16,221, a chynrychiolodd yr etholaeth hyd 1970; yn 1945 roedd ei fwyafrif dros 34,000, yr ail uchaf ym Mhrydain; aelod o Bwyllgor Gwaith Cenedlaethol Llafur am ugain mlynedd o 1939; yn Chwefror 1943 cynigiodd y cynnig yn pwyso ar y llywodraeth i dderbyn Adroddiad Beveridge; yn 1945 Gweinidog Yswiriant Gwladol, yn cydweithio ag Aneurin Bevan, y Gweinidog Iechyd, i osod sylfeini’r wladwriaeth les, ac yn gyfrifol am lwfansau teulu (1946), Deddf Yswiriant Gwladol 1946, a greodd gyfundrefn gyflawn o nawdd cymdeithasol, a Deddf Anafiadau Diwydiannol 1948; cadeirydd y Blaid Lafur 1948–49; yn 1950 ei fwyafrif o 31,626 oedd yr uchaf yng Nghymru; Ysgrifennydd y Trefedigaethau 1950, yn helpu i lunio cyfansoddiadau newydd i wledydd fel Nigeria a Singapôr; dirprwy arweinydd y Blaid Lafur 1955–59; cefnogol yn gyffredinol i genedligrwydd Cymru a datganoli, ac yn rhannol trwy ei ddylanwad ar Hugh Gaitskell addawodd maniffesto Llafur 1959 Ysgrifennydd Gwladol i Gymru; llefarydd yr wrthblaid ar faterion Cymreig 1959–64; y dewis amlwg i fod yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru yn Hydref 1964, gan wasanaethu hyd Fawrth 1966; Pages from Memory 1969; priododd Winifred Rutley 19 Hydref 1918; dau fab a dwy ferch; PC 1945, CH 1966, LL.D. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1946; darllenai’n eang, dilynai rygbi, a difyrrai ei gyfeillion â storïau’r maes glo; bu farw yn Teddington 7 Awst 1975 a’i gladdu yn Rhydaman wedi gwasanaeth yn y Christian Temple; daeth â phersonoliaeth gynnes a hael i’r mudiad Llafur, gydag angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol, ac enillodd barch ac anwyldeb eang ymhlith cydweithwyr o bob plaid.Jim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Un o feibion mwyaf Cymru. Anrhydeddwn goffadwriaeth Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.
James CallaghanFfynhonnellJim Griffiths ↗Wikipedia (Saesneg)James (Jeremiah) Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975), gwleidydd Llafur o Gymro, AS am 34 o flynyddoedd, arweinydd undeb ac Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, 1964–66; ganed ym mhentref Cymraeg Betws ger Rhydaman; ei dad William oedd gof y pentref; gadawodd yr ysgol yn 13 i weithio yng nglofa Rhif 1 Rhydaman (Gwaith Isa’r Betws), lle daeth yn Ysgrifennydd y Gyfrinfa; aeth ymlaen â’i addysg mewn ysgol nos; cymerodd ei frawd David Rees Griffiths yr enw barddol Amanwy ar ôl ei gwm genedigol; Llywydd Ffederasiwn Glowyr De Cymru (y Ffed) yn ardal y glo carreg 1934–36; fel Gweinidog Yswiriant Gwladol o 1945 roedd yn gyfrifol am greu’r gyfundrefn fudd-daliadau fodern, gan gyflwyno Deddf Lwfansau Teulu 1945, Deddf Yswiriant Gwladol 1946 a Deddfau Anafiadau Diwydiannol a Chymorth Gwladol 1948; ynghyd â Bevan yn un o brif benseiri’r wladwriaeth les Brydeinig; ymgyrchodd dros Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ers y 1930au; perswadiodd Harold Wilson ef i ohirio ymddeol a gwasanaethu fel y cyntaf; sefydlodd y Swyddfa Gymreig a gosod sylfeini’r swydd; Cydymaith Anrhydedd; claddwyd yng nghapel y Christian Temple, Rhydaman; mewn anerchiad coffa galwodd James Callaghan ef yn ‘un o feibion mwyaf Cymru… Jim Griffiths o Rydaman… man ei eni, yn nwfn calon Cymru, a luniodd ei fywyd a’i weithredoedd yn y bôn.’
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Erthygl · 16 munYn haf 1940 cymerodd y Swyddfa Ryfel Fynydd Epynt ym Mrycheiniog yn faes tanio. Gorfodwyd 219 o bobl o 54 o gartrefi, cymuned Gymraeg gyfan gyda’i chapel, ei hysgol a’i thafarn, i adael, ac nid aethant byth yn ôl. Hanes pobl y mynydd, a sut y mae Cymru’n eu cofio.
Erthygl · 18 munYn 1965 boddwyd pentref Cymraeg yn y bryniau uwchben y Bala i roi dŵr i Lerpwl, er bod tri deg pump o’r tri deg chwe aelod seneddol dros Gymru wedi ei wrthwynebu, ac na phleidleisiodd yr un ohonynt o’i blaid. Hanes Capel Celyn, y bobl a frwydrodd drosto, a’r genedl a ddeffrodd.
Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf