Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1563–1593

John Penri

Piwritan ifanc o Frycheiniog a ymbiliodd ar y Frenhines Elisabeth a’r Senedd i bregethu’r Efengyl i bobl Cymru yn eu hiaith eu hunain, ac a fu farw dros ei ffydd yn ddeg ar hugain oed.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1563–1593 (wedi’i gofnodi) A ymbiliodd am bregethu yn Gymraeg Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Saint a ffydd
Cofeb John Penry yn Llangamarch
Cofeb John Penry yn Llangamarch · Llun: Wikimedia Commons · Alan Richards, CC BY-SA 2.0

Ymbiliodd John Penry o Gefn-brith ar Fynydd Epynt ar y Frenhines Elisabeth a’i Senedd am i’r Efengyl gael ei phregethu i bobl Cymru. Yn ifanc, yn ddewr ac yn angerddol dros ei wlad, bu farw dros ei ffydd yn ddeg ar hugain oed, ac mae Anghydffurfwyr Cymru yn ei anrhydeddu fel eu merthyr cyntaf.

Ganed1563, Cefn-brith, Llangamarch
Ei dadMeredith Penry
AstudioddPeterhouse, Caergrawnt; St Alban Hall, Rhydychen
Ei lyfr cyntafThe Aequity of an Humble Supplication, 1587
Ei ferchedDeliverance, Comfort, Safety, Sure-Hope
Bu farw29 Mai 1593

Fferm ar Epynt#

Ganed John yn 1563 yng Nghefn-brith, fferm ar lethrau Mynydd Epynt ger Llangamarch ym Mrycheiniog, mab Meredith Penry. Yn 1580 aeth i Peterhouse, Caergrawnt, lle daeth dan ddylanwad y Piwritaniaid, ac yn 1586 cymerodd ei MA yn Rhydychen. Cafodd drwydded yn bregethwr prifysgol.

Cri dros Gymru#

Gofidiai Penry fod gan ei bobl ei hun gyn lleied o bregethwyr. Roedd Testament Newydd 1567 wedi’i argraffu mewn cyn lleied o gopïau fel mai prin un oedd i bob eglwys blwyf. Yn gynnar yn 1587 cyhoeddodd A Treatise containing the Aequity of an Humble Supplication, “ar ran gwlad Cymru, fel y trefnir rhywfaint i bregethu’r Efengyl ymysg y bobl hynny”, a gosodwyd ef gerbron y Senedd.

In the behalf of the country of Wales, that some order may be taken for the preaching of the Gospel among those people.

John Penry, 1587

Gerbron yr Uchel Gomisiwn#

Digiwyd yr Archesgob Whitgift gan y llyfr, a dygwyd Penry gerbron Llys yr Uchel Gomisiwn a’i gadw am gyfnod. Pan ryddhawyd ef daliodd i ysgrifennu dros Gymru: daeth An Exhortation i lywodraethwyr a phobl Cymru allan yn 1588, ac A Defence ar ei ôl. Y mis Medi hwnnw priododd Eleanor Godley o Northampton.

Lloches yn yr Alban#

Wedi’i hela am ei ysgrifeniadau, yn 1589 cafodd loches yn yr Alban, lle ysgrifennodd i amddiffyn Eglwys yr Alban a chyfieithu gwaith diwinyddol dysgedig. Fe’i camgyhuddwyd o ysgrifennu’r Marprelate Tracts a wawdiai’r esgobion.

Pregethwr yn Llundain#

Ym Medi 1592 daeth yn ôl i Lundain ac ymuno â chynulleidfa ymwahanol, gan ddod yn bregethwr rheolaidd iddi. Ym Mawrth 1593 fe’i daliwyd yn Ratcliff. Yn y carchar ysgrifennodd ei Ddatganiad o Ffydd a Theyrngarwch, yn datgan ei ffyddlondeb i’r frenhines.

Merthyr yn ddeg ar hugain#

Fe’i profwyd yn Llys Mainc y Brenin ym Mai 1593, a’i bapurau preifat yn cael eu defnyddio yn ei erbyn, ac ar 29 Mai 1593 fe’i dienyddiwyd yn St Thomas a Watering, ar fin y ffordd o Lundain. Ni chafodd ffarwelio â’i wraig Eleanor na’u pedair merch fach, Deliverance, Comfort, Safety a Sure-Hope.

Ei gofio yng Nghymru#

Cofir Penry fel merthyr Protestannaidd enwocaf Cymru, gŵr ifanc Epynt a roddodd ei fywyd yn gofyn am i’w bobl gael clywed pregethu’r Efengyl iddynt.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf