Catrin o Ferain, gan Adriaen van Cronenburgh · Llun: Wikimedia Commons · Adriaen van Cronenburgh, Parth cyhoeddus
3 munud o ddarllen
Galwyd Catrin o Ferain, aeres Berain a Phenmynydd, yn Fam Cymru. Yn ddeallus ac yn bwerus, priododd bedair gwaith i dai mwyaf y gogledd, canodd y beirdd ei chlod fel cannwyll Gwynedd, a thrwy ei phlant a’i hwyrion daeth yn hynafiad i ran fawr o foneddigion gogledd Cymru.FfynonellauKatheryn of Berain (‘Catrin o’r Berain’, 1534/5 – 1591), ‘Mam Cymru’ (‘The mother of Wales’) ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1534/5, merch Tudur ap Robert Fychan o Ferain, Sir Ddinbych, a’i wraig Jane, merch Syr Roland Velville, mab i Harri VII, a wnaed gan Harri yn gwnstabl castell Biwmares; dywedir ei bod yn ward i’r Frenhines Elisabeth, a chafodd Benmynydd ym Môn yn ddiweddarach; priododd bedair gwaith: yn gyntaf John Salusbury, etifedd Syr John Salusbury o Leweni (gweithred 11 Chwefror 1556/7), a bu iddynt ddau fab, Thomas a John; yn 1567 Syr Richard Clough, ac aeth gydag ef i Antwerp, lle gwnâi fusnes i Syr Thomas Gresham; dywedir i Morys Wynn o Wydir ofyn iddi ei briodi wrth ei harwain o’r eglwys wedi angladd ei gŵr cyntaf, ond roedd hi eisoes wedi derbyn Syr Richard ar y ffordd i’r eglwys, gan addo i Wynn y ‘câi ddibynnu ar fod y trydydd’ (Pennant, Tours in Wales); o Antwerp teithiasant i Sbaen, ac yn 1569 i Hamburg, lle bu farw Clough yn 1570; bu iddynt ddwy ferch, Anne a Mary; darparodd Clough yn hael i’w weddw, ei ferched a’i lysfeibion; dychwelodd hi i Ferain a chyflogi’r bardd a’r achydd Wiliam Cynwal o Benmachno i lunio cofnod o’i theulu.Catrin o Ferain ↗Wicipedia CymraegBoneddiges o Gymraes (1534 – 27 Awst 1591), a’i llysenw oedd ‘Mam Cymru’, merch ddeallus a phwerus iawn; unig blentyn Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville; roedd yn berchen ar ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, gan gynnwys ei phlasty teuluol, Berain, ger Llannefydd, a Phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn; roedd yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd; canodd Wiliam Cynwal iddi fel ‘cannwyll Gwynedd’ mewn cwpled enwog: ‘Catrin wych, wawr ddistrych wedd, / Cain ei llun, cannwyll Wynedd’; bu farw ar 27 Awst 1591 a’i chladdu yn Llannefydd ar 1 Medi; ei gwŷr oedd Siôn Salsbri o Leweni, Syr Rhisiart Clwch o Ddinbych, Morys Wynn o Wydir ac Edward Thelwall o Blas-y-ward; sefydlodd Clwch, marsiandwr cyfoethog iawn, y Gyfnewidfa Frenhinol yn Llundain gyda Syr Thomas Gresham, ac wedi dychwelyd o Antwerp yn 1567 cododd Fachegraig a Phlas Clough, y ddau dŷ cyntaf yng Nghymru o frics.Katheryn of Berain ↗Wikipedia (Saesneg)Boneddiges o Gymraes (ganed 1534/5; bu farw yn 56 oed ar 27 Awst 1591), a elwid yn Fam Cymru, yn nodedig am ei phedair priodas a’i rhwydwaith eang o ddisgynyddion a pherthnasau; aeres ystadau Berain a Phenmynydd; cyhoeddwyd cerdd Shakespeare The Phoenix and the Turtle yn Love’s Martyr (1601), a gyflwynwyd i’w mab John Salusbury, a urddwyd yn farchog gan y Frenhines Elisabeth ym Mehefin 1601; bu’r Clwchiaid yn byw am gyfnod yn Antwerp, lle paentiwyd ei phortread, gan Adriaen van Cronenburgh yn ôl pob tebyg, fel yr awgryma’r Amgueddfa Genedlaethol bellach; roedd ei thrydydd gŵr, Morys Wynn, yn siryf Sir Gaernarfon, a bu iddynt ddau o blant, Edward a Jane; goroesodd ei phedwerydd gŵr, Edward Thelwall o Blas-y-ward, hi; canodd y bardd Robert Parry farwnad iddi; ymhlith ei disgynyddion niferus roedd Hester Thrale a’r fforiwr John Salusbury.
Ganed Catrin yn 1534 neu 1535, unig blentyn Tudur ap Robert Fychan o Ferain, ger Llannefydd yn Nyffryn Clwyd, a’i wraig Jane. Roedd Jane yn ferch i Syr Roland Velville, cwnstabl Castell Biwmares, a gofnodir yn fab i’r Brenin Harri VII. Dywedir bod Catrin yn ward i’r Frenhines Elisabeth. Daeth yn berchen ar diroedd eang yn Nyffryn Clwyd ac, ymhen amser, ar Blas Penmynydd ym Môn, hen gartref y Tuduriaid.FfynonellauKatheryn of Berain (‘Catrin o’r Berain’, 1534/5 – 1591), ‘Mam Cymru’ (‘The mother of Wales’) ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1534/5, merch Tudur ap Robert Fychan o Ferain, Sir Ddinbych, a’i wraig Jane, merch Syr Roland Velville, mab i Harri VII, a wnaed gan Harri yn gwnstabl castell Biwmares; dywedir ei bod yn ward i’r Frenhines Elisabeth, a chafodd Benmynydd ym Môn yn ddiweddarach; priododd bedair gwaith: yn gyntaf John Salusbury, etifedd Syr John Salusbury o Leweni (gweithred 11 Chwefror 1556/7), a bu iddynt ddau fab, Thomas a John; yn 1567 Syr Richard Clough, ac aeth gydag ef i Antwerp, lle gwnâi fusnes i Syr Thomas Gresham; dywedir i Morys Wynn o Wydir ofyn iddi ei briodi wrth ei harwain o’r eglwys wedi angladd ei gŵr cyntaf, ond roedd hi eisoes wedi derbyn Syr Richard ar y ffordd i’r eglwys, gan addo i Wynn y ‘câi ddibynnu ar fod y trydydd’ (Pennant, Tours in Wales); o Antwerp teithiasant i Sbaen, ac yn 1569 i Hamburg, lle bu farw Clough yn 1570; bu iddynt ddwy ferch, Anne a Mary; darparodd Clough yn hael i’w weddw, ei ferched a’i lysfeibion; dychwelodd hi i Ferain a chyflogi’r bardd a’r achydd Wiliam Cynwal o Benmachno i lunio cofnod o’i theulu.Catrin o Ferain ↗Wicipedia CymraegBoneddiges o Gymraes (1534 – 27 Awst 1591), a’i llysenw oedd ‘Mam Cymru’, merch ddeallus a phwerus iawn; unig blentyn Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville; roedd yn berchen ar ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, gan gynnwys ei phlasty teuluol, Berain, ger Llannefydd, a Phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn; roedd yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd; canodd Wiliam Cynwal iddi fel ‘cannwyll Gwynedd’ mewn cwpled enwog: ‘Catrin wych, wawr ddistrych wedd, / Cain ei llun, cannwyll Wynedd’; bu farw ar 27 Awst 1591 a’i chladdu yn Llannefydd ar 1 Medi; ei gwŷr oedd Siôn Salsbri o Leweni, Syr Rhisiart Clwch o Ddinbych, Morys Wynn o Wydir ac Edward Thelwall o Blas-y-ward; sefydlodd Clwch, marsiandwr cyfoethog iawn, y Gyfnewidfa Frenhinol yn Llundain gyda Syr Thomas Gresham, ac wedi dychwelyd o Antwerp yn 1567 cododd Fachegraig a Phlas Clough, y ddau dŷ cyntaf yng Nghymru o frics.
Ei gŵr cyntaf oedd Siôn Salsbri, etifedd tŷ mawr Lleweni, a bu iddynt ddau fab. Wedi ei farw yn 1566 priododd Syr Rhisiart Clwch o Ddinbych, un o farsiandwyr cyfoethocaf yr oes, a sefydlodd gyda Syr Thomas Gresham y Gyfnewidfa Frenhinol yn Llundain. Aeth Catrin gydag ef i Antwerp, lle paentiwyd ei phortread, ac yna i Sbaen a Hamburg. Bu iddynt ddwy ferch, Anne a Mary. Gartref cododd Clwch Fachegraig a Phlas Clough, y tai cyntaf yng Nghymru o frics.FfynonellauKatheryn of Berain (‘Catrin o’r Berain’, 1534/5 – 1591), ‘Mam Cymru’ (‘The mother of Wales’) ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1534/5, merch Tudur ap Robert Fychan o Ferain, Sir Ddinbych, a’i wraig Jane, merch Syr Roland Velville, mab i Harri VII, a wnaed gan Harri yn gwnstabl castell Biwmares; dywedir ei bod yn ward i’r Frenhines Elisabeth, a chafodd Benmynydd ym Môn yn ddiweddarach; priododd bedair gwaith: yn gyntaf John Salusbury, etifedd Syr John Salusbury o Leweni (gweithred 11 Chwefror 1556/7), a bu iddynt ddau fab, Thomas a John; yn 1567 Syr Richard Clough, ac aeth gydag ef i Antwerp, lle gwnâi fusnes i Syr Thomas Gresham; dywedir i Morys Wynn o Wydir ofyn iddi ei briodi wrth ei harwain o’r eglwys wedi angladd ei gŵr cyntaf, ond roedd hi eisoes wedi derbyn Syr Richard ar y ffordd i’r eglwys, gan addo i Wynn y ‘câi ddibynnu ar fod y trydydd’ (Pennant, Tours in Wales); o Antwerp teithiasant i Sbaen, ac yn 1569 i Hamburg, lle bu farw Clough yn 1570; bu iddynt ddwy ferch, Anne a Mary; darparodd Clough yn hael i’w weddw, ei ferched a’i lysfeibion; dychwelodd hi i Ferain a chyflogi’r bardd a’r achydd Wiliam Cynwal o Benmachno i lunio cofnod o’i theulu.Catrin o Ferain ↗Wicipedia CymraegBoneddiges o Gymraes (1534 – 27 Awst 1591), a’i llysenw oedd ‘Mam Cymru’, merch ddeallus a phwerus iawn; unig blentyn Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville; roedd yn berchen ar ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, gan gynnwys ei phlasty teuluol, Berain, ger Llannefydd, a Phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn; roedd yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd; canodd Wiliam Cynwal iddi fel ‘cannwyll Gwynedd’ mewn cwpled enwog: ‘Catrin wych, wawr ddistrych wedd, / Cain ei llun, cannwyll Wynedd’; bu farw ar 27 Awst 1591 a’i chladdu yn Llannefydd ar 1 Medi; ei gwŷr oedd Siôn Salsbri o Leweni, Syr Rhisiart Clwch o Ddinbych, Morys Wynn o Wydir ac Edward Thelwall o Blas-y-ward; sefydlodd Clwch, marsiandwr cyfoethog iawn, y Gyfnewidfa Frenhinol yn Llundain gyda Syr Thomas Gresham, ac wedi dychwelyd o Antwerp yn 1567 cododd Fachegraig a Phlas Clough, y ddau dŷ cyntaf yng Nghymru o frics.Katheryn of Berain ↗Wikipedia (Saesneg)Boneddiges o Gymraes (ganed 1534/5; bu farw yn 56 oed ar 27 Awst 1591), a elwid yn Fam Cymru, yn nodedig am ei phedair priodas a’i rhwydwaith eang o ddisgynyddion a pherthnasau; aeres ystadau Berain a Phenmynydd; cyhoeddwyd cerdd Shakespeare The Phoenix and the Turtle yn Love’s Martyr (1601), a gyflwynwyd i’w mab John Salusbury, a urddwyd yn farchog gan y Frenhines Elisabeth ym Mehefin 1601; bu’r Clwchiaid yn byw am gyfnod yn Antwerp, lle paentiwyd ei phortread, gan Adriaen van Cronenburgh yn ôl pob tebyg, fel yr awgryma’r Amgueddfa Genedlaethol bellach; roedd ei thrydydd gŵr, Morys Wynn, yn siryf Sir Gaernarfon, a bu iddynt ddau o blant, Edward a Jane; goroesodd ei phedwerydd gŵr, Edward Thelwall o Blas-y-ward, hi; canodd y bardd Robert Parry farwnad iddi; ymhlith ei disgynyddion niferus roedd Hester Thrale a’r fforiwr John Salusbury.
Dywed stori enwog i Forys Wynn o Wydir, wrth ei harwain o’r eglwys wedi angladd ei gŵr cyntaf, ofyn iddi ei briodi. Dywedodd hithau ei bod eisoes wedi derbyn Rhisiart Clwch ar y ffordd i’r eglwys, ond addawodd, pe bai hi byth yn claddu’r marchog hefyd, y câi Wynn ddibynnu ar fod y trydydd.FfynhonnellKatheryn of Berain (‘Catrin o’r Berain’, 1534/5 – 1591), ‘Mam Cymru’ (‘The mother of Wales’) ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1534/5, merch Tudur ap Robert Fychan o Ferain, Sir Ddinbych, a’i wraig Jane, merch Syr Roland Velville, mab i Harri VII, a wnaed gan Harri yn gwnstabl castell Biwmares; dywedir ei bod yn ward i’r Frenhines Elisabeth, a chafodd Benmynydd ym Môn yn ddiweddarach; priododd bedair gwaith: yn gyntaf John Salusbury, etifedd Syr John Salusbury o Leweni (gweithred 11 Chwefror 1556/7), a bu iddynt ddau fab, Thomas a John; yn 1567 Syr Richard Clough, ac aeth gydag ef i Antwerp, lle gwnâi fusnes i Syr Thomas Gresham; dywedir i Morys Wynn o Wydir ofyn iddi ei briodi wrth ei harwain o’r eglwys wedi angladd ei gŵr cyntaf, ond roedd hi eisoes wedi derbyn Syr Richard ar y ffordd i’r eglwys, gan addo i Wynn y ‘câi ddibynnu ar fod y trydydd’ (Pennant, Tours in Wales); o Antwerp teithiasant i Sbaen, ac yn 1569 i Hamburg, lle bu farw Clough yn 1570; bu iddynt ddwy ferch, Anne a Mary; darparodd Clough yn hael i’w weddw, ei ferched a’i lysfeibion; dychwelodd hi i Ferain a chyflogi’r bardd a’r achydd Wiliam Cynwal o Benmachno i lunio cofnod o’i theulu.
Wedi i Glwch farw yn Hamburg yn 1570, daeth Catrin adref i Ferain. Ei thrydydd gŵr yn wir oedd Morys Wynn o Wydir, siryf Sir Gaernarfon, a bu iddynt fab, Edward, a merch, Jane. Ei phedwerydd gŵr oedd Edward Thelwall o Blas-y-ward, a’i goroesodd.FfynonellauKatheryn of Berain (‘Catrin o’r Berain’, 1534/5 – 1591), ‘Mam Cymru’ (‘The mother of Wales’) ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1534/5, merch Tudur ap Robert Fychan o Ferain, Sir Ddinbych, a’i wraig Jane, merch Syr Roland Velville, mab i Harri VII, a wnaed gan Harri yn gwnstabl castell Biwmares; dywedir ei bod yn ward i’r Frenhines Elisabeth, a chafodd Benmynydd ym Môn yn ddiweddarach; priododd bedair gwaith: yn gyntaf John Salusbury, etifedd Syr John Salusbury o Leweni (gweithred 11 Chwefror 1556/7), a bu iddynt ddau fab, Thomas a John; yn 1567 Syr Richard Clough, ac aeth gydag ef i Antwerp, lle gwnâi fusnes i Syr Thomas Gresham; dywedir i Morys Wynn o Wydir ofyn iddi ei briodi wrth ei harwain o’r eglwys wedi angladd ei gŵr cyntaf, ond roedd hi eisoes wedi derbyn Syr Richard ar y ffordd i’r eglwys, gan addo i Wynn y ‘câi ddibynnu ar fod y trydydd’ (Pennant, Tours in Wales); o Antwerp teithiasant i Sbaen, ac yn 1569 i Hamburg, lle bu farw Clough yn 1570; bu iddynt ddwy ferch, Anne a Mary; darparodd Clough yn hael i’w weddw, ei ferched a’i lysfeibion; dychwelodd hi i Ferain a chyflogi’r bardd a’r achydd Wiliam Cynwal o Benmachno i lunio cofnod o’i theulu.Katheryn of Berain ↗Wikipedia (Saesneg)Boneddiges o Gymraes (ganed 1534/5; bu farw yn 56 oed ar 27 Awst 1591), a elwid yn Fam Cymru, yn nodedig am ei phedair priodas a’i rhwydwaith eang o ddisgynyddion a pherthnasau; aeres ystadau Berain a Phenmynydd; cyhoeddwyd cerdd Shakespeare The Phoenix and the Turtle yn Love’s Martyr (1601), a gyflwynwyd i’w mab John Salusbury, a urddwyd yn farchog gan y Frenhines Elisabeth ym Mehefin 1601; bu’r Clwchiaid yn byw am gyfnod yn Antwerp, lle paentiwyd ei phortread, gan Adriaen van Cronenburgh yn ôl pob tebyg, fel yr awgryma’r Amgueddfa Genedlaethol bellach; roedd ei thrydydd gŵr, Morys Wynn, yn siryf Sir Gaernarfon, a bu iddynt ddau o blant, Edward a Jane; goroesodd ei phedwerydd gŵr, Edward Thelwall o Blas-y-ward, hi; canodd y bardd Robert Parry farwnad iddi; ymhlith ei disgynyddion niferus roedd Hester Thrale a’r fforiwr John Salusbury.Catrin o Ferain ↗Wicipedia CymraegBoneddiges o Gymraes (1534 – 27 Awst 1591), a’i llysenw oedd ‘Mam Cymru’, merch ddeallus a phwerus iawn; unig blentyn Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville; roedd yn berchen ar ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, gan gynnwys ei phlasty teuluol, Berain, ger Llannefydd, a Phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn; roedd yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd; canodd Wiliam Cynwal iddi fel ‘cannwyll Gwynedd’ mewn cwpled enwog: ‘Catrin wych, wawr ddistrych wedd, / Cain ei llun, cannwyll Wynedd’; bu farw ar 27 Awst 1591 a’i chladdu yn Llannefydd ar 1 Medi; ei gwŷr oedd Siôn Salsbri o Leweni, Syr Rhisiart Clwch o Ddinbych, Morys Wynn o Wydir ac Edward Thelwall o Blas-y-ward; sefydlodd Clwch, marsiandwr cyfoethog iawn, y Gyfnewidfa Frenhinol yn Llundain gyda Syr Thomas Gresham, ac wedi dychwelyd o Antwerp yn 1567 cododd Fachegraig a Phlas Clough, y ddau dŷ cyntaf yng Nghymru o frics.
Roedd Catrin yn noddwraig hael i’r beirdd Cymraeg. Cyflogodd y bardd a’r achydd Wiliam Cynwal o Benmachno i gofnodi hanes ei theulu, a chanodd yntau ei chlod mewn cwpled enwog fel cannwyll Gwynedd.FfynonellauKatheryn of Berain (‘Catrin o’r Berain’, 1534/5 – 1591), ‘Mam Cymru’ (‘The mother of Wales’) ↗William Llewelyn Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 1534/5, merch Tudur ap Robert Fychan o Ferain, Sir Ddinbych, a’i wraig Jane, merch Syr Roland Velville, mab i Harri VII, a wnaed gan Harri yn gwnstabl castell Biwmares; dywedir ei bod yn ward i’r Frenhines Elisabeth, a chafodd Benmynydd ym Môn yn ddiweddarach; priododd bedair gwaith: yn gyntaf John Salusbury, etifedd Syr John Salusbury o Leweni (gweithred 11 Chwefror 1556/7), a bu iddynt ddau fab, Thomas a John; yn 1567 Syr Richard Clough, ac aeth gydag ef i Antwerp, lle gwnâi fusnes i Syr Thomas Gresham; dywedir i Morys Wynn o Wydir ofyn iddi ei briodi wrth ei harwain o’r eglwys wedi angladd ei gŵr cyntaf, ond roedd hi eisoes wedi derbyn Syr Richard ar y ffordd i’r eglwys, gan addo i Wynn y ‘câi ddibynnu ar fod y trydydd’ (Pennant, Tours in Wales); o Antwerp teithiasant i Sbaen, ac yn 1569 i Hamburg, lle bu farw Clough yn 1570; bu iddynt ddwy ferch, Anne a Mary; darparodd Clough yn hael i’w weddw, ei ferched a’i lysfeibion; dychwelodd hi i Ferain a chyflogi’r bardd a’r achydd Wiliam Cynwal o Benmachno i lunio cofnod o’i theulu.Catrin o Ferain ↗Wicipedia CymraegBoneddiges o Gymraes (1534 – 27 Awst 1591), a’i llysenw oedd ‘Mam Cymru’, merch ddeallus a phwerus iawn; unig blentyn Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville; roedd yn berchen ar ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, gan gynnwys ei phlasty teuluol, Berain, ger Llannefydd, a Phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn; roedd yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd; canodd Wiliam Cynwal iddi fel ‘cannwyll Gwynedd’ mewn cwpled enwog: ‘Catrin wych, wawr ddistrych wedd, / Cain ei llun, cannwyll Wynedd’; bu farw ar 27 Awst 1591 a’i chladdu yn Llannefydd ar 1 Medi; ei gwŷr oedd Siôn Salsbri o Leweni, Syr Rhisiart Clwch o Ddinbych, Morys Wynn o Wydir ac Edward Thelwall o Blas-y-ward; sefydlodd Clwch, marsiandwr cyfoethog iawn, y Gyfnewidfa Frenhinol yn Llundain gyda Syr Thomas Gresham, ac wedi dychwelyd o Antwerp yn 1567 cododd Fachegraig a Phlas Clough, y ddau dŷ cyntaf yng Nghymru o frics.
Bu farw Catrin ar 27 Awst 1591 a’i chladdu yn Llannefydd ar y cyntaf o Fedi. Canodd y bardd Robert Parry ei marwnad. Priododd ei phlant i deuluoedd Salsbri, Wynn a Thelwall, a llanwodd ei disgynyddion dai mawr y gogledd; yn eu plith roedd Hester Thrale a’r fforiwr John Salusbury. Ymddangosodd cerdd Shakespeare The Phoenix and the Turtle gyntaf mewn llyfr a gyflwynwyd i’w mab, Syr John Salusbury. Mae ei phortread, gan Adriaen van Cronenburgh yn ôl pob tebyg, yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.FfynonellauCatrin o Ferain ↗Wicipedia CymraegBoneddiges o Gymraes (1534 – 27 Awst 1591), a’i llysenw oedd ‘Mam Cymru’, merch ddeallus a phwerus iawn; unig blentyn Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville; roedd yn berchen ar ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, gan gynnwys ei phlasty teuluol, Berain, ger Llannefydd, a Phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn; roedd yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd; canodd Wiliam Cynwal iddi fel ‘cannwyll Gwynedd’ mewn cwpled enwog: ‘Catrin wych, wawr ddistrych wedd, / Cain ei llun, cannwyll Wynedd’; bu farw ar 27 Awst 1591 a’i chladdu yn Llannefydd ar 1 Medi; ei gwŷr oedd Siôn Salsbri o Leweni, Syr Rhisiart Clwch o Ddinbych, Morys Wynn o Wydir ac Edward Thelwall o Blas-y-ward; sefydlodd Clwch, marsiandwr cyfoethog iawn, y Gyfnewidfa Frenhinol yn Llundain gyda Syr Thomas Gresham, ac wedi dychwelyd o Antwerp yn 1567 cododd Fachegraig a Phlas Clough, y ddau dŷ cyntaf yng Nghymru o frics.Katheryn of Berain ↗Wikipedia (Saesneg)Boneddiges o Gymraes (ganed 1534/5; bu farw yn 56 oed ar 27 Awst 1591), a elwid yn Fam Cymru, yn nodedig am ei phedair priodas a’i rhwydwaith eang o ddisgynyddion a pherthnasau; aeres ystadau Berain a Phenmynydd; cyhoeddwyd cerdd Shakespeare The Phoenix and the Turtle yn Love’s Martyr (1601), a gyflwynwyd i’w mab John Salusbury, a urddwyd yn farchog gan y Frenhines Elisabeth ym Mehefin 1601; bu’r Clwchiaid yn byw am gyfnod yn Antwerp, lle paentiwyd ei phortread, gan Adriaen van Cronenburgh yn ôl pob tebyg, fel yr awgryma’r Amgueddfa Genedlaethol bellach; roedd ei thrydydd gŵr, Morys Wynn, yn siryf Sir Gaernarfon, a bu iddynt ddau o blant, Edward a Jane; goroesodd ei phedwerydd gŵr, Edward Thelwall o Blas-y-ward, hi; canodd y bardd Robert Parry farwnad iddi; ymhlith ei disgynyddion niferus roedd Hester Thrale a’r fforiwr John Salusbury.
Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.