Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1534–1591

Catrin o Ferain

Aeres Berain yn Sir Ddinbych, a briododd bedair gwaith, ac y llanwodd ei phlant a’i hwyrion blasau mawr y gogledd. Fe’i gelwid yn Fam Cymru.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Catrin o Ferain, gan Adriaen van Cronenburgh
Catrin o Ferain, gan Adriaen van Cronenburgh · Llun: Wikimedia Commons · Adriaen van Cronenburgh, Parth cyhoeddus

Galwyd Catrin o Ferain, aeres Berain a Phenmynydd, yn Fam Cymru. Yn ddeallus ac yn bwerus, priododd bedair gwaith i dai mwyaf y gogledd, canodd y beirdd ei chlod fel cannwyll Gwynedd, a thrwy ei phlant a’i hwyrion daeth yn hynafiad i ran fawr o foneddigion gogledd Cymru.

Ganed1534 neu 1535, Berain, ger Llannefydd
Ei thadTudur ap Robert Fychan
Ei hystadauBerain a Phenmynydd
Ei gwŷrSalsbri, Clwch, Wynn, Thelwall
Ei llysenwMam Cymru
Bu farw27 Awst 1591

Aeres Berain#

Ganed Catrin yn 1534 neu 1535, unig blentyn Tudur ap Robert Fychan o Ferain, ger Llannefydd yn Nyffryn Clwyd, a’i wraig Jane. Roedd Jane yn ferch i Syr Roland Velville, cwnstabl Castell Biwmares, a gofnodir yn fab i’r Brenin Harri VII. Dywedir bod Catrin yn ward i’r Frenhines Elisabeth. Daeth yn berchen ar diroedd eang yn Nyffryn Clwyd ac, ymhen amser, ar Blas Penmynydd ym Môn, hen gartref y Tuduriaid.

Lleweni ac Antwerp#

Ei gŵr cyntaf oedd Siôn Salsbri, etifedd tŷ mawr Lleweni, a bu iddynt ddau fab. Wedi ei farw yn 1566 priododd Syr Rhisiart Clwch o Ddinbych, un o farsiandwyr cyfoethocaf yr oes, a sefydlodd gyda Syr Thomas Gresham y Gyfnewidfa Frenhinol yn Llundain. Aeth Catrin gydag ef i Antwerp, lle paentiwyd ei phortread, ac yna i Sbaen a Hamburg. Bu iddynt ddwy ferch, Anne a Mary. Gartref cododd Clwch Fachegraig a Phlas Clough, y tai cyntaf yng Nghymru o frics.

“Câi ddibynnu ar fod y trydydd”#

Dywed stori enwog i Forys Wynn o Wydir, wrth ei harwain o’r eglwys wedi angladd ei gŵr cyntaf, ofyn iddi ei briodi. Dywedodd hithau ei bod eisoes wedi derbyn Rhisiart Clwch ar y ffordd i’r eglwys, ond addawodd, pe bai hi byth yn claddu’r marchog hefyd, y câi Wynn ddibynnu ar fod y trydydd.

Gwydir a Phlas-y-ward#

Wedi i Glwch farw yn Hamburg yn 1570, daeth Catrin adref i Ferain. Ei thrydydd gŵr yn wir oedd Morys Wynn o Wydir, siryf Sir Gaernarfon, a bu iddynt fab, Edward, a merch, Jane. Ei phedwerydd gŵr oedd Edward Thelwall o Blas-y-ward, a’i goroesodd.

Noddwraig y beirdd#

Roedd Catrin yn noddwraig hael i’r beirdd Cymraeg. Cyflogodd y bardd a’r achydd Wiliam Cynwal o Benmachno i gofnodi hanes ei theulu, a chanodd yntau ei chlod mewn cwpled enwog fel cannwyll Gwynedd.

Catrin wych, wawr ddistrych wedd, / Cain ei llun, cannwyll Wynedd.

Wiliam Cynwal

Mam Cymru#

Bu farw Catrin ar 27 Awst 1591 a’i chladdu yn Llannefydd ar y cyntaf o Fedi. Canodd y bardd Robert Parry ei marwnad. Priododd ei phlant i deuluoedd Salsbri, Wynn a Thelwall, a llanwodd ei disgynyddion dai mawr y gogledd; yn eu plith roedd Hester Thrale a’r fforiwr John Salusbury. Ymddangosodd cerdd Shakespeare The Phoenix and the Turtle gyntaf mewn llyfr a gyflwynwyd i’w mab, Syr John Salusbury. Mae ei phortread, gan Adriaen van Cronenburgh yn ôl pob tebyg, yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf