Twm Siôn Cati o Dregaron yw’r cnaf mwyaf hoffus yn chwedlau Cymru, llanc clyfar bryniau Ceredigion a drechodd ladron a sgweieriaid ac a helpodd y tlawd, Robin Hood Cymru. Y gŵr go iawn y tu ôl i’r enw oedd Thomas Jones, bonheddwr, bardd a meistr ar achau Cymru, cefnder i John Dee a mab-yng-nghyfraith i Syr John Price.FfynonellauJones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad.Twm Siôn Cati ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd, arwyddfardd a herwr o Dregaron, Ceredigion (1 Awst 1532 neu 1530 – 1609); ei enw iawn oedd Thomas Jones; tyfodd cylch o chwedlau amdano fel y ‘Robin Hood’ Cymreig; dywedir ei fod yn fab i Cati Jones a Siôn ap Dafydd ap Madog ap Hywel Moetheu o Borth-y-ffynnon ger Tregaron, ac ‘yn dirfeddiannwr parchus, yn hynafiaethydd a bardd a ddaeth yn ynad heddwch ac yn Faer tref Aberhonddu’; cyhoeddodd T. J. Llewelyn Prichard nofel Saesneg amdano yn 1828, Adventures and Vagaries of Twm Shôn Catti; cyhoeddodd T. Llew Jones dair nofel Gymraeg amdano, Y Ffordd Beryglus, Ymysg Lladron a Dial o’r Diwedd; portreadwyd ei anturiaethau yn y gyfres ddrama deledu Hawkmoor (1978).Twm Siôn Cati ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ffigyrau mawr chwedlau gwerin Cymru, y dywedir hefyd ei fod yn hynafiaethydd, achyddwr a bardd parchus ac iddo godi’n ynad ac yn faer Aberhonddu; am y chwedlau iddo gymryd oddi ar y cyfoethog a’r grymus a helpu’r tlawd a’r anghenus fe’i galwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ‘Robin Hood Cymru’; roedd y Thomas Jones go iawn (1532–1609) yn dirfeddiannwr, hynafiaethydd, achyddwr a bardd y cedwir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; cymerodd enw ei dad ac enw ei fam, Cati Jones o Dregaron, fel y caniatâi’r arfer Cymreig, gan ddod yn Twm Siôn Cati; mewn un chwedl, yn llyfr Prichard, mae lladron mewn tafarn yn bwriadu ei ysbeilio, felly gedy i leidr pen ffordd gredu bod ei arian yn ei bac-gyfrwy, gollwng hwnnw mewn pwll, a marchogaeth ymaith ar geffyl y lleidr ei hun tra bo hwnnw’n rhydio ar ei ôl; argraffwyd pamffled Saesneg, Tomshone Catty’s Tricks, yn 1763.
Ganed Thomas Jones ym Mhorth-y-ffynnon, ar gyrion Tregaron. Gwyddom y dydd am i’w gefnder John Dee ei gofnodi: y cyntaf neu’r degfed o Awst 1532. Ei fam oedd Cati Jones o Dregaron a’i dad yn dirfeddiannwr yn y sir, ac fel y caniatâi’r arfer Cymreig cymerodd enwau’r ddau: Twm, mab Siôn a Cati.FfynonellauJones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad.Twm Siôn Cati ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd, arwyddfardd a herwr o Dregaron, Ceredigion (1 Awst 1532 neu 1530 – 1609); ei enw iawn oedd Thomas Jones; tyfodd cylch o chwedlau amdano fel y ‘Robin Hood’ Cymreig; dywedir ei fod yn fab i Cati Jones a Siôn ap Dafydd ap Madog ap Hywel Moetheu o Borth-y-ffynnon ger Tregaron, ac ‘yn dirfeddiannwr parchus, yn hynafiaethydd a bardd a ddaeth yn ynad heddwch ac yn Faer tref Aberhonddu’; cyhoeddodd T. J. Llewelyn Prichard nofel Saesneg amdano yn 1828, Adventures and Vagaries of Twm Shôn Catti; cyhoeddodd T. Llew Jones dair nofel Gymraeg amdano, Y Ffordd Beryglus, Ymysg Lladron a Dial o’r Diwedd; portreadwyd ei anturiaethau yn y gyfres ddrama deledu Hawkmoor (1978).Twm Siôn Cati ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ffigyrau mawr chwedlau gwerin Cymru, y dywedir hefyd ei fod yn hynafiaethydd, achyddwr a bardd parchus ac iddo godi’n ynad ac yn faer Aberhonddu; am y chwedlau iddo gymryd oddi ar y cyfoethog a’r grymus a helpu’r tlawd a’r anghenus fe’i galwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ‘Robin Hood Cymru’; roedd y Thomas Jones go iawn (1532–1609) yn dirfeddiannwr, hynafiaethydd, achyddwr a bardd y cedwir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; cymerodd enw ei dad ac enw ei fam, Cati Jones o Dregaron, fel y caniatâi’r arfer Cymreig, gan ddod yn Twm Siôn Cati; mewn un chwedl, yn llyfr Prichard, mae lladron mewn tafarn yn bwriadu ei ysbeilio, felly gedy i leidr pen ffordd gredu bod ei arian yn ei bac-gyfrwy, gollwng hwnnw mewn pwll, a marchogaeth ymaith ar geffyl y lleidr ei hun tra bo hwnnw’n rhydio ar ei ôl; argraffwyd pamffled Saesneg, Tomshone Catty’s Tricks, yn 1763.
Yn ŵr ifanc aeth dramor i Genefa yn 1557, dinas y diwygwyr Protestannaidd. Pan ddaeth Elisabeth i’r orsedd, gadawodd pardwn 1559, a’i enwai’n “Thomas Johns alias Catty”, iddo ddod adref i Gymru.FfynonellauTwm Siôn Cati ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Thomas Jones ym Mhorth y Ffynnon ger Tregaron, ym mis Awst 1532 yn ôl cofnod John Dee; ffodd i Genefa yn 1557 a chafodd bardwn am ei droseddau yn 1559; bardd y mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570, helpodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron gydag achau teuluoedd Cymru, ac mae ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin; bu farw yn 1609; yn y chwedlau mae’n gnaf a ddygai oddi ar y cyfoethog a helpu’r tlawd, “Robin Hood Cymru”, gydag ogof yn Ystrad-ffin ger Rhandir-mwyn; cyhoeddwyd nofel T. J. Llewelyn Prichard am ei anturiaethau yn 1828.Jones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad.
O tua 1570 ymlaen ysgrifennai Thomas achau boneddigion Cymru, ac roedd yn fardd hefyd. Roedd hynafiaethwyr mawr y dydd yn gwerthfawrogi ei ddysg: helpodd George Owen o Henllys, yr herodr Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron yn Llundain. Cedwir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol, ac maent yn ei ddangos yn ysgolhaig go iawn.FfynonellauJones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad.Twm Siôn Cati ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ffigyrau mawr chwedlau gwerin Cymru, y dywedir hefyd ei fod yn hynafiaethydd, achyddwr a bardd parchus ac iddo godi’n ynad ac yn faer Aberhonddu; am y chwedlau iddo gymryd oddi ar y cyfoethog a’r grymus a helpu’r tlawd a’r anghenus fe’i galwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ‘Robin Hood Cymru’; roedd y Thomas Jones go iawn (1532–1609) yn dirfeddiannwr, hynafiaethydd, achyddwr a bardd y cedwir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; cymerodd enw ei dad ac enw ei fam, Cati Jones o Dregaron, fel y caniatâi’r arfer Cymreig, gan ddod yn Twm Siôn Cati; mewn un chwedl, yn llyfr Prichard, mae lladron mewn tafarn yn bwriadu ei ysbeilio, felly gedy i leidr pen ffordd gredu bod ei arian yn ei bac-gyfrwy, gollwng hwnnw mewn pwll, a marchogaeth ymaith ar geffyl y lleidr ei hun tra bo hwnnw’n rhydio ar ei ôl; argraffwyd pamffled Saesneg, Tomshone Catty’s Tricks, yn 1763.Twm Siôn Cati ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Thomas Jones ym Mhorth y Ffynnon ger Tregaron, ym mis Awst 1532 yn ôl cofnod John Dee; ffodd i Genefa yn 1557 a chafodd bardwn am ei droseddau yn 1559; bardd y mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570, helpodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron gydag achau teuluoedd Cymru, ac mae ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin; bu farw yn 1609; yn y chwedlau mae’n gnaf a ddygai oddi ar y cyfoethog a helpu’r tlawd, “Robin Hood Cymru”, gydag ogof yn Ystrad-ffin ger Rhandir-mwyn; cyhoeddwyd nofel T. J. Llewelyn Prichard am ei anturiaethau yn 1828.
Ymwelodd â’i gefnder Dr John Dee, athronydd mawr y frenhines, yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n “my cousin”.FfynhonnellJones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad.
Yn 1601 roedd yn stiward Caron, ac mae cofnodion swyddogol yn rhoi iddo safle bonheddwr gwlad. Yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Aberhonddu, a argraffodd y llyfr Cymraeg cyntaf. Dywed y storïau iddo ddod yn ynad heddwch ac yn faer Aberhonddu. Bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin.FfynonellauJones, Thomas (‘Twm Shôn Catti’; 1532 – 1609), landowner, antiquary, genealogist, and bard ↗A. David Fraser Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruO Borth-y-ffynnon ger Tregaron, Sir Aberteifi, mab i dirfeddiannwr o Sir Aberteifi; yn ôl dyddiadur John Dee fe’i ganed ar 1 neu 10 Awst 1532; ymwelodd â Dee yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n ‘my cousin’; fe’i disgrifir yn 1559 fel ‘Thomas Johns alias Catty’; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Briordy Aberhonddu; mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570; cynorthwyodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron; stiward Caron yn 1601; bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin; dengys ei lawysgrifau ei fod yn ŵr dysgedig, a rhydd cofnodion swyddogol iddo safle bonheddwr gwlad.Twm Siôn Cati ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd, arwyddfardd a herwr o Dregaron, Ceredigion (1 Awst 1532 neu 1530 – 1609); ei enw iawn oedd Thomas Jones; tyfodd cylch o chwedlau amdano fel y ‘Robin Hood’ Cymreig; dywedir ei fod yn fab i Cati Jones a Siôn ap Dafydd ap Madog ap Hywel Moetheu o Borth-y-ffynnon ger Tregaron, ac ‘yn dirfeddiannwr parchus, yn hynafiaethydd a bardd a ddaeth yn ynad heddwch ac yn Faer tref Aberhonddu’; cyhoeddodd T. J. Llewelyn Prichard nofel Saesneg amdano yn 1828, Adventures and Vagaries of Twm Shôn Catti; cyhoeddodd T. Llew Jones dair nofel Gymraeg amdano, Y Ffordd Beryglus, Ymysg Lladron a Dial o’r Diwedd; portreadwyd ei anturiaethau yn y gyfres ddrama deledu Hawkmoor (1978).
O gwmpas ei enw tyfodd cylch o storïau a adroddid wrth danau Ceredigion. Ynddynt mae Twm yn llanc chwim ei feddwl sy’n cymryd oddi ar y cyfoethog a’r grymus ac yn helpu’r tlawd. Mewn un, mae lladron mewn tafarn yn bwriadu ymosod arno, felly gedy i leidr pen ffordd gredu bod ei arian yn ei bac-gyfrwy, tafla hwnnw i bwll, a marchogaeth ymaith ar geffyl y lleidr ei hun tra bo hwnnw’n rhydio ar ei ôl. Dywedir mai ei guddfan oedd yr ogof ar y bryn uwchben Ystrad-ffin, ger Rhandir-mwyn, a elwir o hyd yn Ogof Twm Siôn Cati.FfynonellauTwm Siôn Cati ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ffigyrau mawr chwedlau gwerin Cymru, y dywedir hefyd ei fod yn hynafiaethydd, achyddwr a bardd parchus ac iddo godi’n ynad ac yn faer Aberhonddu; am y chwedlau iddo gymryd oddi ar y cyfoethog a’r grymus a helpu’r tlawd a’r anghenus fe’i galwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ‘Robin Hood Cymru’; roedd y Thomas Jones go iawn (1532–1609) yn dirfeddiannwr, hynafiaethydd, achyddwr a bardd y cedwir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; cymerodd enw ei dad ac enw ei fam, Cati Jones o Dregaron, fel y caniatâi’r arfer Cymreig, gan ddod yn Twm Siôn Cati; mewn un chwedl, yn llyfr Prichard, mae lladron mewn tafarn yn bwriadu ei ysbeilio, felly gedy i leidr pen ffordd gredu bod ei arian yn ei bac-gyfrwy, gollwng hwnnw mewn pwll, a marchogaeth ymaith ar geffyl y lleidr ei hun tra bo hwnnw’n rhydio ar ei ôl; argraffwyd pamffled Saesneg, Tomshone Catty’s Tricks, yn 1763.Twm Siôn Cati ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Thomas Jones ym Mhorth y Ffynnon ger Tregaron, ym mis Awst 1532 yn ôl cofnod John Dee; ffodd i Genefa yn 1557 a chafodd bardwn am ei droseddau yn 1559; bardd y mae ei lawysgrifau’n dechrau tua 1570, helpodd George Owen, Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron gydag achau teuluoedd Cymru, ac mae ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin; bu farw yn 1609; yn y chwedlau mae’n gnaf a ddygai oddi ar y cyfoethog a helpu’r tlawd, “Robin Hood Cymru”, gydag ogof yn Ystrad-ffin ger Rhandir-mwyn; cyhoeddwyd nofel T. J. Llewelyn Prichard am ei anturiaethau yn 1828.Twm Siôn Cati ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd, arwyddfardd a herwr o Dregaron, Ceredigion (1 Awst 1532 neu 1530 – 1609); ei enw iawn oedd Thomas Jones; tyfodd cylch o chwedlau amdano fel y ‘Robin Hood’ Cymreig; dywedir ei fod yn fab i Cati Jones a Siôn ap Dafydd ap Madog ap Hywel Moetheu o Borth-y-ffynnon ger Tregaron, ac ‘yn dirfeddiannwr parchus, yn hynafiaethydd a bardd a ddaeth yn ynad heddwch ac yn Faer tref Aberhonddu’; cyhoeddodd T. J. Llewelyn Prichard nofel Saesneg amdano yn 1828, Adventures and Vagaries of Twm Shôn Catti; cyhoeddodd T. Llew Jones dair nofel Gymraeg amdano, Y Ffordd Beryglus, Ymysg Lladron a Dial o’r Diwedd; portreadwyd ei anturiaethau yn y gyfres ddrama deledu Hawkmoor (1978).
Argraffwyd pamffled o’i gastiau yn 1763, ac yn 1828 adroddodd T. J. Llewelyn Prichard ei anturiaethau mewn nofel. Ysgrifennodd T. Llew Jones dair nofel Gymraeg amdano i blant, Y Ffordd Beryglus, Ymysg Lladron a Dial o’r Diwedd, a daeth ei anturiaethau i’r teledu yn Hawkmoor yn 1978.FfynonellauTwm Siôn Cati ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd, arwyddfardd a herwr o Dregaron, Ceredigion (1 Awst 1532 neu 1530 – 1609); ei enw iawn oedd Thomas Jones; tyfodd cylch o chwedlau amdano fel y ‘Robin Hood’ Cymreig; dywedir ei fod yn fab i Cati Jones a Siôn ap Dafydd ap Madog ap Hywel Moetheu o Borth-y-ffynnon ger Tregaron, ac ‘yn dirfeddiannwr parchus, yn hynafiaethydd a bardd a ddaeth yn ynad heddwch ac yn Faer tref Aberhonddu’; cyhoeddodd T. J. Llewelyn Prichard nofel Saesneg amdano yn 1828, Adventures and Vagaries of Twm Shôn Catti; cyhoeddodd T. Llew Jones dair nofel Gymraeg amdano, Y Ffordd Beryglus, Ymysg Lladron a Dial o’r Diwedd; portreadwyd ei anturiaethau yn y gyfres ddrama deledu Hawkmoor (1978).Twm Siôn Cati ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ffigyrau mawr chwedlau gwerin Cymru, y dywedir hefyd ei fod yn hynafiaethydd, achyddwr a bardd parchus ac iddo godi’n ynad ac yn faer Aberhonddu; am y chwedlau iddo gymryd oddi ar y cyfoethog a’r grymus a helpu’r tlawd a’r anghenus fe’i galwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ‘Robin Hood Cymru’; roedd y Thomas Jones go iawn (1532–1609) yn dirfeddiannwr, hynafiaethydd, achyddwr a bardd y cedwir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol; cymerodd enw ei dad ac enw ei fam, Cati Jones o Dregaron, fel y caniatâi’r arfer Cymreig, gan ddod yn Twm Siôn Cati; mewn un chwedl, yn llyfr Prichard, mae lladron mewn tafarn yn bwriadu ei ysbeilio, felly gedy i leidr pen ffordd gredu bod ei arian yn ei bac-gyfrwy, gollwng hwnnw mewn pwll, a marchogaeth ymaith ar geffyl y lleidr ei hun tra bo hwnnw’n rhydio ar ei ôl; argraffwyd pamffled Saesneg, Tomshone Catty’s Tricks, yn 1763.
Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.