Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1530–1609

Twm Siôn Cati

Thomas Jones o Dregaron, bardd ac achyddwr, a gofir yn nhraddodiad Cymru fel herwr cyfrwys bryniau Ceredigion.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1530–1609 (wedi’i gofnodi) Y Robin Hood Cymreig Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Arwyr gwerin
Twm Siôn Cati
Twm Siôn Cati · Llun: Wikimedia Commons · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0

Twm Siôn Cati o Dregaron yw’r cnaf mwyaf hoffus yn chwedlau Cymru, llanc clyfar bryniau Ceredigion a drechodd ladron a sgweieriaid ac a helpodd y tlawd, Robin Hood Cymru. Y gŵr go iawn y tu ôl i’r enw oedd Thomas Jones, bonheddwr, bardd a meistr ar achau Cymru, cefnder i John Dee a mab-yng-nghyfraith i Syr John Price.

GanedAwst 1532, Porth-y-ffynnon, Tregaron
Ei famCati Jones o Dregaron
Ei enw iawnThomas Jones
Ei grefftBardd, herodr ac achyddwr
Ei gefnderDr John Dee
Bu farw1609

Ganed yn Nhregaron#

Ganed Thomas Jones ym Mhorth-y-ffynnon, ar gyrion Tregaron. Gwyddom y dydd am i’w gefnder John Dee ei gofnodi: y cyntaf neu’r degfed o Awst 1532. Ei fam oedd Cati Jones o Dregaron a’i dad yn dirfeddiannwr yn y sir, ac fel y caniatâi’r arfer Cymreig cymerodd enwau’r ddau: Twm, mab Siôn a Cati.

Genefa ac adref eto#

Yn ŵr ifanc aeth dramor i Genefa yn 1557, dinas y diwygwyr Protestannaidd. Pan ddaeth Elisabeth i’r orsedd, gadawodd pardwn 1559, a’i enwai’n “Thomas Johns alias Catty”, iddo ddod adref i Gymru.

Herodr ac achyddwr#

O tua 1570 ymlaen ysgrifennai Thomas achau boneddigion Cymru, ac roedd yn fardd hefyd. Roedd hynafiaethwyr mawr y dydd yn gwerthfawrogi ei ddysg: helpodd George Owen o Henllys, yr herodr Lewys Dwnn a swyddogion Coleg yr Herodron yn Llundain. Cedwir ei lawysgrifau yn y Llyfrgell Genedlaethol, ac maent yn ei ddangos yn ysgolhaig go iawn.

Cefnder John Dee#

Ymwelodd â’i gefnder Dr John Dee, athronydd mawr y frenhines, yn Llundain yn 1590 ac ym Manceinion yn 1596, a buont yn llythyru yn 1597, a Dee yn ei alw’n “my cousin”.

Bonheddwr o Geredigion#

Yn 1601 roedd yn stiward Caron, ac mae cofnodion swyddogol yn rhoi iddo safle bonheddwr gwlad. Yn 1607 priododd Joan, gweddw Thomas Williams o Ystrad-ffin a merch Syr John Price o Aberhonddu, a argraffodd y llyfr Cymraeg cyntaf. Dywed y storïau iddo ddod yn ynad heddwch ac yn faer Aberhonddu. Bu farw yn 1609, a phrofwyd ei ewyllys yng Nghaerfyrddin.

Robin Hood Cymru#

O gwmpas ei enw tyfodd cylch o storïau a adroddid wrth danau Ceredigion. Ynddynt mae Twm yn llanc chwim ei feddwl sy’n cymryd oddi ar y cyfoethog a’r grymus ac yn helpu’r tlawd. Mewn un, mae lladron mewn tafarn yn bwriadu ymosod arno, felly gedy i leidr pen ffordd gredu bod ei arian yn ei bac-gyfrwy, tafla hwnnw i bwll, a marchogaeth ymaith ar geffyl y lleidr ei hun tra bo hwnnw’n rhydio ar ei ôl. Dywedir mai ei guddfan oedd yr ogof ar y bryn uwchben Ystrad-ffin, ger Rhandir-mwyn, a elwir o hyd yn Ogof Twm Siôn Cati.

Twm mewn llyfrau ac ar y sgrin#

Argraffwyd pamffled o’i gastiau yn 1763, ac yn 1828 adroddodd T. J. Llewelyn Prichard ei anturiaethau mewn nofel. Ysgrifennodd T. Llew Jones dair nofel Gymraeg amdano i blant, Y Ffordd Beryglus, Ymysg Lladron a Dial o’r Diwedd, a daeth ei anturiaethau i’r teledu yn Hawkmoor yn 1978.

Ar y llinell amser

  1. Twm Siôn Cati

    Mae Thomas Jones o Dregaron yn derbyn pardwn brenhinol. Daw’n herodr ac yn achyddwr, ac mae traddodiad yn ei gofio fel Robin Hood Cymru.

    Twm Siôn Cati

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf