Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1527–1568

Humphrey Llwyd

Ysgolhaig o Ddinbych a luniodd y map printiedig cyntaf o Gymru, ysgrifennu ei hanes, a helpu i basio Deddf 1563 a roddodd y Beibl yn Gymraeg i Gymru.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1527–1568 (wedi’i gofnodi) Lluniwr y map cyntaf o Gymru Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Ysgolheigion ac athrawon
★ Y Cymro cyntaf Y map printiedig cyntaf o Gymru fel gwlad ar ei phen ei hun, 1573
Humphrey Llwyd, a baentiwyd yn 1561
Humphrey Llwyd, a baentiwyd yn 1561 · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Humphrey Llwyd o Ddinbych a luniodd y map printiedig cyntaf o Gymru fel gwlad ar ei phen ei hun, a daeth ei hanes am frenhinoedd a thywysogion Cymru yn brif hanes Cymru am fwy na thair canrif. Yn ysgolhaig, yn gasglwr llyfrau ac yn aelod seneddol, fe’i cofir yn un o ffigyrau mawr Dadeni Cymru.

GanedTua 1527, Dinbych
Ei dadRobert Llwyd, o Gastell Dinbych
Ei golegY Trwyn Pres, Rhydychen
Ei arwyddairHwy pery klod na golyd
Ei waith mawrCambriae Typus, map Cymru
Bu farwAwst 1568, Dinbych

Mab o Ddinbych#

Ganed Humphrey tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, clerc gwaith Castell Dinbych, o deulu Foxhall, a olrheiniai eu llinach i Einion Efell o Gynllaith. Astudiodd yn Rhydychen a chymerodd ei MA yng Ngholeg y Trwyn Pres yn 1551. Ei arwyddair oedd Hwy pery klod na golyd.

Yng ngwasanaeth Arundel#

Yn 1553 aeth i deulu Henry Fitzalan, Iarll Arundel, un o arglwyddi mawr y deyrnas, ac yn 1559 eisteddodd yn y senedd dros East Grinstead. Casglai lyfrau i’r iarll ac i’r Arglwydd Lumley, y priododd ei chwaer Barbara, a chododd lyfrgell wych ei hun. Prynwyd y llyfrgelloedd hynny’n ddiweddarach gan Iago I, ac maent wrth galon y Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig heddiw.

Adref i Ddinbych a’r Beibl Cymraeg#

Erbyn 1563 roedd adref yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur y dref ac yn aelod seneddol drosti. Yn y senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Ddeddf a orchmynnodd droi’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystiodd y bardd Gruffudd Hiraethog yn ei farwnad. Adwaenai William Salesbury yn dda.

Hanes Cymru#

Yn 1559 gorffennodd ei Cronica Walliae, hanes Saesneg rheolwyr Cymru o Gadwaladr hyd 1294, wedi’i dynnu o gronicl Cymraeg. Daeth yn sail i Historie of Cambria David Powel yn 1584, prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif. Helaethodd hefyd Description of Cambria Syr John Price.

Cyfaill Ortelius#

Ar daith dramor yn 1566 a 1567 daeth ei gyd-Ddinbychwr Richard Clough ag ef at Abraham Ortelius o Antwerp, lluniwr atlas modern cyntaf y byd. Drwy Ortelius daeth Llwyd yn adnabyddus ledled Ewrop fel yr awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru. Argraffwyd ei lythyr am Fôn, De Mona Druidum insula, yn atlas Ortelius yn 1570.

Y map cyntaf o Gymru#

Yn glaf o dwymyn yn haf 1568, anfonodd at Ortelius ei weithiau olaf, heb eu gorffen. Yn eu plith roedd Cambriae Typus, a argraffwyd yn 1573, y map printiedig cyntaf i ddangos Cymru fel gwlad ar ei phen ei hun, gyda’i henwau yn Lladin, Saesneg a Chymraeg, llong ym Mae Ceredigion ac anghenfil môr ym Môr Iwerddon. Defnyddiodd Mercator ef, ac roedd yn dal i’w argraffu yn 1741.

Ei goffa#

Bu farw Llwyd yn Ninbych ym mis Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, yr Eglwys Wen, lle mae ei gofeb yn ei alw’n “A famus worthy wight”. Canodd y bardd Lewis ab Edward farwnad iddo, a dilynir ei reol herodraeth, na ddylid rhoi metel ar fetel na lliw ar liw, hyd heddiw. Yn 2019 anrhydeddodd y Llyfrgell Genedlaethol ef ag arddangosfa, Inventor of Britain.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Ar y llinell amser

  1. Y map cyntaf o Gymru

    Mae Humphrey Llwyd o Ddinbych yn llunio Cambriae Typus, y map printiedig cyntaf o Gymru ar ei phen ei hun, a gyhoeddwyd yn atlas mawr Ortelius.

    Y map cyntaf o Gymru
  2. Mordaith Madog mewn print

    Mae Historie of Cambria David Powel, o waith Humphrey Llwyd o Ddinbych, yn argraffu’r traddodiad Cymreig i Fadog ab Owain Gwynedd hwylio tua’r gorllewin yn 1170 a chanfod gwlad newydd. Mae Hakluyt yn ei hailargraffu yn 1589 fel hawl gyntaf Prydain ar America.

    Mordaith Madog mewn print

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf