Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1841–1904

Syr Henry Morton Stanley

Fe’i ganed yn John Rowlands yn Ninbych, a’i fagu yn wyrcws Llanelwy; daeth o hyd i Livingstone ac ef oedd y cyntaf i ddilyn afon Congo i’r môr.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1841–1904 (wedi’i gofnodi) Fforiwr Affrica Y Gymru Ddiwydiannol Fforwyr ac anturiaethwyr
★ Y cyntaf yn y byd Y cyntaf i ddilyn afon Congo ar ei hyd i’r môr, 1877
Syr Henry Morton Stanley
Syr Henry Morton Stanley · Llun: Wikimedia Commons · J. Russell & Sons, Parth cyhoeddus

Ganed Henry Morton Stanley yn John Rowlands yn Ninbych a magwyd ef yn y wyrcws yn Llanelwy, ond daeth yn enwog drwy’r byd fel fforiwr. Yn 1871 daeth o hyd i David Livingstone yn Ujiji gyda’r geiriau ‘Doctor Livingstone, I presume?’, ac ar daith arwrol o 999 o ddyddiau croesodd Affrica a dilyn afon fawr Congo i Gefnfor Iwerydd.

Ganed28 Ionawr 1841, Dinbych, fel John Rowlands
PlentyndodWyrcws Undeb Llanelwy
Cael hyd i LivingstoneUjiji, Llyn Tanganyika, 10 Tachwedd 1871
Ar draws Affrica1874–1877, gan gyrraedd Iwerydd yn Boma
AnrhydeddauMarchog y Groes Fawr Urdd y Baddon, 1899; AS Gogledd Lambeth, 1895–1900
Bu farw10 Mai 1904, Llundain; claddwyd yn Pirbright, Surrey

Bachgen o Ddinbych#

Ganed John Rowlands yn Ninbych a’i fedyddio yno ar 19 Chwefror 1841. Magwyd ef gan ei daid, Moses Parry, nes oedd yn bump oed, ac yna fe’i hanfonwyd i’r wyrcws yn Llanelwy, lle treuliodd weddill ei blentyndod.

Enw newydd yn America#

Yn 1859, yn ddeunaw oed, croesodd yr Iwerydd a glanio yn New Orleans. Yno cymerodd yr enw Henry Stanley, ar ôl masnachwr yr oedd wedi dod i’w edmygu. Aeth drwy Ryfel Cartref America, ac yna troi at waith newyddiadurol.

Fel gohebydd arbennig y New York Herald aeth gyda byddin Prydain i Abysinia yn 1867–68, a’i adroddiad ar gwymp Magdala oedd y cyntaf i gyrraedd y byd. Dilynodd gorchwylion yn Sbaen, yr Aifft, Jerwsalem, Caergystennin, Persia ac India.

‘Doctor Livingstone, I presume?’#

Yn 1871 anfonodd yr Herald ef i ddod o hyd i’r cenhadwr o Albanwr David Livingstone, a oedd ymhell yng nghanol Affrica. Gan gychwyn o Zanzibar, cerddodd tua 700 milltir drwy’r coedwigoedd, ac ar 10 Tachwedd 1871 daeth o hyd i Livingstone yn Ujiji, ger Llyn Tanganyika.

Dywedodd Mr Stanley: ‘Doctor Livingstone, I presume?’ Goleuodd gwên wyneb y gŵr gwelw wrth iddo ateb: ‘Ydw, ac rwy’n ddiolchgar fy mod yma i’ch croesawu.’

New York Herald, 1 Gorffennaf 1872

Fforiodd y ddau ddyn y wlad gyda’i gilydd. Adroddodd yr hanes yn ei lyfr How I Found Livingstone, a gyhoeddwyd yn 1872.

I lawr y Congo i’r môr#

O 1874 hyd 1877, i’r New York Herald a’r Daily Telegraph, gwnaeth ei daith fwyaf. Fforiodd Lyn Victoria a dangos mai un allanfa sydd iddo, yn Rhaeadr Ripon. Yna dilynodd afon Lualaba nes iddi droi tua’r gorllewin a phrofi mai’r Congo ydoedd, a’i dilyn ar hyd ei chwrs cyfan i’r môr. Ar 9 Awst 1877, wedi 999 o ddyddiau, cyrhaeddodd ei fintai Boma ger arfordir yr Iwerydd.

Ychwanegodd yn fawr at wybodaeth y byd am ddaearyddiaeth canolbarth Affrica, a chasâi fasnach gaethweision Dwyrain Affrica a’i gwrthwynebu’n gadarn. Yn ddiweddarach arweiniodd Alldaith Rhyddhau Emin Pasha, a adroddodd yn ei lyfr In Darkest Africa (1890).

Syr Henry#

Priododd yr arlunydd Dorothy Tennant, eisteddodd yn y Senedd dros Ogledd Lambeth o 1895 hyd 1900, ac yn 1899 fe’i gwnaed yn Farchog y Groes Fawr Urdd y Baddon.

Ei gofio#

Bu farw Syr Henry Morton Stanley yn ei gartref yn Whitehall, Llundain, ar 10 Mai 1904. Mae’n gorwedd yn Pirbright yn Surrey dan faen gwenithfaen mawr sy’n dweud: ‘Henry Morton Stanley, Bula Matari, 1841–1904, Africa’. Yn 2011 dadorchuddiwyd cerflun ohono gan Nick Elphick yn ei dref enedigol, Dinbych.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf