Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Yr hen destunau Cymraeg

Fe’u lluniwyd tua 1200; copïwyd tua 1350 a 1400

Englynion y Clywaid

Saith deg tri o englynion doethineb, pob un yn gofyn ‘A glywaist ti a ganodd …?’ ac yn rhoi dihareb yng ngenau sant neu arwr.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Lluniwydtua 1200, gan fardd anhysbys o’r De
Copïwydyn Llawysgrif Coleg Iesu 3, tua 1350, ac yn Llyfr Coch Talgarth, tua 1400
Ffurfsaith deg tri o englynion, pob un yn gorffen â dihareb

Mae pob englyn yn y gerdd hon yn dechrau â’r un cwestiwn: A glywaist ti a ganodd…? Yna mae’n enwi sant, brenin, arwr o’r hen chwedlau, hyd yn oed aderyn neu bysgodyn, ac yn rhoi’r ddihareb y dywedir iddo ei llefaru. Dyddiodd Ifor Williams y gerdd i tua diwedd y ddeuddegfed ganrif neu ddechrau’r drydedd ganrif ar ddeg.

Saint ac arwyr

Roedd y bardd yn caru seintiau’r De yn fwy na neb: mae gan Ddewi, Teilo, Padarn, Gwynllyw ac Idloes oll englyn, gyda Beuno o’r Gogledd a Martin o Tours. Wrth eu hochr saif arwyr yr Hen Ogledd a’r chwedlau: Urien a Chynfarch, Llywarch Hen a Heledd, Rhydderch Hael, Geraint fab Erbin, Culhwch, Huail fab Caw ac Afaon fab Taliesin.

Yr hyn a ganodd Dewi

A glyweist di a gant Dewi,A glywaist ti’r hyn a ganodd Dewi,gwr llwyt llydan y deithi?y gŵr llwyd llydan ei rinweddau?Goreu deuawt daeoni.Yr arfer orau yw daioni.
Englynion y Clywaid, Llyfr Coch Talgarth

Yr hyn a ganodd Urien

A glyweist di a gant Uryen,A glywaist ti’r hyn a ganodd Urien,gyt ac a ganer amgen?gyda’r hyn a genir gan eraill?Digawn Crist trist yn llawen.Gall Crist wneud y trist yn llawen.
Englynion y Clywaid, Llyfr Coch Talgarth

Doethineb y bobl

Doethineb plaen Cymru’r Oesoedd Canol yw’r dywediadau, wedi’u gosod mewn englynion er mwyn eu cofio. Dywed Beuno nad oes diben ffoi rhag angau, felly cân dy Bader a’th Gredo. Dywed Teilo nad da ymryson â Duw. Dywed y fronfraith na ddylai dy elyn fod yn gyfaill i ti, a’r pysgodyn, wrth ymdroelli ymhlith y brwyn, fod natur yn gryfach na dysg.

Gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf