Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
fl. c. 1135
Ysgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.
Llun: Adfeilion Abaty Glastonbury, Ynys Wydrin · Mimihitam, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ysgolhaig o’r ddeuddegfed ganrif oedd Caradog o Lancarfan, o Lancarfan, mynachlog fawr Sant Cadog ym Mro Morgannwg. Ysgrifennodd yn Lladin Fuchedd Sant Cadog a Buchedd Gildas, a’r ail â’i stori am Arthur a Gwenhwyfar, ac roedd mor adnabyddus yn ei ddydd fel yr enwodd Sieffre o Fynwy ef fel y gŵr i ysgrifennu hanes brenhinoedd diweddarach Cymru.FfynonellauCaradog of Llancarfan (fl. 1135), man of letters ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCaradog o Lancarfan, sy’n fwyaf adnabyddus o ddiwedd Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy, a ysgrifennwyd tua 1135, lle mae Sieffre’n gadael iddo hanes y brenhinoedd a deyrnasodd yng Nghymru wedi 689, fel y gedy frenhinoedd Lloegr i William o Malmesbury a Henry o Huntingdon, sy’n dangos bod Caradog yn Gymro o’r cyfnod ac iddo enw fel llenor; ni ddywedwyd mai ef a ysgrifennodd gronicl cynnar Brut y Tywysogion tan yr unfed ganrif ar bymtheg, ac mae’r dystiolaeth fewnol yn ei erbyn; mewn cyfeiriad arall yr oedd ei waith go iawn: ar ddiwedd Buchedd Gildas mewn llawysgrif o’r ddeuddegfed ganrif yng Nghaergrawnt, mae ‘Caratoc of Nancarban’ (y ffurf gywir, a aeth yn Llancarfan) yn ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur, ac mae’r un cwpled ar ddiwedd Buchedd Cadog; byddai Buchedd Cadog yn dod yn naturiol o law gŵr o Lancarfan, ac mae Buchedd Gildas yn adnabod Llancarfan yn dda ond hefyd yn dangos diddordeb cynnes yn Glastonbury, sy’n awgrymu iddo symud dros Fôr Hafren wedi helyntion Llancarfan dan y Normaniaid; nid oes sail i’r dyddiad 1156 ar gyfer ei farw ond Historie David Powel, 1584.Caradoc of Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog o Lancarfan, clerigwr ac awdur Cymreig o’r ddeuddegfed ganrif, a ystyrir yn gyffredinol yn awdur Buchedd Gildas a Buchedd Sant Cadog yn Lladin; cyfoeswr i Sieffre o Fynwy, sydd ar ddiwedd ei Historia yn cyfeirio at Garadog yn ysgrifennu parhad o 689 hyd ei amser ei hun; dyddir Buchedd Gildas tua 1130–1150 ac mae’n adnabod abaty Glastonbury yn dda; mae ei Fuchedd Cadog, sylfaenydd y clas yn Llancarfan, mewn llawysgrif yng Nghaergrawnt gyda Buchedd Gildas, ac ar ei diwedd mae’r awdur yn ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur y ddwy; mae’r Brenin Arthur yn gymeriad mawr ym Muchedd Cadog; cyflwynodd yr hynafiaethydd David Powel o’r unfed ganrif ar bymtheg ei Historie of Cambria fel parhad o gronicl Caradog.
| Pryd | Yn ei flodau tua 1135 |
|---|---|
| Cartref | Llancarfan, Bro Morgannwg |
| Ysgrifennodd | Buchedd Cadog a Buchedd Gildas, yn Lladin |
| Enwyd gan | Sieffre o Fynwy |
Cymerodd Caradog ei enw o’i gartref. Yn ei gwpled Lladin ei hun mae’n ei alw ei hun yn Caratoc of Nancarban, hen ffurf yr enw a aeth wedyn yn Llancarfan. Roedd y clas, cymuned Llancarfan, wedi ei sefydlu gan Sant Cadog yn y chweched ganrif ac roedd yn un o dai dysg mawr de Cymru, gyda chof hir am ei seintiau ac am y brenhinoedd a roddodd dir iddo.FfynonellauCaradog of Llancarfan (fl. 1135), man of letters ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCaradog o Lancarfan, sy’n fwyaf adnabyddus o ddiwedd Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy, a ysgrifennwyd tua 1135, lle mae Sieffre’n gadael iddo hanes y brenhinoedd a deyrnasodd yng Nghymru wedi 689, fel y gedy frenhinoedd Lloegr i William o Malmesbury a Henry o Huntingdon, sy’n dangos bod Caradog yn Gymro o’r cyfnod ac iddo enw fel llenor; ni ddywedwyd mai ef a ysgrifennodd gronicl cynnar Brut y Tywysogion tan yr unfed ganrif ar bymtheg, ac mae’r dystiolaeth fewnol yn ei erbyn; mewn cyfeiriad arall yr oedd ei waith go iawn: ar ddiwedd Buchedd Gildas mewn llawysgrif o’r ddeuddegfed ganrif yng Nghaergrawnt, mae ‘Caratoc of Nancarban’ (y ffurf gywir, a aeth yn Llancarfan) yn ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur, ac mae’r un cwpled ar ddiwedd Buchedd Cadog; byddai Buchedd Cadog yn dod yn naturiol o law gŵr o Lancarfan, ac mae Buchedd Gildas yn adnabod Llancarfan yn dda ond hefyd yn dangos diddordeb cynnes yn Glastonbury, sy’n awgrymu iddo symud dros Fôr Hafren wedi helyntion Llancarfan dan y Normaniaid; nid oes sail i’r dyddiad 1156 ar gyfer ei farw ond Historie David Powel, 1584.Caradoc of Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog o Lancarfan, clerigwr ac awdur Cymreig o’r ddeuddegfed ganrif, a ystyrir yn gyffredinol yn awdur Buchedd Gildas a Buchedd Sant Cadog yn Lladin; cyfoeswr i Sieffre o Fynwy, sydd ar ddiwedd ei Historia yn cyfeirio at Garadog yn ysgrifennu parhad o 689 hyd ei amser ei hun; dyddir Buchedd Gildas tua 1130–1150 ac mae’n adnabod abaty Glastonbury yn dda; mae ei Fuchedd Cadog, sylfaenydd y clas yn Llancarfan, mewn llawysgrif yng Nghaergrawnt gyda Buchedd Gildas, ac ar ei diwedd mae’r awdur yn ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur y ddwy; mae’r Brenin Arthur yn gymeriad mawr ym Muchedd Cadog; cyflwynodd yr hynafiaethydd David Powel o’r unfed ganrif ar bymtheg ei Historie of Cambria fel parhad o gronicl Caradog.
Ysgrifennodd Caradog Fuchedd Sant Cadog, sylfaenydd a nawddsant ei fynachlog ei hun, ac mae’n gorffen gyda’r un cwpled Lladin ag y mae’n ei enwi ei hun ynddo ar ddiwedd Buchedd Gildas. Roedd yn waith naturiol i ŵr o Lancarfan, yn anrhydeddu’r sant y bu’r gymuned yn dwyn ei enw ers chwe chan mlynedd, ac yn cadw’n fyw y cof am wyrthiau Cadog ac am ei eglwys yn y Fro.FfynonellauCaradog of Llancarfan (fl. 1135), man of letters ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCaradog o Lancarfan, sy’n fwyaf adnabyddus o ddiwedd Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy, a ysgrifennwyd tua 1135, lle mae Sieffre’n gadael iddo hanes y brenhinoedd a deyrnasodd yng Nghymru wedi 689, fel y gedy frenhinoedd Lloegr i William o Malmesbury a Henry o Huntingdon, sy’n dangos bod Caradog yn Gymro o’r cyfnod ac iddo enw fel llenor; ni ddywedwyd mai ef a ysgrifennodd gronicl cynnar Brut y Tywysogion tan yr unfed ganrif ar bymtheg, ac mae’r dystiolaeth fewnol yn ei erbyn; mewn cyfeiriad arall yr oedd ei waith go iawn: ar ddiwedd Buchedd Gildas mewn llawysgrif o’r ddeuddegfed ganrif yng Nghaergrawnt, mae ‘Caratoc of Nancarban’ (y ffurf gywir, a aeth yn Llancarfan) yn ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur, ac mae’r un cwpled ar ddiwedd Buchedd Cadog; byddai Buchedd Cadog yn dod yn naturiol o law gŵr o Lancarfan, ac mae Buchedd Gildas yn adnabod Llancarfan yn dda ond hefyd yn dangos diddordeb cynnes yn Glastonbury, sy’n awgrymu iddo symud dros Fôr Hafren wedi helyntion Llancarfan dan y Normaniaid; nid oes sail i’r dyddiad 1156 ar gyfer ei farw ond Historie David Powel, 1584.Caradoc of Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog o Lancarfan, clerigwr ac awdur Cymreig o’r ddeuddegfed ganrif, a ystyrir yn gyffredinol yn awdur Buchedd Gildas a Buchedd Sant Cadog yn Lladin; cyfoeswr i Sieffre o Fynwy, sydd ar ddiwedd ei Historia yn cyfeirio at Garadog yn ysgrifennu parhad o 689 hyd ei amser ei hun; dyddir Buchedd Gildas tua 1130–1150 ac mae’n adnabod abaty Glastonbury yn dda; mae ei Fuchedd Cadog, sylfaenydd y clas yn Llancarfan, mewn llawysgrif yng Nghaergrawnt gyda Buchedd Gildas, ac ar ei diwedd mae’r awdur yn ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur y ddwy; mae’r Brenin Arthur yn gymeriad mawr ym Muchedd Cadog; cyflwynodd yr hynafiaethydd David Powel o’r unfed ganrif ar bymtheg ei Historie of Cambria fel parhad o gronicl Caradog.
Ysgrifennodd Caradog hefyd Fuchedd Gildas, awdur Dinistr Prydain yn y chweched ganrif, ac ar ei diwedd mae’n ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur y ddwy Fuchedd. Fe’i hysgrifennwyd rhwng tua 1130 a 1150, ac mae’n adnabod Llancarfan yn dda, ond mae hefyd yn dangos cariad cynnes at abaty Glastonbury dros Fôr Hafren. Credai Syr John Edward Lloyd efallai i Garadog fynd i fyw yno wedi helyntion Llancarfan dan y Normaniaid.FfynonellauCaradoc of Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog o Lancarfan, clerigwr ac awdur Cymreig o’r ddeuddegfed ganrif, a ystyrir yn gyffredinol yn awdur Buchedd Gildas a Buchedd Sant Cadog yn Lladin; cyfoeswr i Sieffre o Fynwy, sydd ar ddiwedd ei Historia yn cyfeirio at Garadog yn ysgrifennu parhad o 689 hyd ei amser ei hun; dyddir Buchedd Gildas tua 1130–1150 ac mae’n adnabod abaty Glastonbury yn dda; mae ei Fuchedd Cadog, sylfaenydd y clas yn Llancarfan, mewn llawysgrif yng Nghaergrawnt gyda Buchedd Gildas, ac ar ei diwedd mae’r awdur yn ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur y ddwy; mae’r Brenin Arthur yn gymeriad mawr ym Muchedd Cadog; cyflwynodd yr hynafiaethydd David Powel o’r unfed ganrif ar bymtheg ei Historie of Cambria fel parhad o gronicl Caradog.Caradog of Llancarfan (fl. 1135), man of letters ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCaradog o Lancarfan, sy’n fwyaf adnabyddus o ddiwedd Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy, a ysgrifennwyd tua 1135, lle mae Sieffre’n gadael iddo hanes y brenhinoedd a deyrnasodd yng Nghymru wedi 689, fel y gedy frenhinoedd Lloegr i William o Malmesbury a Henry o Huntingdon, sy’n dangos bod Caradog yn Gymro o’r cyfnod ac iddo enw fel llenor; ni ddywedwyd mai ef a ysgrifennodd gronicl cynnar Brut y Tywysogion tan yr unfed ganrif ar bymtheg, ac mae’r dystiolaeth fewnol yn ei erbyn; mewn cyfeiriad arall yr oedd ei waith go iawn: ar ddiwedd Buchedd Gildas mewn llawysgrif o’r ddeuddegfed ganrif yng Nghaergrawnt, mae ‘Caratoc of Nancarban’ (y ffurf gywir, a aeth yn Llancarfan) yn ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur, ac mae’r un cwpled ar ddiwedd Buchedd Cadog; byddai Buchedd Cadog yn dod yn naturiol o law gŵr o Lancarfan, ac mae Buchedd Gildas yn adnabod Llancarfan yn dda ond hefyd yn dangos diddordeb cynnes yn Glastonbury, sy’n awgrymu iddo symud dros Fôr Hafren wedi helyntion Llancarfan dan y Normaniaid; nid oes sail i’r dyddiad 1156 ar gyfer ei farw ond Historie David Powel, 1584.
Mae Buchedd Gildas yn cadw un o’r straeon hynaf am Arthur a Gwenhwyfar. Cipiodd Melwas, brenin Gwlad yr Haf, Wenhwyfar i Glastonbury, a daeth Arthur gyda gwŷr Cernyw a Dyfnaint i’w hennill yn ôl. Aeth Gildas ac abad Glastonbury rhwng y ddau frenin a gwneud heddwch rhyngddynt, a rhoddwyd Gwenhwyfar yn ôl i Arthur. Daeth stori’r frenhines a gipiwyd ac a enillwyd yn ôl yn un o’r straeon mwyaf annwyl am Arthur.FfynonellauGuinevere ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenhwyfar (Llydaweg Gwenivar, Cernyweg Gwynnever), brenhines Prydain Fawr a gwraig y Brenin Arthur; y ffurf Gymraeg wreiddiol yw Gwenhwyfar, a’i rhan gyntaf yw gwen; ffurf Saesneg fodern ar yr enw Cernyweg yw Jennifer; geilw Buchedd Gildas hi’n Guennuuar; mae Triawd 56 yn enwi tair Gwenhwyfar yn wragedd i Arthur, merched Cywryd o Went, Gwythyr ap Greidawl a Gogfran Gawr, ac mae amrywiad ar Driawd 54 yn enwi merch Gogfran Gawr yn unig; mae traddodiad Cymru’n cofio ei chwaer Gwenhwyfach, ac mae dau driawd yn sôn am y ffrae rhyngddynt y credid ei bod y tu ôl i frwydr Camlan; mae Culhwch ac Olwen yn enwi’r ddwy chwaer; geilw Sieffre o Fynwy hi’n un o harddwch mawr Prydain, a fagwyd dan Gadwr, Dug Cernyw; mae Wace a Layamon yn ei gwneud o dras Rufeinig fonheddig ar ochr ei mam; mae hanes ei chipio, neu ei hachub o berygl, yn codi dro ar ôl tro mewn sawl fersiwn o’r stori.Gwenhwyfar ↗Wicipedia CymraegGwenhwyfar (Lladin Guinhumara, Ffrangeg Guenièvre, Saesneg Guinevere), gwraig y Brenin Arthur; mae rhai ffynonellau Cymraeg yn ei gwneud yn ferch i Ogfran Gawr, ac mae traddodiad yn rhoi chwaer iddi, Gwenhwyfach; fe’i henwir yn Culhwch ac Olwen; mae cyfres o hen englynion, Ymddiddan Arthur a Gwenhwyfar, efallai wedi goroesi o chwedl gynnar goll amdani; ym Muchedd Gildas gan Garadog o Lancarfan, cipiodd Melwas, brenin Aestiva Regio, Gwlad yr Haf, hi a’i chadw’n garcharor, chwedl a geir gan Chrétien de Troyes hefyd; yn Hanes Sieffre mae’n gorffen ei hoes yn lleian yng Nghaerllion ar Wysg; ceir llawer o gyfeiriadau ati yn y Tair Rhamant; mae Triawd 53 yn cofnodi Gwenhwyfach yn taro Gwenhwyfar fel un o’r Tair Gwith Balfawd, am iddi arwain at frwydr Camlan.
Pan orffennodd Sieffre o Fynwy ei Historia Regum Britanniae, tua 1135, daeth â’i stori i ben yn 689 a gadael hanes brenhinoedd Cymru wedi’r flwyddyn honno i ‘fy nghyfoeswr Caradog o Lancarfan’, yn union fel y gadawodd frenhinoedd Lloegr i William o Malmesbury a Henry o Huntingdon. Mae’n dangos bod Caradog eisoes yn awdur o fri. Yn yr unfed ganrif ar bymtheg daeth ysgolheigion Cymru i gredu mai Caradog a ysgrifennodd ran gyntaf Brut y Tywysogion, cronicl y tywysogion, a phan gyhoeddodd David Powel ei Historie of Cambria yn 1584, fe’i cyflwynodd fel parhad o waith Caradog. Yr un llyfr a roddodd 1156 yn flwyddyn ei farw.FfynonellauCaradog of Llancarfan (fl. 1135), man of letters ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCaradog o Lancarfan, sy’n fwyaf adnabyddus o ddiwedd Historia Regum Britanniae Sieffre o Fynwy, a ysgrifennwyd tua 1135, lle mae Sieffre’n gadael iddo hanes y brenhinoedd a deyrnasodd yng Nghymru wedi 689, fel y gedy frenhinoedd Lloegr i William o Malmesbury a Henry o Huntingdon, sy’n dangos bod Caradog yn Gymro o’r cyfnod ac iddo enw fel llenor; ni ddywedwyd mai ef a ysgrifennodd gronicl cynnar Brut y Tywysogion tan yr unfed ganrif ar bymtheg, ac mae’r dystiolaeth fewnol yn ei erbyn; mewn cyfeiriad arall yr oedd ei waith go iawn: ar ddiwedd Buchedd Gildas mewn llawysgrif o’r ddeuddegfed ganrif yng Nghaergrawnt, mae ‘Caratoc of Nancarban’ (y ffurf gywir, a aeth yn Llancarfan) yn ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur, ac mae’r un cwpled ar ddiwedd Buchedd Cadog; byddai Buchedd Cadog yn dod yn naturiol o law gŵr o Lancarfan, ac mae Buchedd Gildas yn adnabod Llancarfan yn dda ond hefyd yn dangos diddordeb cynnes yn Glastonbury, sy’n awgrymu iddo symud dros Fôr Hafren wedi helyntion Llancarfan dan y Normaniaid; nid oes sail i’r dyddiad 1156 ar gyfer ei farw ond Historie David Powel, 1584.Caradoc of Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog o Lancarfan, clerigwr ac awdur Cymreig o’r ddeuddegfed ganrif, a ystyrir yn gyffredinol yn awdur Buchedd Gildas a Buchedd Sant Cadog yn Lladin; cyfoeswr i Sieffre o Fynwy, sydd ar ddiwedd ei Historia yn cyfeirio at Garadog yn ysgrifennu parhad o 689 hyd ei amser ei hun; dyddir Buchedd Gildas tua 1130–1150 ac mae’n adnabod abaty Glastonbury yn dda; mae ei Fuchedd Cadog, sylfaenydd y clas yn Llancarfan, mewn llawysgrif yng Nghaergrawnt gyda Buchedd Gildas, ac ar ei diwedd mae’r awdur yn ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur y ddwy; mae’r Brenin Arthur yn gymeriad mawr ym Muchedd Cadog; cyflwynodd yr hynafiaethydd David Powel o’r unfed ganrif ar bymtheg ei Historie of Cambria fel parhad o gronicl Caradog.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Erthygl · 15 munBrut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Erthygl · 20 munO Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf